Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
परमात्मा म्हणून भगवंतांची गूढ उपस्थिती जाणून घेण्याची उद्धवाची उत्कट जिज्ञासा या अध्यायात पुढे जाते. उद्धव श्रीकृष्णांना अनादि-अनंत, सर्व जीवांचा प्राण म्हणून स्तुती करून भक्तीने मिळणाऱ्या सिद्धी आणि ऋषींनी पूजिलेल्या विविध दिव्य रूपांचे ज्ञान मागतो. भगवान कुरुक्षेत्रातील अर्जुनाच्या पूर्वप्रश्नाची आठवण करून देत गीता-परंपरेतील ‘विभूती’ परंपरेशी सातत्य दाखवतात. मग वेद, छंद, देवता, ऋषी, राजे, दिव्य प्राणी, निसर्गशक्ती, काळविभाग, सद्गुण व तत्त्वे—यांत जे काही श्रेष्ठ, सुंदर, सामर्थ्यवान वा पावन आहे ते सर्व आपल्या ऐश्वर्याचा विस्तार असल्याचे सांगतात. शेवटी शुद्ध बुद्धीने वाणी, मन, प्राण व इंद्रिये यांचा संयम करण्याची आज्ञा देतात; संयम नसल्यास व्रत-तप कच्च्या मडक्यातील पाण्यासारखे गळून जाते. ‘सर्व काही त्याची विभूती’ या जाणिवेतून ‘म्हणून संयम व शरणागती’ या साधनेकडे अध्याय नेतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
श्री उद्धव म्हणाले—हे प्रभो! आपण साक्षात् परब्रह्म, अनादि-अनंत आणि कोणत्याही मर्यादेने न आच्छादित आहात. आपणच सर्व भावांचे रक्षक, पालनकर्ता, संहारकर्ता आणि उत्पत्तीचे कारण आहात।
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
हे भगवन्! उच्च-नीच सर्व भूतांत आपण स्थित आहात हे अकृतात्म्यांना जाणणे कठीण; तरी वेदान्ततत्त्व जाणणारे ब्राह्मण सत्यतेने आपली उपासना करतात।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
महर्षी भक्तीने आपल्या ज्या-ज्या रूपांची उपासना करतात, त्या उपासनेने त्यांना जी सिद्धी मिळते ती मला सांगा; आणि कृपया ते आपल्या कोणकोणत्या रूपांचे पूजन करतात हेही स्पष्ट करा।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
हे भूतात्मन्, हे भूतभावन! आपण सर्व प्राण्यांत गूढपणे वावरता; आपण त्यांना पाहता, पण आपल्या मोहाने भ्रमित झालेले जीव आपल्याला पाहू शकत नाहीत।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
हे परम सामर्थ्यवान प्रभो! पृथ्वीवर, स्वर्गात, पाताळात आणि सर्व दिशांत तू प्रकट करीत असलेल्या असंख्य विभूती मला सांग. सर्व तीर्थांचे आश्रय असलेल्या तुझ्या पद्मचरणांना मी नमस्कार करतो।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे प्रश्नविद्येत श्रेष्ठ! हेच खरे; पूर्वीही मला हाच प्रश्न विचारला गेला होता. कुरुक्षेत्राच्या विनाशकारी रणांगणावर, शत्रूंसोबत युद्ध करण्यास उत्सुक अर्जुनाने मला हाच प्रश्न विचारला होता।
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
अर्जुनाने जाणले की आप्तस्वजनांचा वध हा निंद्य व अधर्म आहे आणि तो केवळ राज्यासाठीच प्रेरित आहे. म्हणून तो युद्धापासून मागे हटला, असे विचारून—“मी नातेवाइकांचा घातक ठरेन; ते नष्ट होतील.” अशा रीतीने तो लौकिक भावनेने व्याकुळ झाला।
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
तेव्हा पुरुषव्याघ्र अर्जुनाला मी युक्तियुक्त तर्कांनी समजावून जागृत केले. आणि रणांगणाच्या अग्रभागी त्याने मला तसाच प्रश्न विचारला, जसा तू आता विचारतोस।
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
हे उद्धवा! मी सर्व जीवांचा परमात्मा आहे; म्हणून स्वभावतः मी त्यांचा सुहृद् आणि परम नियंता आहे. मीच सर्वांचा स्रष्टा, पालनकर्ता आणि संहारकर्ता आहे; म्हणून मी त्यांच्यापासून भिन्न नाही।
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
मी प्रगती साधणाऱ्यांची परमगती आहे; संयम करणाऱ्यांत मी काळ आहे. गुणांमध्ये मी समत्व आहे आणि सदाचारींत मी स्वाभाविक सद्गुण आहे.
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
गुणयुक्त वस्तूंमध्ये मी प्रकृतीचे मूल सूत्र आहे; महानांमध्ये मी महत्तत्त्व आहे. सूक्ष्मांमध्ये मी जीवात्मा आहे आणि दुर्जयांमध्ये मी मन आहे.
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
वेदांमध्ये मी त्यांचा आदिगुरु हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) आहे; मंत्रांमध्ये मी त्रिवृत् प्रणव ‘ॐ’ आहे. अक्षरांमध्ये मी ‘अ’ आहे आणि छंदांमध्ये मी गायत्री आहे.
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
सर्व देवांमध्ये मी इंद्र आहे; वसूंमध्ये मी हव्यवाह (अग्नी) आहे. आदित्यांमध्ये मी विष्णू आहे आणि रुद्रांमध्ये मी नीललोहित (शिव) आहे.
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
ब्रह्मर्षींमध्ये मी भृगु आहे; राजर्षींमध्ये मी मनु आहे. देवर्षींमध्ये मी नारद आहे; आणि गाईंमध्ये मी कामधेनू आहे.
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
सिद्धांमध्ये मी कपिल आहे आणि पक्ष्यांमध्ये मी सुपर्ण गरुड आहे। प्रजापतींमध्ये मी दक्ष आहे आणि पितरांमध्ये मी अर्यमा आहे।
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
हे उद्धवा, दैत्यांमध्ये मला प्रह्लाद—असुरांचा साधु-स्वामी—म्हणून जाण. नक्षत्र व औषधींमध्ये मी सोम, चंद्र आहे; आणि यक्ष-राक्षसांमध्ये मी धनाधिप कुबेर आहे।
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
गजेन्द्रांमध्ये मी ऐरावत आहे आणि जलचरांमध्ये मी समुद्रांचा प्रभू वरुण आहे। जे ताप देतात व प्रकाश देतात त्यांमध्ये मी सूर्य आहे; आणि मनुष्यांमध्ये मी राजा आहे।
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
घोड्यांमध्ये मी उच्चैःश्रवा आहे आणि धातूंमध्ये मी काञ्चन—सुवर्ण—आहे। संयम व दंड देणाऱ्यांमध्ये मी यमराज आहे; आणि सर्पांमध्ये मी वासुकी आहे।
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
हे निष्पाप उद्धवा, नागेन्द्रांमध्ये मी अनंतदेव आहे आणि तीक्ष्ण शिंग किंवा दात असलेल्या प्राण्यांमध्ये मी मृगराज सिंह आहे। आश्रमांमध्ये मी चतुर्थ—संन्यास—आश्रम आहे; आणि वर्णांमध्ये मी प्रथम—ब्राह्मण—आहे।
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
तीर्थे व प्रवाही स्रोतांमध्ये मी पावन गंगा आहे, आणि स्थिर जलराशींमध्ये मी महासागर आहे। शस्त्रांमध्ये मी धनुष्य आहे, आणि धनुर्धरांमध्ये त्रिपुरघ्न भगवान शंकर आहे।
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
निवासस्थानांमध्ये मी मेरु पर्वत आहे, आणि दुर्गम स्थळांमध्ये मी हिमालय आहे। वृक्षांमध्ये मी पवित्र अश्वत्थ आहे, आणि औषधी-वनस्पतींमध्ये मी यव (धान्यधारी) आहे।
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
पुरोहितांमध्ये मी वसिष्ठ मुनी आहे, आणि वैदिक संस्कृतीत अत्युच्च स्थितीत असणाऱ्यांमध्ये मी बृहस्पती आहे। सेनानायकांमध्ये मी स्कंद (कार्तिकेय) आहे, आणि श्रेष्ठ मार्गाने अग्रसर होणाऱ्यांमध्ये मी भगवान अज—ब्रह्मा आहे।
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
यज्ञांमध्ये मी ब्रह्मयज्ञ—वेदाध्ययन आहे, आणि व्रतांमध्ये मी अहिंसा आहे। जे जे पवित्र करतात त्यांमध्ये मी वायु, अग्नी, सूर्य, जल आणि वाणी-रूप आत्मा आहे; शुचिंमध्येही मी परम शुचि आहे।
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
योगांमध्ये मी आत्मसंरोध—समाधी आहे, ज्यात आत्मा मायेपासून पूर्णपणे वेगळी होते। विजय इच्छिणाऱ्यांमध्ये मी नीतियुक्त मंत्रणा आहे; कुशल विवेक-प्रक्रियांमध्ये मी आन्वीक्षिकी—आत्मविद्या आहे, ज्याने आत्मा व जड यांचा भेद कळतो। आणि तर्कशास्त्रज्ञांमध्ये मी दृष्टिकोनांची विविधता आहे।
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
स्त्रियांमध्ये मी शतरूपा आहे आणि पुरुषांमध्ये तिचा पती स्वायंभुव मनू आहे. मुनींमध्ये मी नारायण आहे आणि ब्रह्मचार्यांमध्ये सनत्कुमार आहे.
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
धर्मांमध्ये मी संन्यास आहे आणि क्षेमांमध्ये अंतःस्थ आत्म्याची जाणीव आहे. गुप्तांमध्ये मी मधुर सत्यवाणी व मौन आहे, आणि मिथुनांमध्ये मी अज (ब्रह्मा) आहे.
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
जागृत कालचक्रांमध्ये मी संवत्सर (वर्ष) आहे आणि ऋतूंमध्ये मधु-माधव म्हणजे वसंत आहे. महिन्यांमध्ये मी मार्गशीर्ष आहे आणि नक्षत्रांमध्ये शुभ अभिजित आहे.
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
युगांमध्ये मी कृत (सत्य) युग आहे, आणि धीर ऋषींमध्ये मी देवल व असित आहे. वेदांचे विभाग करणाऱ्यांमध्ये मी कृष्ण द्वैपायन वेदव्यास आहे, आणि कवींमध्ये मी आत्मवान् काव्य (शुक्राचार्य) आहे.
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
भगवान् म्हणविणाऱ्यांमध्ये मी वासुदेव आहे, आणि भक्तांमध्ये, हे उद्धवा, तू माझा प्रतिनिधी आहेस. किम्पुरुषांमध्ये मी हनुमान आहे आणि विद्याधरांमध्ये मी सुदर्शन आहे.
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
रत्नांमध्ये मी पद्मराग (माणिक) आहे, आणि सुंदर वस्तूंमध्ये मी कमळाचा कोश आहे। गवतजातींमध्ये मी पवित्र कुश आहे, आणि हविष्यात मी गायीपासून मिळणारे तूप इत्यादी आहे॥३०॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
उद्योगी लोकांमध्ये मी लक्ष्मी (समृद्धी) आहे, आणि कपटी लोकांमध्ये मी जुगार (छल-ग्रह) आहे। सहनशीलांमध्ये मी क्षमा आहे, आणि सत्त्वगुणी जनांमध्ये मी त्यांचे सत्त्व आहे॥३१॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
बलवानांमध्ये मी ओज व सह—देह-मनाचे सामर्थ्य आहे; आणि माझ्या भक्तांचे (सात्वतांचे) कर्म म्हणजे भक्तीक्रिया—तेही मीच आहे असे जाण. सात्वतांच्या नवमूर्तींपैकी मी परा आदिमूर्ती वासुदेव आहे॥३२॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
गंधर्वांमध्ये मी विश्वावसु आहे, आणि अप्सरांमध्ये मी पूर्वचित्ती आहे। पर्वतांमध्ये मी स्थैर्य (अचलता) आहे, आणि पृथ्वीमध्ये मी सुगंधमात्र आहे॥३३॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
पाण्यात मी परम रस—मधुर स्वाद आहे; आणि तेजस्वींमध्ये मी विभावसु (सूर्य) आहे। सूर्य-चंद्र-ताऱ्यांची प्रभा मी आहे, आणि आकाशात निनादणारा परात्पर शब्द मी आहे॥३४॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
ब्राह्मण्यधर्मनिष्ठांमध्ये मी विरोचनपुत्र बळी महाराज आहे, आणि वीरांमध्ये मी अर्जुन आहे. सर्व जीवांची सृष्टी, स्थिती आणि प्रलयही मीच आहे.
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
मी पाच कर्मेंद्रियांच्या—पायांची गती, वाणी, मलोत्सर्ग, हातांनी ग्रहण आणि उपस्थ—या क्रिया आहे; तसेच पाच ज्ञानेंद्रियांच्या—स्पर्श, दर्शन, रस, श्रवण व घ्राण—या अनुभूतीही मीच आहे. प्रत्येक इंद्रियाला त्याचा विषय अनुभवू देणारी शक्तीही मी आहे.
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
मी रूप, रस, गंध, स्पर्श आणि शब्द आहे; अहंकार व महत्तत्त्व आहे; पृथ्वी, जल, अग्नी, वायु व आकाश आहे; जीव व अव्यक्त प्रकृती आहे; सत्त्व, रज, तम हे गुण आहे; आणि परमेश्वरही मीच आहे. या सर्वांचे परिगणन, त्यांच्या लक्षणांचे ज्ञान आणि त्या ज्ञानातून येणारा दृढ तत्त्वनिश्चय—हेही मीच आहे.
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
मी परमेश्वर म्हणून जीव, प्रकृतीचे गुण आणि महत्तत्त्व यांचा आधार आहे. म्हणून मीच सर्व काही आहे; माझ्याविना कुठेही कोणतेही अस्तित्व नाही.
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
काळाच्या प्रवाहात मी विश्वातील परमाणू मोजू शकेन; पण कोट्यवधी ब्रह्मांडांत प्रकट होणाऱ्या माझ्या विभूतींची गणना तशी होऊ शकत नाही.
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
जिथे जिथे तेज, श्री, कीर्ती, ऐश्वर्य, लज्जा, त्याग, सौभाग्य, भाग्य, पराक्रम, सहनशीलता किंवा आध्यात्मिक ज्ञान आहे, ते सर्व माझ्या ऐश्वर्याचाच विस्तार आहे।
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
या सर्व माझ्या विभूती मी तुला संक्षेपाने सांगितल्या; तसेच सृष्टीतील हे विलक्षण भौतिक गुणही मनाचेच विकार आहेत, जे प्रसंगानुसार वाणीने निरनिराळ्या प्रकारे वर्णिले जातात।
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
म्हणून वाणी संयमित कर, मन आवर, प्राणवायू जिंकून इंद्रिये नियमात ठेव; आणि शुद्ध बुद्धीने स्वतःला स्वतःच्याच द्वारा वश कर—मग तू पुन्हा कधीही संसारमार्गावर पडणार नाहीस।
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
जो यती श्रेष्ठ बुद्धीने वाणी व मन पूर्णपणे संयमित करत नाही, त्याचे व्रत, तप आणि दान कच्च्या मातीच्या घड्यातून पाणी जसे झिरपत जाते तसे वाहून जाते।
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
म्हणून जो माझ्या शरण आहे त्याने वाणी, मन आणि प्राण संयमित करावेत; आणि मग माझ्या भक्तीने युक्त बुद्धीने जीवनाचे ध्येय पूर्ण करावे।
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’