Sāṅkhya of Creation and Annihilation
Sarga–Nirodha-viveka
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
anne pralīyate martyam annaṁ dhānāsu līyate dhānā bhūmau pralīyante bhūmir gandhe pralīyate
प्रलयकाळी जीवाचे नश्वर शरीर अन्नात लीन होते; अन्न धान्यात, धान्य भूमीत, भूमी गंध-तन्मात्रेत. गंध जलात, जल रसात, रस अग्नीत, अग्नी रूपात; रूप स्पर्शात, स्पर्श वायूत, वायू आकाशात, आकाश शब्द-तन्मात्रेत. इंद्रिये आपल्या अधिष्ठातृ देवांत, ते मनात, मन सात्त्विक अहंकारात; शब्द तामस अहंकारात, तो महत्तत्त्वात; महत्तत्त्व गुणांत, गुण अव्यक्तात, अव्यक्त काळात; काळ महापुरुषात, आणि तो जीवबीज अजन्मा परमात्मा माझ्यात लीन होतो. मीच एकमेव आत्मा, स्वतःमध्ये स्थित, सृष्टी-प्रलयाचे लक्षण-कारण आहे।
The annihilation of the material world is the reversal of the process of creation, and ultimately everything is merged to rest within the Supreme Lord, who remains full in His absolute position.