Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
उद्धवाला श्रीकृष्णांचे शिस्तबद्ध उपदेश पुढे चालू राहतात. या अध्यायात भेद‑भ्रम नष्ट करण्यासाठी साङ्ख्य पद्धतीने सृष्टी‑प्रलयाचा सखोल विचार आहे. प्रकट होण्यापूर्वी द्रष्टा‑दृश्य एकाच परब्रह्मात अभिन्न आहेत; लीला व जीवांच्या भोग‑प्रवृत्तीसाठी तेच तत्त्व प्रकृती व जीव असे भासते. भगवंतांच्या दृष्टिक्षोभाने गुण प्रस्फुटित होऊन सूत्र/महत्तत्त्व, अहंकार, तन्मात्रा, स्थूल भूत, इंद्रिये व त्यांच्या अधिदेवता प्रकट होतात; ब्रह्मांड निर्माण होते आणि ब्रह्मा लोक‑व्यवस्था व गतींची द्वितीय सृष्टी करतात. पुढे निरोध‑क्रमात देह व विश्व क्रमशः भूतांमध्ये, गुणांमध्ये, देवतांमध्ये, मन‑अहंकारात, अव्यक्त प्रकृतीत, काळात, महापुरुषात विलीन होऊन शेवटी केवळ परमात्माच उरतो. हे ज्ञान सूर्योदयासारखे अज्ञानाचा अंधार दूर करून द्वैत पुन्हा शिरू देत नाही आणि विवेकाला स्थिर भक्ती व संशयनाशात लावण्याची दिशा दाखवते।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—आता मी तुला पूर्वाचार्यांनी नीट निश्चित केलेले सांख्यशास्त्र सांगतो. ते जाणल्याने मनुष्य त्वरितच द्वैताची वैकल्पिक भ्रांती सोडून देतो.
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
आदिम कृतयुगात—जेव्हा सर्वजण विवेकात निपुण होते—आणि त्याही आधी प्रलयकाळी, ज्ञान आणि ज्ञेय एकच, निर्विकल्प होते; द्रष्टा दृश्याशी अभिन्न होऊन एकटाच स्थित होता.
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
तोच परम सत्य, मायाफलरूपाने प्रकट होत असूनही निर्विकल्प, वाणी-मनास अगोचर, महान आहे; तो द्विधा झाला—प्रकृती आणि जीव, जे तिच्या प्रपंचाचा भोग इच्छितात।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
या दोन्हींपैकी एक तत्त्व म्हणजे प्रकृती—जी सूक्ष्म कारणे व स्थूल कार्ये, दोन्ही धारण करते. दुसरे तत्त्व ज्ञानस्वरूप पुरुष (जीव) असून त्याला भोक्ता म्हणतात।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
माझ्या दृष्टिने प्रकृती क्षोभ पावली आणि पुरुष (जीव) याची अनुमतीही झाली, तेव्हा प्रकृतीचे तम, रज, सत्त्व हे तीन गुण प्रकट झाले—बद्ध जीवांच्या उरलेल्या इच्छा पूर्ण करण्यासाठी।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
त्या गुणांपासून सूत्र (प्रधान) उत्पन्न झाले आणि त्याच्याशी महत्-तत्त्व संयुक्त झाले. पुढे महत्-तत्त्वाच्या विकारातून अहंकार उत्पन्न झाला, जो जीवांच्या मोहाचे कारण आहे।
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
अहंकार, जो तन्मात्रा, इंद्रिये आणि मन यांचे कारण आहे, चित् व अचित्—दोन्हींचा आश्रय घेऊन त्रिविध होतो: वैकारिक (सात्त्विक), तैजस (राजस) आणि तामस।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
तमोगुणी अहंकारापासून तन्मात्रा उत्पन्न झाल्या आणि त्यांपासून स्थूल भूतांची निर्मिती झाली. रजोगुणी अहंकारापासून इंद्रिये प्रकटली, आणि सत्त्वगुणी (वैकृत) अहंकारापासून अकरा देवता उत्पन्न झाले।
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
माझ्या प्रेरणेने हे सर्व तत्त्व नियमाने एकत्र येऊन कार्य करू लागले आणि मिळून ब्रह्मांड-अंड उत्पन्न केले, जे माझे परम उत्तम अधिष्ठान आहे।
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
कारण-जलावर तरंगणाऱ्या त्या अंड्यात मी स्वतः प्रकट झालो. माझ्या नाभीतून ‘विश्व’ नावाचे कमळ उत्पन्न झाले आणि त्यातच स्वयंभू ब्रह्मा प्रकट झाले।
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
विश्वात्मा ब्रह्मा माझ्या अनुग्रहाने रजोगुणयुक्त होऊन महान तपश्चर्येत प्रवृत्त झाले आणि त्यांनी भूर्, भुवः व स्वः—हे तीन लोक त्यांच्या अधिष्ठात्री देवतांसह निर्माण केले।
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
स्वर्लोक देवतांचे निवासस्थान ठरले, भुवर्लोक भूत-प्रेतादींचे स्थान झाले, आणि भूलोक मनुष्य व इतर मर्त्य प्राण्यांचे धाम ठरले. मोक्षासाठी प्रयत्न करणारे सिद्धजन या तिन्ही विभागांपलीकडे उन्नत होतात।
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
प्रभु ब्रह्म्याने पृथ्वीखाली असुर व नागांसाठी लोक निर्माण केला. अशा रीतीने त्रिगुणात्मक कर्मांनुसार त्रैलोक्यात सर्व गती ठरविल्या गेल्या।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
योग, तप आणि संन्यास यांद्वारे महर्लोक, जनलोक, तपोलोक व सत्यलोक या निर्मळ गती मिळतात; पण भक्तियोगाने माझे परम धाम प्राप्त होते।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
मी काळस्वरूप धाता म्हणून या जगात कर्मफळांची व्यवस्था केली आहे. म्हणून गुणांच्या या प्रवाहात जीव कधी वर येतो, कधी पुन्हा बुडतो।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
या जगात जे काही दिसते—लहान वा मोठे, कृश वा स्थूल—ते सर्व निश्चयच प्रकृती आणि पुरुष (जीवात्मा) यांच्या संयुक्ततेनेच आहे।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
ज्याचा जो आरंभ व अंत आहे, तोच त्याचा मध्यही असतो. विकार हा केवळ व्यवहारासाठी दिलेले नाव-रूप आहे—जसे सोन्यापासून कडे-कुंडले, मातीपासून घडे-ताटे; आरंभी व शेवटी सोने-मातीच राहतात, म्हणून मध्यातही तेच आधाररूपाने असतात।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
जो पूर्व पदार्थाला उपादान करून दुसरे रूप धारण करतो, ज्याचा आदि व अंत तोच—तोच ‘सत्य’ म्हणतात।
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
ज्याचे उपादान प्रकृती, ज्याचा आधार परम पुरुष महाविष्णू, आणि ज्याला काळ प्रकट करतो—प्रकृती, विष्णू व काळ हे तिन्ही मीच परब्रह्म आहे।
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
जोपर्यंत भगवंतांची दृष्टी प्रकृतीवर असते, तोपर्यंत ही सृष्टी क्रमाने नित्य प्रवाहित राहते आणि गुणांचा महान् विस्तार होत राहतो।
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
मी विराट्-रूपाचा आधार आहे; लोकांची पुनःपुन्हा सृष्टी, स्थिती व प्रलय यांद्वारे तो अनंत वैविध्य दाखवतो. पंचमहाभूतांच्या समन्वयाने तो भुवनांसह विशेष रूपे प्रकट करतो।
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
प्रलयकाळी जीवाचे नश्वर शरीर अन्नात लीन होते; अन्न धान्यात, धान्य भूमीत, भूमी गंध-तन्मात्रेत. गंध जलात, जल रसात, रस अग्नीत, अग्नी रूपात; रूप स्पर्शात, स्पर्श वायूत, वायू आकाशात, आकाश शब्द-तन्मात्रेत. इंद्रिये आपल्या अधिष्ठातृ देवांत, ते मनात, मन सात्त्विक अहंकारात; शब्द तामस अहंकारात, तो महत्तत्त्वात; महत्तत्त्व गुणांत, गुण अव्यक्तात, अव्यक्त काळात; काळ महापुरुषात, आणि तो जीवबीज अजन्मा परमात्मा माझ्यात लीन होतो. मीच एकमेव आत्मा, स्वतःमध्ये स्थित, सृष्टी-प्रलयाचे लक्षण-कारण आहे।
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
गंध जलामध्ये विलीन होतो आणि जल आपल्या गुणधर्मात, रसात विलीन होते. रस अग्नीमध्ये आणि अग्नी रूपामध्ये विलीन होतो.
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
रूप वायूमध्ये, वायू स्पर्शामध्ये, स्पर्श आकाशामध्ये आणि आकाश शब्दतन्मात्रेमध्ये विलीन होते. इंद्रिये आपापल्या अधिष्ठात्री देवतांमध्ये विलीन होतात.
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
हे सौम्य उद्धवा, इंद्रियांचे उद्गम सात्त्विक अहंकाररूप मनामध्ये विलीन होतात. शब्द तामस अहंकारात आणि तो अहंकार महत्तत्त्वात विलीन होतो.
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
तो महत्तत्त्व आपल्या गुणांमध्ये विलीन होतो. ते गुण अव्यक्त प्रकृतीमध्ये विलीन होतात आणि ती अव्यक्त प्रकृती अविनाशी कालामध्ये विलीन होते.
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
काल मायामय जीवात (महापुरुषात) विलीन होतो आणि जीव माझ्यामध्ये (अजन्मा परमात्म्यात) विलीन होतो. शेवटी केवळ आत्माच उरतो, जो स्वतःमध्ये स्थित असतो.
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
जसा आकाशातील अंधार सूर्यउदयाने नाहीसा होतो, तसाच प्रलय-विज्ञानाचा हा तत्त्वबोध गंभीर साधकाच्या मनातील द्वैतभ्रम दूर करतो. माया कशीही हृदयात आली तरी ती तेथे टिकू शकत नाही.
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
हा साङ्ख्य-विधी मी—पर आणि अपर यांचा सम्यक द्रष्टा—सृष्टी व प्रलय यांचे अनुलोम-प्रतिलोम विश्लेषण करून सांगितला आहे; तो संशयाची गाठ तोडून भ्रम नष्ट करतो.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).