Srimad Bhagavatam — Ekadasha Skandha, Shloka 4
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
śamo damas titikṣekṣā tapaḥ satyaṁ dayā smṛtiḥ tuṣṭis tyāgo ’spṛhā śraddhā hrīr dayādiḥ sva-nirvṛtiḥ
मन व इंद्रियसंयम, सहनशीलता, विवेक, स्वधर्मात न ढळणे, सत्य, दया, स्मरण, संतोष, त्याग, विषयभोगावरील विरक्ती, गुरूवर श्रद्धा, अयोग्य कृत्याची लाज, दान, सरलता, नम्रता व आत्मतृप्ती—ही सत्त्वगुणाची लक्षणे. कामना, मोठा उद्योग, धिटाई, लाभातही असंतोष, खोटा अभिमान, भौतिक उन्नतीसाठी प्रार्थना, स्वतःला श्रेष्ठ मानणे, विषयसुख, युद्धाची उतावळ, स्तुती ऐकण्याची हाव, इतरांची टिंगल, स्वतःचे पराक्रमप्रदर्शन व बळावर कर्माचे समर्थन—ही रजोगुणाची लक्षणे. असह्य क्रोध, कंजूषपणा, शास्त्रविरुद्ध बोलणे, हिंसक द्वेष, परजीवी वृत्ती, ढोंग, सततचा थकवा, कलह, शोक, मोह, दुःख, विषाद, अतिनिद्रा, खोट्या अपेक्षा, भीती व आळस—ही तमोगुणाची लक्षणे. आता या तिन्ही गुणांचा संयोग ऐक।
FAQs
In 11.25.4, Śrī Kṛṣṇa lists anger, greed, falsehood, violence, hypocrisy, quarrel, lamentation, delusion, depression, fear, excessive sleep, and lack of effort as tamasic tendencies.
Kṛṣṇa instructs Uddhava to recognize how the modes shape behavior, so one can avoid tamasic habits, cultivate clarity and goodness, and ultimately transcend all modes through devotion.
Use the verse as a self-check: when anger, fear, laziness, dishonesty, or quarrel dominate, treat it as a tamas warning sign and shift toward sattvic routines and bhakti practices like truthful speech, nonviolence, regulated sleep, and sincere remembrance of Kṛṣṇa.