Adhyaya 21
Dharma, Purity, and the Inner Purpose of the Vedas (Karma-kāṇḍa Reoriented to Bhakti)
उद्धवाला श्रीकृष्णांचा उपदेश येथे अधिक सूक्ष्म व शास्त्रबद्ध होतो. भगवान धर्म-अधर्म आणि शुद्धि-अशुद्धि यांची नेमकी मांडणी करून सांगतात की भक्ती, सांख्यप्रकारचा विवेक आणि स्वधर्माचे नियत आचरण हे अधिकृत मार्ग आहेत; हे सोडल्यास जीव संसारात पडतो, तर आपल्या योग्य स्थितीत स्थैर्य हेच पुण्य. देश-काल-द्रव्य-परिस्थितीनुसार शुद्धीचा निर्णय, दूषित भूमीचे नियम, शुभ काळ, तसेच माती, जल, अग्नी, वायू, काळ आणि मंत्र यांच्या द्वारा शोधनविधी वर्णिले आहेत. शेवटी ‘पुष्पित’ वैदिक फलश्रुतींची टीका—त्या विषयासक्तांना भुलवतात, पण परमहित ठरवत नाहीत. श्रीकृष्ण उलगडतात की ओंकार व छंद त्यांच्यापासूनच उत्पन्न होऊन त्यांच्यातच लीन होतात; कर्मकांड, उपासनाकांड व ज्ञानकांडही गुप्तरीत्या त्यांनाच सूचित करतात—यामुळे पुढे उध्दवगीतेत बाह्य नियम अंतर्मुख भगवत्साक्षात्कार व शरणागतीत परिवर्तित होतात.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलै: प्राणैर्जुषन्त: संसरन्ति ते ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: जे भक्ति, ज्ञान आणि नियत कर्मरूप माझे हे मार्ग सोडून चंचल इंद्रियांच्या वश होऊन क्षुद्र भोगांची आस धरतात, ते संसारचक्रात फिरत राहतात.
Verse 2
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । विपर्ययस्तु दोष: स्यादुभयोरेष निश्चय: ॥ २ ॥
आपल्या-आपल्या अधिकारात (स्वधर्मात) जी निष्ठा तीच गुण (पुण्य) मानली आहे; आणि त्याचा विपर्यास म्हणजे दोष (पाप)—हा दोन्हींचा निश्चय आहे.
Verse 3
शुद्ध्यशुद्धी विधीयेते समानेष्वपि वस्तुषु । द्रव्यस्य विचिकित्सार्थं गुणदोषौ शुभाशुभौ । धर्मार्थं व्यवहारार्थं यात्रार्थमिति चानघ ॥ ३ ॥
हे निष्पाप उद्धवा, समान वस्तूंमध्येही योग्य निर्णयासाठी द्रव्याचे गुण-दोष व शुभ-अशुभ पाहून शुद्धि-अशुद्धि ठरविली जाते—धर्मासाठी, व्यवहारासाठी आणि जीवनयात्रेच्या निर्वाहासाठी।
Verse 4
दर्शितोऽयं मयाचारो धर्ममुद्वहतां धुरम् ॥ ४ ॥
सांसारिक धर्मनियमांचा भार वाहणाऱ्यांसाठी मी हा आचारमार्ग प्रकट केला आहे।
Verse 5
भूम्यम्ब्वग्न्यनिलाकाशा भूतानां पञ्चधातव: । आब्रह्मस्थावरादीनां शारीरा आत्मसंयुता: ॥ ५ ॥
पृथ्वी, जल, अग्नी, वायु आणि आकाश—हे पाच महाभूत ब्रह्म्यापासून स्थावरांपर्यंत सर्व जीवांच्या देहांचे घटक आहेत; आणि हे सर्व एकाच परमपुरुष भगवंतापासून प्रकट झाले आहेत।
Verse 6
वेदेन नामरूपाणि विषमाणि समेष्वपि । धातुषूद्धव कल्प्यन्त एतेषां स्वार्थसिद्धये ॥ ६ ॥
प्रिय उद्धवा, सर्व देह एकाच पाच तत्त्वांनी बनलेले असल्याने समान आहेत; तरीही जीवांना जीवनलक्ष्य साध्य व्हावे म्हणून वेद विविध नाम-रूपांची कल्पना करतो।
Verse 7
देशकालादिभावानां वस्तूनां मम सत्तम । गुणदोषौ विधीयेते नियमार्थं हि कर्मणाम् ॥ ७ ॥
हे साधु उद्धवा, भौतिक कर्मांना मर्यादा घालण्यासाठी मी देश, काळ इत्यादींसह सर्व वस्तूंमध्ये योग्य-अयोग्य असे गुण-दोष ठरविले आहेत।
Verse 8
अकृष्णसारो देशानामब्रह्मण्योऽशुचिर्भवेत् । कृष्णसारोऽप्यसौवीरकीकटासंस्कृतेरिणम् ॥ ८ ॥
ज्या ठिकाणी कृष्णसार मृग नाहीत, जेथे ब्राह्मणांबद्दल भक्ती नाही, जेथे स्वच्छता आणि संस्कारांकडे दुर्लक्ष केले जाते, आणि कीकटसारखे नापीक प्रदेश, हे सर्व दूषित देश मानले जातात.
Verse 9
कर्मण्यो गुणवान् कालो द्रव्यत: स्वत एव वा । यतो निवर्तते कर्म स दोषोऽकर्मक: स्मृत: ॥ ९ ॥
जो काळ आपल्या स्वभावानुसार किंवा योग्य साहित्याच्या उपलब्धतेमुळे विहित कर्म करण्यासाठी योग्य असतो, तो पवित्र मानला जातो. जो काळ कर्मात अडथळा आणतो, तो अशुद्ध मानला जातो.
Verse 10
द्रव्यस्य शुद्ध्यशुद्धी च द्रव्येण वचनेन च । संस्कारेणाथ कालेन महत्वाल्पतयाथवा ॥ १० ॥
एखाद्या वस्तूची शुद्धता किंवा अशुद्धता दुसऱ्या वस्तूच्या संपर्काने, वचनाने, संस्काराने, काळाच्या प्रभावाने किंवा आकारमानानुसार ठरवली जाते.
Verse 11
शक्त्याशक्त्याथ वा बुद्ध्या समृद्ध्या च यदात्मने । अघं कुर्वन्ति हि यथा देशावस्थानुसारत: ॥ ११ ॥
अशुद्ध वस्तू एखाद्या व्यक्तीवर पापाचा प्रभाव टाकतात की नाही, हे त्या व्यक्तीची शक्ती, बुद्धी, समृद्धी, स्थान आणि शारीरिक स्थितीवर अवलंबून असते.
Verse 12
धान्यदार्वस्थितन्तूनां रसतैजसचर्मणाम् । कालवाय्वग्निमृत्तोयै: पार्थिवानां युतायुतै: ॥ १२ ॥
धान्य, लाकूड, हाडे, धागे, रस, धातू, कातडे आणि मातीच्या वस्तू काळ, वारा, अग्नी, माती आणि पाण्याद्वारे, स्वतंत्रपणे किंवा एकत्रितपणे शुद्ध केल्या जातात.
Verse 13
अमेध्यलिप्तं यद् येन गन्धलेपं व्यपोहति । भजते प्रकृतिं तस्य तच्छौचं तावदिष्यते ॥ १३ ॥
जे शुद्धीकरण-द्रव्य अपवित्र वस्तूवरील दुर्गंध व मळ दूर करून तिला तिच्या मूळ स्वभावस्थितीत आणते, तेच त्या वस्तूसाठी योग्य शौच मानले जाते।
Verse 14
स्नानदानतपोऽवस्थावीर्यसंस्कारकर्मभि: । मत्स्मृत्या चात्मन: शौचं शुद्ध: कर्माचरेद्द्विज: ॥ १४ ॥
स्नान, दान, तप, वय, बल, संस्कारकर्मे व नियत कर्तव्ये—आणि सर्वाधिक माझ्या स्मरणाने—आत्म्याचे शौच होते. म्हणून द्विजाने शुद्ध होऊनच आपली कर्मे करावीत।
Verse 15
मन्त्रस्य च परिज्ञानं कर्मशुद्धिर्मदर्पणम् । धर्म: सम्पद्यते षड्भिरधर्मस्तु विपर्यय: ॥ १५ ॥
मंत्राची शुद्धी योग्य ज्ञानासह जपाने होते, आणि कर्माची शुद्धी मला अर्पण केल्याने होते. देश, काळ, द्रव्य, कर्ता, मंत्र व कर्म—या सहांची शुद्धी झाली की धर्म सिद्ध होतो; उलट झाल्यास अधर्म होतो।
Verse 16
क्वचिद् गुणोऽपि दोष: स्याद् दोषोऽपि विधिना गुण: । गुणदोषार्थनियमस्तद्भिदामेव बाधते ॥ १६ ॥
कधी विधिनियमाने गुणही दोष ठरतो, आणि कधी दोषही गुण ठरतो. असे विशेष नियम गुण-दोष यांतील स्पष्ट भेदच बाधित करतात।
Verse 17
समानकर्माचरणं पतितानां न पातकम् । औत्पत्तिको गुण: सङ्गो न शयान: पतत्यध: ॥ १७ ॥
जे कर्म उन्नत पुरुषाला अधःपात करतात, तीच कर्मे आधीच पतितांसाठी पातक ठरत नाहीत; कारण जो जमिनीवर पडला आहे तो आणखी खाली कसा पडेल? स्वभावाने ठरलेला भौतिक संगही जन्मजात गुण मानला जातो।
Verse 18
यतो यतो निवर्तेत विमुच्येत ततस्तत: । एष धर्मो नृणां क्षेम: शोकमोहभयापह: ॥ १८ ॥
ज्या-ज्या पापमय किंवा भोगमय कृतीपासून मनुष्य निवृत्त होतो, त्या-त्या बंधनातून तो मुक्त होतो। हाच धर्म मनुष्यांसाठी कल्याणकारक असून शोक, मोह व भय दूर करतो।
Verse 19
विषयेषु गुणाध्यासात् पुंस: सङ्गस्ततो भवेत् । सङ्गात्तत्र भवेत् काम: कामादेव कलिर्नृणाम् ॥ १९ ॥
विषयांवर गुणांचा आरोप केल्याने पुरुषाची त्यांच्याशी आसक्ती होते. त्या आसक्तीतून काम उत्पन्न होतो, आणि त्या कामातूनच मनुष्यात कलह (कलि) निर्माण होतो.
Verse 20
कलेर्दुर्विषह: क्रोधस्तमस्तमनुवर्तते । तमसा ग्रस्यते पुंसश्चेतना व्यापिनी द्रुतम् ॥ २० ॥
कलहातून असह्य क्रोध उत्पन्न होतो आणि त्यानंतर अज्ञानाचा अंधार येतो. तो तमोगुण लवकरच मनुष्याची व्यापक बुद्धी/चेतना गिळून टाकतो.
Verse 21
तया विरहित: साधो जन्तु: शून्याय कल्पते । ततोऽस्य स्वार्थविभ्रंशो मूर्च्छितस्य मृतस्य च ॥ २१ ॥
हे साधु उद्धवा! त्या (खऱ्या बुद्धी)पासून वंचित प्राणी शून्यासारखा मानला जातो. मग तो जीवनाच्या खऱ्या उद्देशापासून भरकटतो आणि मूर्छित किंवा मृतासारखा जड होतो.
Verse 22
विषयाभिनिवेशेन नात्मानं वेद नापरम् । वृक्षजीविकया जीवन् व्यर्थं भस्त्रोव य: श्वसन् ॥ २२ ॥
विषयांत गुंतल्यामुळे मनुष्य ना स्वतःला ओळखतो ना परक्याला. वृक्षासारखा अज्ञानात जगून तो व्यर्थ जगतो—फक्त भात्यासारखा श्वास घेत राहतो.
Verse 23
फलश्रुतिरियं नृणां न श्रेयो रोचनं परम् । श्रेयोविवक्षया प्रोक्तं यथा भैषज्यरोचनम् ॥ २३ ॥
फळश्रुतीची वचने मनुष्यांचे परम श्रेय सांगत नाहीत; ती कल्याणकारी धर्मकर्मात प्रवृत्त करण्यासाठीची मोहक आमिषे आहेत, जसे मुलाला औषध पाजण्यासाठी गोडाचे आश्वासन।
Verse 24
उत्पत्त्यैव हि कामेषु प्राणेषु स्वजनेषु च । आसक्तमनसो मर्त्या आत्मनोऽनर्थहेतुषु ॥ २४ ॥
केवळ जन्मामुळेच मर्त्यांचे मन विषय, प्राणरक्षण व स्वजन यांत आसक्त होते; त्यामुळे आत्महित नष्ट करणाऱ्या अनर्थकारणांत त्यांचे मन गुंतते।
Verse 25
न तानविदुष: स्वार्थं भ्राम्यतो वृजिनाध्वनि । कथं युञ्ज्यात् पुनस्तेषु तांस्तमो विशतो बुध: ॥ २५ ॥
जे आपला खरा स्वार्थ जाणत नाहीत ते पापमय संसारमार्गावर भटकत अंधाराकडे जातात; तरीही जे वेदविधी ऐकतात, अशा मूढांना विषयभोगात पुन्हा का प्रवृत्त करील ज्ञानी?
Verse 26
एवं व्यवसितं केचिदविज्ञाय कुबुद्धय: । फलश्रुतिं कुसुमितां न वेदज्ञा वदन्ति हि ॥ २६ ॥
हा हेतू न कळता काही कुबुद्धी लोक वेदातील फुलासारख्या फळश्रुतीला परम सत्य म्हणून पसरवतात; पण वेदांचे खरे जाणकार तसे म्हणत नाहीत।
Verse 27
कामिन: कृपणा लुब्धा: पुष्पेषु फलबुद्धय: । अग्निमुग्धा धूमतान्ता: स्वं लोकं न विदन्ति ते ॥ २७ ॥
काम, कृपणता व लोभाने भरलेले लोक फुलांनाच फळ समजतात; अग्नीच्या झगमगाटाने मोहित व धुराने कासावीस होऊन ते आपला खरा स्वरूप-लोक ओळखत नाहीत।
Verse 28
न ते मामङ्ग जानन्ति हृदिस्थं य इदं यत: । उक्थशस्त्रा ह्यसुतृपो यथा नीहारचक्षुष: ॥ २८ ॥
हे उद्धवा! जे वैदिक यज्ञकर्मांचा मान ठेवून इंद्रियसुखात रमतात, त्यांना कळत नाही की मी सर्वांच्या हृदयात वास करतो आणि हे विश्व माझ्यापासूनच प्रकट होऊन माझ्याशी अभिन्न आहे. ते धुक्याने झाकलेल्या डोळ्यांसारखे आहेत.
Verse 29
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
जे विषयासक्त आहेत ते माझ्या सांगितलेल्या वेदज्ञानाचा गूढ निष्कर्ष समजत नाहीत. हिंसेत राग असता तर यज्ञात तिची आज्ञा असतीच; पण दुष्ट लोक स्वसुखेच्छेने मिळालेल्या निरपराध पशूंना मारून यज्ञांच्या नावाने देवता, पितर आणि भूतगणांचे अधिपती यांची पूजा करतात.
Verse 30
ते मे मतमविज्ञाय परोक्षं विषयात्मका: । हिंसायां यदि राग: स्याद् यज्ञ एव न चोदना ॥ २९ ॥ हिंसाविहारा ह्यालब्धै: पशुभि: स्वसुखेच्छया । यजन्ते देवता यज्ञै: पितृभूतपतीन् खला: ॥ ३० ॥
जे विषयासक्त आहेत ते माझ्या सांगितलेल्या वेदज्ञानाचा गूढ निष्कर्ष समजत नाहीत. हिंसेत राग असता तर यज्ञात तिची आज्ञा असतीच; पण दुष्ट लोक स्वसुखेच्छेने मिळालेल्या निरपराध पशूंना मारून यज्ञांच्या नावाने देवता, पितर आणि भूतगणांचे अधिपती यांची पूजा करतात.
Verse 31
स्वप्नोपमममुं लोकमसन्तं श्रवणप्रियम् । आशिषो हृदि सङ्कल्प्य त्यजन्त्यर्थान् यथा वणिक् ॥ ३१ ॥
हा लोक स्वप्नासारखा आहे—ऐकायला गोड, पण खरा नाही. जसा मूर्ख वणिक निरर्थक सट्ट्यात आपली खरी संपत्ती सोडतो, तसा मोहग्रस्त मनुष्य जीवनातील खरे मूल्यवान त्यागून स्वर्गप्राप्तीच्या कल्पित आशीर्वादांना हृदयात धरतो.
Verse 32
रज:सत्त्वतमोनिष्ठा रज:सत्त्वतमोजुष: । उपासत इन्द्रमुख्यान् देवादीन् न यथैव माम् ॥ ३२ ॥
जे रज, सत्त्व आणि तम या गुणांत स्थिर आहेत, ते इंद्रप्रमुख देवता व इतर देवशक्तींची उपासना करतात—ज्या त्याच गुणांचे प्रकटीकरण करतात; पण माझी यथोचित उपासना करत नाहीत.
Verse 33
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
देवतांची उपासना करणारे म्हणतात— “या जन्मी यज्ञांनी देवतांचे पूजन करू; स्वर्गात जाऊन तेथे भोग करू; भोग संपल्यावर पुन्हा येथे येऊन मोठे गृहस्थ व उच्चकुळात जन्म घेऊ।” वेदांच्या पुष्पित वाणीने ज्यांचे मन विचलित झाले आहे, असे अतिगर्विष्ठ व अतिलोभी लोक माझ्या—परमेश्वराच्या—कथेतही रुची ठेवत नाहीत।
Verse 34
इष्ट्वेह देवता यज्ञैर्गत्वा रंस्यामहे दिवि । तस्यान्त इह भूयास्म महाशाला महाकुला: ॥ ३३ ॥ एवं पुष्पितया वाचा व्याक्षिप्तमनसां नृणाम् । मानिनां चातिलुब्धानां मद्वार्तापि न रोचते ॥ ३४ ॥
अशा रीतीने वेदांच्या पुष्पित वाणीने ज्यांचे मन विचलित झाले आहे, असे गर्विष्ठ व अतिलोभी मनुष्य माझ्या—परमेश्वराच्या—कथेतही रुची ठेवत नाहीत; कारण त्यांच्यात भक्तिरस जागत नाही।
Verse 35
वेदा ब्रह्मात्मविषयास्त्रिकाण्डविषया इमे । परोक्षवादा ऋषय: परोक्षं मम च प्रियम् ॥ ३५ ॥
हे वेद त्रिकांडरूपाने विभागलेले असले तरी अखेरीस ब्रह्म-आत्म्याचाच विषय प्रकट करतात. परंतु ऋषी व मंत्र परोक्ष, गूढ भाषेत बोलतात; आणि अशी गोपनीय परोक्षता मला देखील प्रिय आहे।
Verse 36
शब्दब्रह्म सुदुर्बोधं प्राणेन्द्रियमनोमयम् । अनन्तपारं गम्भीरं दुर्विगाह्यं समुद्रवत् ॥ ३६ ॥
वेदरूप शब्द-ब्रह्म समजणे अत्यंत कठीण आहे; तो प्राण, इंद्रिये व मन यांच्या स्तरांवर प्रकट होतो. हा वैदिक नाद अनंत, गभीर आणि समुद्रासारखा अगाध आहे।
Verse 37
मयोपबृंहितं भूम्ना ब्रह्मणानन्तशक्तिना । भूतेषु घोषरूपेण बिसेषूर्णेव लक्ष्यते ॥ ३७ ॥
मी, अनंत शक्ती असलेला सर्वव्यापी भगवान, सर्व जीवांच्या अंतःकरणात ओंकाररूप वैदिक नाद स्वतः स्थापन करतो. तो नाद सूक्ष्म रीतीने असा जाणवतो, जसा कमळदांड्याच्या रेशाचा एक तंतू।
Verse 38
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
जशी कोळी आपल्या हृदयातून जाळे उत्पन्न करून मुखातून बाहेर सोडते, तशीच परमपुरुष भगवान् आपल्या हृदय-आकाशातून मनाच्या साहाय्याने स्पर्शरूप ध्वनीयुक्त आद्य प्राण प्रकट करतात; तो सर्व वैदिक छंदांनी युक्त व अमृतमय आनंदस्वरूप आहे.
Verse 39
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
तोच प्रभु छंदोमय व अमृतमय होऊन वैदिक ध्वनीचा सहस्र मार्गांनी विस्तार करतात; ती ओंकारातून प्रकटलेल्या वर्णांनी—व्यंजन, स्वर, ऊष्म व अंतःस्थ—अलंकृत होते.
Verse 40
यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णामुद्वमते मुखात् । आकाशाद् घोषवान् प्राणो मनसा स्पर्शरूपिणा ॥ ३८ ॥ छन्दोमयोऽमृतमय: सहस्रपदवीं प्रभु: । ओङ्काराद् व्यञ्जितस्पर्शस्वरोष्मान्त स्थभूषिताम् ॥ ३९ ॥ विचित्रभाषाविततां छन्दोभिश्चतुरुत्तरै: । अनन्तपारां बृहतीं सृजत्याक्षिपते स्वयम् ॥ ४० ॥
तो प्रभु विविध भाषांच्या रूपाने पसरलेल्या वेदवाणीला, मागीलपेक्षा चार अक्षरे अधिक असलेल्या छंदांनी, अनंत पार असलेल्या महान् ध्वनीरूपाने निर्माण करतात; आणि शेवटी ती वेदध्वनी स्वतःमध्येच परत संहारतात.
Verse 41
गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च । त्रिष्टुब्जगत्यतिच्छन्दो ह्यत्यष्ट्यतिजगद् विराट् ॥ ४१ ॥
वैदिक छंद असे—गायत्री, उष्णिक, अनुष्टुप्, बृहती, पंक्ती, त्रिष्टुप्, जगती, अतिच्छंद, अत्यष्टि, अतिजगती आणि अतिविराट्।
Verse 42
किं विधत्ते किमाचष्टे किमनूद्य विकल्पयेत् । इत्यस्या हृदयं लोके नान्यो मद् वेद कश्चन ॥ ४२ ॥
वेदविद्येचे गूढ हृदय—‘हे काय विधान करते, काय सांगते, कशाचे अनुवर्तन करून कशाचा विकल्प मांडते’—हे या लोकी माझ्यावाचून कोणीही खरे जाणत नाही.
Verse 43
मां विधत्तेऽभिधत्ते मां विकल्प्यापोह्यते त्वहम् । एतावान् सर्ववेदार्थ: शब्द आस्थाय मां भिदाम् । मायामात्रमनूद्यान्ते प्रतिषिध्य प्रसीदति ॥ ४३ ॥
मीच वेदांनी विधिलिखित यज्ञ आहे आणि मीच पूज्य देवता आहे. मला विविध तात्त्विक विकल्पांनी मांडले जाते आणि तर्कविश्लेषणाने मलाच नाकारले जाते. अशा प्रकारे वैदिक शब्द मला सर्व वेदार्थाचा सार म्हणून स्थापित करतो. वेद माझ्या मायाशक्तीमात्र म्हणून द्वैताचे सूक्ष्म परीक्षण करतात आणि शेवटी ते द्वैत पूर्णपणे निषेधून स्वतः तृप्त होतात.
Frequently Asked Questions
Because for conditioned souls burdened by mundane dharma, regulated distinctions of purity help restrain sense-driven behavior and stabilize svadharma. The chapter simultaneously subordinates these rules to the higher purifier—remembrance of Kṛṣṇa—showing that external śuddhi is a pedagogical support meant to mature into internal God-consciousness.
It treats such statements as inducements (arthavāda): they motivate materially attached people to perform regulated, beneficial duties rather than unrestrained vice. Yet they are not the Veda’s confidential conclusion; the final purport is realization of Bhagavān, who is the sacrifice, the worshipable object, and the meaning established after philosophical analysis.
Kṛṣṇa states that only He fully knows the Vedas’ confidential purpose—what karma-kāṇḍa rituals actually aim at, what upāsanā-kāṇḍa worship formulas truly indicate, and what jñāna-kāṇḍa hypotheses ultimately resolve—because all three are meant to converge upon Him as āśraya.
Acceptance of sense objects as desirable produces attachment; attachment generates lust; lust leads to quarrel; quarrel produces anger; anger deepens ignorance; and ignorance eclipses intelligence—leaving the person ‘dead-like,’ forgetful of self and others, and trapped in saṁsāra.