Adhyaya 25
Guṇa-vibhāga: The Three Modes and the Path Beyond Them
या अध्यायात श्रीकृष्ण उद्धवाला सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांची प्रत्यक्ष जीवनातील चिन्हे सांगतात आणि संगतीने (संग) स्वभाव कसा घडतो हे स्पष्ट करतात. प्रत्येक गुणाचे वर्तनात्मक व मानसिक लक्षणे मांडून, त्यांच्या मिश्रणातून ‘मी’ व ‘माझे’ ही भावना आणि सामान्य व्यवहार कसा निर्माण होतो ते दाखवतात. उपासनेची प्रेरणा, जागृत-स्वप्न-सुषुप्ती अवस्था, देव-आसुरी परिणाम, उच्च-नीच जन्म तसेच कर्म, ज्ञान, निवास, श्रद्धा, आहार, सुख इत्यादींशी गुणांचा संबंध जोडला आहे. शेवटी मोक्षाचा क्रम—सत्त्वाने उन्नती, सत्त्वयुक्त साधनेने रज-तमावर विजय, आणि गुणांबद्दल उदासीन होऊन सत्त्वही ओलांडून केवळ कृष्णभक्तीत अनन्य शरण जाणे—असे प्रतिपादन केले आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच गुणानामसम्मिश्राणां पुमान् येन यथा भवेत् । तन्मे पुरुषवर्येदमुपधारय शंसत: ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे पुरुषश्रेष्ठा, लक्ष देऊन ऐक—जीव वेगवेगळ्या भौतिक गुणांच्या संगाने जसा तसा स्वभाव कसा प्राप्त करतो, ते मी तुला सांगतो; ते मनात धारण कर।
Verse 2
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
मन व इंद्रियसंयम, सहनशीलता, विवेक, तप, सत्य, दया, स्मृती, संतोष, त्याग, निरिच्छा, गुरुश्रद्धा, अयोग्य कर्माबद्दल लज्जा, दान, सरलता, नम्रता व आत्मतृप्ती—हे सत्त्वगुणाचे लक्षण आहे. कामना, प्रचंड प्रयत्न, धिटाई, लाभातही असंतोष, अहंकार, भौतिक उन्नतीची प्रार्थना, स्वतःला इतरांपेक्षा श्रेष्ठ मानणे, विषयसुख, लढण्याची उतावळेपणा, स्तुती ऐकण्याची आवड, इतरांची थट्टा, स्वतःचे पराक्रम मिरवणे व बळाच्या जोरावर कर्माचे समर्थन—हे रजोगुणाचे लक्षण आहे. असह्य क्रोध, लोभ, शास्त्रविरुद्ध बोलणे, हिंसा, परजीवी वृत्ती, दंभ, सततचा थकवा, कलह, शोक, मोह, विषाद, अतिनिद्रा, खोटी आशा, भय व आळस—हे तमोगुणाचे प्रमुख लक्षण आहे. आता या तिन्ही गुणांच्या मिश्रणाविषयी ऐक।
Verse 3
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
मन व इंद्रियसंयम, सहनशीलता, विवेक, तप, सत्य, दया, स्मृती, संतोष, त्याग, निरिच्छा, गुरुश्रद्धा, अयोग्य कर्माबद्दल लज्जा, दान, सरलता, नम्रता व आत्मतृप्ती—हे सत्त्वगुणाचे लक्षण आहे. कामना, प्रचंड प्रयत्न, धिटाई, लाभातही असंतोष, अहंकार, भौतिक उन्नतीची प्रार्थना, स्वतःला इतरांपेक्षा श्रेष्ठ मानणे, विषयसुख, लढण्याची उतावळेपणा, स्तुती ऐकण्याची आवड, इतरांची थट्टा, स्वतःचे पराक्रम मिरवणे व बळाच्या जोरावर कर्माचे समर्थन—हे रजोगुणाचे लक्षण आहे. असह्य क्रोध, लोभ, शास्त्रविरुद्ध बोलणे, हिंसा, परजीवी वृत्ती, दंभ, सततचा थकवा, कलह, शोक, मोह, विषाद, अतिनिद्रा, खोटी आशा, भय व आळस—हे तमोगुणाचे प्रमुख लक्षण आहे. आता या तिन्ही गुणांच्या मिश्रणाविषयी ऐक।
Verse 4
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
मन व इंद्रियसंयम, सहनशीलता, विवेक, स्वधर्मात न ढळणे, सत्य, दया, स्मरण, संतोष, त्याग, विषयभोगावरील विरक्ती, गुरूवर श्रद्धा, अयोग्य कृत्याची लाज, दान, सरलता, नम्रता व आत्मतृप्ती—ही सत्त्वगुणाची लक्षणे. कामना, मोठा उद्योग, धिटाई, लाभातही असंतोष, खोटा अभिमान, भौतिक उन्नतीसाठी प्रार्थना, स्वतःला श्रेष्ठ मानणे, विषयसुख, युद्धाची उतावळ, स्तुती ऐकण्याची हाव, इतरांची टिंगल, स्वतःचे पराक्रमप्रदर्शन व बळावर कर्माचे समर्थन—ही रजोगुणाची लक्षणे. असह्य क्रोध, कंजूषपणा, शास्त्रविरुद्ध बोलणे, हिंसक द्वेष, परजीवी वृत्ती, ढोंग, सततचा थकवा, कलह, शोक, मोह, दुःख, विषाद, अतिनिद्रा, खोट्या अपेक्षा, भीती व आळस—ही तमोगुणाची लक्षणे. आता या तिन्ही गुणांचा संयोग ऐक।
Verse 5
शमो दमस्तितिक्षेक्षा तप: सत्यं दया स्मृति: । तुष्टिस्त्यागोऽस्पृहा श्रद्धा ह्रीर्दयादि: स्वनिर्वृति: ॥ २ ॥ काम ईहा मदस्तृष्णा स्तम्भ आशीर्भिदा सुखम् । मदोत्साहो यश:प्रीतिर्हास्यं वीर्यं बलोद्यम: ॥ ३ ॥ क्रोधो लोभोऽनृतं हिंसा याच्ञा दम्भ: क्लम: कलि: । शोकमोहौ विषादार्ती निद्राशा भीरनुद्यम: ॥ ४ ॥ सत्त्वस्य रजसश्चैतास्तमसश्चानुपूर्वश: । वृत्तयो वर्णितप्राया: सन्निपातमथो शृणु ॥ ५ ॥
मन व इंद्रियसंयम, सहनशीलता, विवेक, स्वधर्मात न ढळणे, सत्य, दया, स्मरण, संतोष, त्याग, विषयभोगावरील विरक्ती, गुरूवर श्रद्धा, अयोग्य कृत्याची लाज, दान, सरलता, नम्रता व आत्मतृप्ती—ही सत्त्वगुणाची लक्षणे. कामना, मोठा उद्योग, धिटाई, लाभातही असंतोष, खोटा अभिमान, भौतिक उन्नतीसाठी प्रार्थना, स्वतःला श्रेष्ठ मानणे, विषयसुख, युद्धाची उतावळ, स्तुती ऐकण्याची हाव, इतरांची टिंगल, स्वतःचे पराक्रमप्रदर्शन व बळावर कर्माचे समर्थन—ही रजोगुणाची लक्षणे. असह्य क्रोध, कंजूषपणा, शास्त्रविरुद्ध बोलणे, हिंसक द्वेष, परजीवी वृत्ती, ढोंग, सततचा थकवा, कलह, शोक, मोह, दुःख, विषाद, अतिनिद्रा, खोट्या अपेक्षा, भीती व आळस—ही तमोगुणाची लक्षणे. आता या तिन्ही गुणांचा संयोग ऐक।
Verse 6
सन्निपातस्त्वहमिति ममेत्युद्धव या मति: । व्यवहार: सन्निपातो मनोमात्रेन्द्रियासुभि: ॥ ६ ॥
हे उद्धवा! ‘मी’ आणि ‘माझे’ अशी जी बुद्धी आहे, त्यात तिन्ही गुणांचा संयोग असतो. मन, विषय, इंद्रिये आणि देहातील प्राणवायू यांच्या साहाय्याने चालणारा लौकिक व्यवहारही या गुणमिश्रणावरच आधारलेला आहे।
Verse 7
धर्मे चार्थे च कामे च यदासौ परिनिष्ठित: । गुणानां सन्निकर्षोऽयं श्रद्धारतिधनावह: ॥ ७ ॥
जेव्हा मनुष्य धर्म, अर्थ आणि काम यांत दृढपणे रत होतो, तेव्हा त्याच्या प्रयत्नांनी मिळणारी श्रद्धा, धन आणि विषय-रती—यांत प्रकृतीच्या तिन्ही गुणांचा परस्पर संयोग प्रकट होतो।
Verse 8
प्रवृत्तिलक्षणे निष्ठा पुमान् यर्हि गृहाश्रमे । स्वधर्मे चानुतिष्ठेत गुणानां समितिर्हि सा ॥ ८ ॥
जेव्हा मनुष्य प्रवृत्तिलक्षण गृहाश्रमात विषयभोगाची इच्छा धरून आसक्त होतो आणि त्यामुळे स्वधर्माचे आचरण करीत स्थिर होतो, तेव्हा प्रकृतीच्या गुणांचा संयोग प्रकट होतो।
Verse 9
पुरुषं सत्त्वसंयुक्तमनुमीयाच्छमादिभि: । कामादिभी रजोयुक्तं क्रोधाद्यैस्तमसा युतम् ॥ ९ ॥
शम-दम इत्यादी गुणांनी युक्त पुरुष सत्त्वप्रधान समजावा. काम इत्यादींनी रजोगुणी, आणि क्रोध इत्यादींनी तमोगुणी ओळखावा.
Verse 10
यदा भजति मां भक्त्या निरपेक्ष: स्वकर्मभि: । तं सत्त्वप्रकृतिं विद्यात् पुरुषं स्त्रियमेव वा ॥ १० ॥
जेव्हा पुरुष किंवा स्त्री आसक्तिरहित होऊन आपल्या नियत कर्मांनी मला प्रेमभक्तीने भजतो/भजते, तेव्हा तो/ती सत्त्वप्रकृतीत स्थित आहे असे जाणावे.
Verse 11
यदा आशिष आशास्य मां भजेत स्वकर्मभि: । तं रज:प्रकृतिं विद्यात् हिंसामाशास्य तामसम् ॥ ११ ॥
जेव्हा कोणी भौतिक लाभाची आशा ठेवून आपल्या नियत कर्मांनी मला भजतो, तेव्हा तो रजःप्रकृतीचा समजावा. आणि जो परहिंसेची इच्छा ठेवून भजतो, तो तामस आहे.
Verse 12
सत्त्वं रजस्तम इति गुणा जीवस्य नैव मे । चित्तजा यैस्तु भूतानां सज्जमानो निबध्यते ॥ १२ ॥
सत्त्व, रज आणि तम हे गुण जीवाचे आहेत, माझे नाहीत. हे चित्तात उत्पन्न होऊन जीवाला देह इत्यादी भूतनिर्मित वस्तूंमध्ये आसक्त करतात आणि अशा रीतीने बांधून टाकतात.
Verse 13
यदेतरौ जयेत् सत्त्वं भास्वरं विशदं शिवम् । तदा सुखेन युज्येत धर्मज्ञानादिभि: पुमान् ॥ १३ ॥
जेव्हा तेजस्वी, निर्मळ व कल्याणकारी सत्त्वगुण रज व तम यांवर विजय मिळवून प्रबळ होतो, तेव्हा मनुष्य सहजच सुख, धर्म, ज्ञान इत्यादी सद्गुणांनी युक्त होतो.
Verse 14
यदा जयेत्तम: सत्त्वं रज: सङ्गं भिदा चलम् । तदा दु:खेन युज्येत कर्मणा यशसा श्रिया ॥ १४ ॥
जेव्हा आसक्ती, भेदभाव आणि चंचल क्रिया घडविणारा रजोगुण तम व सत्त्वावर विजय मिळवतो, तेव्हा मनुष्य यश व संपत्ती मिळवण्यासाठी कठोर परिश्रम करतो. रजोगुणात तो चिंता व संघर्ष अनुभवतो.
Verse 15
यदा जयेद् रज: सत्त्वं तमो मूढं लयं जडम् । युज्येत शोकमोहाभ्यां निद्रयाहिंसयाशया ॥ १५ ॥
जेव्हा मूढ व जड तमोगुण रज व सत्त्वावर विजय मिळवतो, तेव्हा तो चेतना झाकून मनुष्याला मूर्ख व आळशी करतो. शोक व मोहात पडून तो अतिनिद्रा करतो, खोट्या आशा धरतो आणि इतरांवर हिंसा दाखवतो.
Verse 16
यदा चित्तं प्रसीदेत इन्द्रियाणां च निर्वृति: । देहेऽभयं मनोऽसङ्गं तत् सत्त्वं विद्धि मत्पदम् ॥ १६ ॥
जेव्हा चित्त प्रसन्न व निर्मळ होते आणि इंद्रिये विषयांपासून निवृत्त होऊन शांत होतात, तेव्हा देहात असूनही निर्भयता व मनाशी असंगता उत्पन्न होते. ही सत्त्वगुणाची प्रधानता जाण—ज्यात मला जाणण्याची संधी मिळते.
Verse 17
विकुर्वन् क्रियया चाधीरनिवृत्तिश्च चेतसाम् । गात्रास्वास्थ्यं मनो भ्रान्तं रज एतैर्निशामय ॥ १७ ॥
अतिशय क्रियाशीलतेमुळे बुद्धीचा विकार, इंद्रियांचे विषयांपासून न हटणे, कर्मेंद्रियांची अस्वस्थता आणि मनाची चंचल भ्रांती—या लक्षणांनी रजोगुण ओळख.
Verse 18
सीदच्चित्तं विलीयेत चेतसो ग्रहणेऽक्षमम् । मनो नष्टं तमो ग्लानिस्तमस्तदुपधारय ॥ १८ ॥
जेव्हा चित्त खचून शेवटी लय पावते आणि लक्ष एकाग्र करण्याची क्षमता राहत नाही, तेव्हा मन नष्टप्राय होऊन अज्ञान व ग्लानी प्रकट करते. ही तमोगुणाची प्रधानता समज.
Verse 19
एधमाने गुणे सत्त्वे देवानां बलमेधते । असुराणां च रजसि तमस्युद्धव रक्षसाम् ॥ १९ ॥
जेव्हा सत्त्वगुण वाढतो, तेव्हा देवांचे बळ वाढते. रजोगुण वाढल्यावर असुरांचे बळ वाढते आणि हे उद्धवा, तमोगुण वाढल्यावर राक्षसांचे बळ वाढते.
Verse 20
सत्त्वाज्जागरणं विद्याद् रजसा स्वप्नमादिशेत् । प्रस्वापं तमसा जन्तोस्तुरीयं त्रिषु सन्ततम् ॥ २० ॥
सत्त्वगुणामुळे जागृती येते, रजोगुणामुळे स्वप्नावस्था येते आणि तमोगुणामुळे गाढ झोप (सुषुप्ती) येते असे समजावे. तुरीय नावाची चौथी अवस्था या तिन्ही अवस्थांमध्ये सामावलेली असते.
Verse 21
उपर्युपरि गच्छन्ति सत्त्वेन ब्राह्मणा जना: । तमसाधोऽध आमुख्याद् रजसान्तरचारिण: ॥ २१ ॥
सत्त्वगुणामुळे वैदिक संस्कृतीचे पालन करणारे विद्वान वरच्या लोकात जातात. तमोगुणामुळे जीव अधोगतीला जाऊन खालच्या योनींमध्ये जन्म घेतो आणि रजोगुणामुळे तो मनुष्यलोकातच फिरत राहतो.
Verse 22
सत्त्वे प्रलीना: स्वर्यान्ति नरलोकं रजोलया: । तमोलयास्तु निरयं यान्ति मामेव निर्गुणा: ॥ २२ ॥
जे सत्त्वगुणात असताना देह सोडतात ते स्वर्गात जातात, जे रजोगुणात असताना मृत्यू पावतात ते मनुष्यलोकात राहतात आणि जे तमोगुणात मरतात ते नरकात जातात. परंतु जे तिन्ही गुणांपासून मुक्त (निर्गुण) आहेत, ते मलाच येऊन मिळतात.
Verse 23
मदर्पणं निष्फलं वा सात्त्विकं निजकर्म तत् । राजसं फलसङ्कल्पं हिंसाप्रायादि तामसम् ॥ २३ ॥
जे कर्म मला अर्पण केले जाते आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता केले जाते, ते सात्त्विक मानले जाते. फळाच्या आशेने केलेले कर्म राजसिक असते आणि हिंसा व द्वेषाने युक्त कर्म तामसिक असते.
Verse 24
कैवल्यं सात्त्विकं ज्ञानं रजो वैकल्पिकं च यत् । प्राकृतं तामसं ज्ञानं मन्निष्ठं निर्गुणं स्मृतम् ॥ २४ ॥
कैवल्यस्वरूप ज्ञान सात्त्विक आहे; द्वैत-विकल्पांवर आधारलेले ज्ञान राजस आहे; आणि जड प्राकृत ज्ञान तामस आहे. परंतु जे ज्ञान माझ्यात निष्ठ आहे ते निर्गुण, म्हणजे गुणातीत, असे मानले जाते.
Verse 25
वनं तु सात्त्विको वासो ग्रामो राजस उच्यते । तामसं द्यूतसदनं मन्निकेतं तु निर्गुणम् ॥ २५ ॥
वनात वास करणे सात्त्विक; गाव-नगरात वास करणे राजस; जुगाराच्या घरात वास करणे तामस. आणि जिथे माझे निवासस्थान आहे ते निर्गुण, गुणातीत आहे.
Verse 26
सात्त्विक: कारकोऽसङ्गी रागान्धो राजस: स्मृत: । तामस: स्मृतिविभ्रष्टो निर्गुणो मदपाश्रय: ॥ २६ ॥
आसक्तिरहित कर्ता सात्त्विक; रागाने आंधळा झालेला कर्ता राजस; स्मृतिभ्रष्ट होऊन योग्य-अयोग्याचा भेद विसरलेला कर्ता तामस. पण जो माझा आश्रय घेतो तो निर्गुण, गुणातीत आहे.
Verse 27
सात्त्विक्याध्यात्मिकी श्रद्धा कर्मश्रद्धा तु राजसी । तामस्यधर्मे या श्रद्धा मत्सेवायां तु निर्गुणा ॥ २७ ॥
आध्यात्मिक जीवनाकडे वळलेली श्रद्धा सात्त्विक; फलाशेने कर्मात गुंतलेली श्रद्धा राजस; अधर्मात लागलेली श्रद्धा तामस. पण माझ्या सेवाभक्तीतली श्रद्धा निर्गुण, शुद्ध गुणातीत आहे.
Verse 28
पथ्यं पूतमनायस्तमाहार्यं सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं चेन्द्रियप्रेष्ठं तामसं चार्तिदाशुचि ॥ २८ ॥
जो आहार पथ्य, शुद्ध आणि सहज मिळणारा आहे तो सात्त्विक मानला जातो; जो इंद्रियांना फार प्रिय वाटतो तो राजस; आणि जो अशुद्ध व दुःख देणारा आहे तो तामस होय.
Verse 29
सात्त्विकं सुखमात्मोत्थं विषयोत्थं तु राजसम् । तामसं मोहदैन्योत्थं निर्गुणं मदपाश्रयम् ॥ २९ ॥
आत्म्यातून उत्पन्न होणारे सुख सात्त्विक, विषयभोगातून उत्पन्न होणारे सुख राजस, आणि मोह व अधःपतनातून उत्पन्न होणारे सुख तामस; परंतु माझ्या आश्रयातील सुख निर्गुण, दिव्य आहे.
Verse 30
द्रव्यं देश: फलं कालो ज्ञानं कर्म च कारक: । श्रद्धावस्थाकृतिर्निष्ठा त्रैगुण्य: सर्व एव हि ॥ ३० ॥
द्रव्य, देश, कर्मफळ, काळ, ज्ञान, कर्म, कर्ता, श्रद्धा, चित्ताची अवस्था, देह-आकृती/योनी आणि मृत्यूनंतरची गती—हे सर्वही प्रकृतीच्या त्रिगुणांवरच आधारलेले आहे.
Verse 31
सर्वे गुणमया भावा: पुरुषाव्यक्तधिष्ठिता: । दृष्टं श्रुतमनुध्यातं बुद्ध्या वा पुरुषर्षभ ॥ ३१ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठ! भोगणारा जीव (पुरुष) आणि अव्यक्त प्रकृती यांच्या संयोगाने निर्माण झालेले सर्व भाव गुणमय आहेत; जे पाहिले, ऐकले किंवा बुद्धीने मनात चिंतिले—ते सर्वही गुणांनीच बनलेले आहे.
Verse 32
एता: संसृतय: पुंसो गुणकर्मनिबन्धना: । येनेमे निर्जिता: सौम्य गुणा जीवेन चित्तजा: । भक्तियोगेन मन्निष्ठो मद्भावाय प्रपद्यते ॥ ३२ ॥
हे सौम्य उद्धवा! पुरुषाच्या या सर्व संसृती गुणांपासून जन्मलेल्या कर्मबंधनामुळे होतात. जो जीव मनातून प्रकट झालेल्या या गुणांना जिंकतो, तो भक्तियोगाने माझ्यात निष्ठा ठेवून माझ्या प्रेमस्वरूपाला प्राप्त होतो.
Verse 33
तस्माद् देहमिमं लब्ध्वा ज्ञानविज्ञानसम्भवम् । गुणसङ्गं विनिर्धूय मां भजन्तु विचक्षणा: ॥ ३३ ॥
म्हणून हा मानवदेह प्राप्त करून—जो ज्ञान-विज्ञानाचा आधार आहे—विवेकी जनांनी गुणसंग झटकून टाकून केवळ माझ्या प्रेमभक्तीत रत व्हावे.
Verse 34
नि:सङ्गो मां भजेद् विद्वानप्रमत्तो जितेन्द्रिय: । रजस्तमश्चाभिजयेत् सत्त्वसंसेवया मुनि: ॥ ३४ ॥
निःसंग, सावध व जितेंद्रिय असा विद्वान मुनि माझे भजन करावा. सत्त्वगुणाची सेवा करून तो रज-तम जिंकावा.
Verse 35
सत्त्वं चाभिजयेद् युक्तो नैरपेक्ष्येण शान्तधी: । सम्पद्यते गुणैर्मुक्तो जीवो जीवं विहाय माम् ॥ ३५ ॥
भक्तीत स्थिर व शांतबुद्धी मुनिने गुणांबद्दल निरपेक्ष राहून सत्त्वगुणालाही जिंकावे. मग गुणमुक्त जीव बंधनाचे कारण सोडून मला प्राप्त होतो.
Verse 36
जीवो जीवविनिर्मुक्तो गुणैश्चाशयसम्भवै: । मयैव ब्रह्मणा पूर्णो न बहिर्नान्तरश्चरेत् ॥ ३६ ॥
मनाच्या सूक्ष्म संस्कारांपासून व भौतिक चेतनेतून जन्मलेल्या गुणांपासून मुक्त झालेला जीव माझ्या परब्रह्म स्वरूपाच्या अनुभूतीने पूर्ण तृप्त होतो. तो ना बाहेर भोग शोधतो, ना आत त्याचे स्मरण करतो.
Frequently Asked Questions
The chapter defines sattva through inner governance and clarity (sense control, tolerance, truthfulness, mercy, satisfaction, humility, faith in guru), rajas through acquisitive drive and egoic competition (material desire, intense endeavor, pride, craving for praise, agitation), and tamas through obscuration and degradation (anger, stinginess, hypocrisy, fatigue, delusion, depression, laziness, fear). These are not merely moral labels but diagnostic markers of consciousness shaped by association.
Because ahaṅkāra (false ego) and possessiveness arise when consciousness identifies with the mind-body complex, which itself operates through guṇic interaction (mind, senses, prāṇa, objects). The “I/mine” structure is therefore a product of prakṛti’s modes acting within conditioned awareness, not the intrinsic nature of the ātmā.
Kṛṣṇa correlates wakefulness with sattva, dreaming with rajas, and deep dreamless sleep with tamas, then states that a fourth state pervades these three and is transcendental. This indicates the witness-consciousness of the self (and ultimately realization of Bhagavān) that is not reducible to guṇic fluctuations.
The chapter outlines a sequence: subdue the senses and worship Kṛṣṇa; overcome rajas and tamas by engaging with sattvic supports (clarity, restraint, purity); then transcend sattva by indifference to the modes—remaining fixed in devotional service without identification with any guṇic state. Taking shelter of Kṛṣṇa is identified as the transcendental position beyond the modes.
Those who depart in sattva attain higher planetary destinations (svarga and upward trajectories), those in rajas remain within human-centered transmigration, and those in tamas fall to hellish conditions. Yet the chapter’s conclusion is that one free from all modes attains Kṛṣṇa (the āśraya), which supersedes guṇa-based destinations.