Adhyaya 13
Guṇa-viveka, Haṁsa-gītā, and the Yoga that Cuts False Ego
उद्धवाला मुक्तीचा क्रमिक उपदेश देताना श्रीकृष्ण सांगतात की गुण हे आत्म्याचे नव्हेत, तर भौतिक बुद्धीचे धर्म आहेत. साधनेची पायरी अशी—प्रथम सत्त्व वाढवून रज-तम दाबावे, नंतर शुद्ध-सत्त्व/भक्तीने सत्त्वालाही अतिक्रमावे. शास्त्र, पाणी, संगत, देश, काळ, कर्म, जन्म, ध्यान, मंत्रजप व संस्कार हे गुण वाढविणारे घटक आहेत; म्हणून आत्मज्ञान जागे होईपर्यंत सात्त्विक आधार निवडावेत. उद्धव विचारतात—पुढील दुःख माहीत असूनही मनुष्य सुखामागे का धावतो? कृष्ण देहाभिमान, रागातून होणारी योजना आणि असंयमित इंद्रिये यांमुळे बंधन होते असे सांगून मनोनिग्रह व त्रिसंध्येला भगवंतात तल्लीन होण्याचा उपाय देतात. पुढे योगाची उत्पत्ती—सनकादि ऋषी ब्रह्माला प्रश्न करतात; सृष्टीव्यवहारात गुंतलेला ब्रह्मा उत्तर देऊ शकत नाही. तेव्हा भगवान हंसरूपाने प्रकट होऊन निर्णायक अद्वैत-विवेचन करतात—जे काही दिसते ते सर्व त्यांच्यातच; जाग्रत-स्वप्न-सुषुप्तीपलीकडील तुरीय साक्षीचे ज्ञान व अहंकार छेदणारी ज्ञान-खड्गाची शिकवण देतात. ऋषींचे संशय निवतात; ते पूजन करतात आणि हंस स्वधामास परत जातो, पुढील उद्धवगीतेतील दृढ स्मरण-वैराग्याचा पाया घालून।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच सत्त्वं रजस्तम इति गुणा बुद्धेर्न चात्मन: । सत्त्वेनान्यतमौ हन्यात् सत्त्वं सत्त्वेन चैव हि ॥ १ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: सत्त्व, रज आणि तम हे गुण बुद्धीचे आहेत, आत्म्याचे नाहीत. सत्त्व वाढवल्याने रज-तम जिंकता येतात, आणि नंतर शुद्ध सत्त्वाच्या साधनेने भौतिक सत्त्वातूनही मुक्ती मिळते.
Verse 2
सत्त्वाद् धर्मो भवेद् वृद्धात् पुंसो मद्भक्तिलक्षण: । सात्त्विकोपासया सत्त्वं ततो धर्म: प्रवर्तते ॥ २ ॥
जीव जेव्हा सत्त्वगुणात दृढ होतो, तेव्हा माझ्या भक्तीने चिन्हित असा धर्म प्रबळ होतो. सात्त्विक गोष्टींच्या उपासनेने सत्त्व वाढते आणि त्यातूनच धर्म प्रवर्ततो.
Verse 3
धर्मो रजस्तमो हन्यात् सत्त्ववृद्धिरनुत्तम: । आशु नश्यति तन्मूलो ह्यधर्म उभये हते ॥ ३ ॥
सत्त्ववृद्धीने समर्थ झालेला धर्म रज-तमांचा नाश करतो; दोन्ही नष्ट झाल्यावर त्यांचे मूळ अधर्मही लवकर नष्ट होते।
Verse 4
आगमोऽप: प्रजा देश: काल: कर्म च जन्म च । ध्यानं मन्त्रोऽथ संस्कारो दशैते गुणहेतव: ॥ ४ ॥
शास्त्र, पाणी, प्रजा/संगत, देश, काळ, कर्म, जन्म, ध्यान, मंत्रजप आणि संस्कार—हे दहा गुणांचे हेतू आहेत; यांमुळे प्रकृतीचे गुण वेगवेगळे प्रबळ होतात।
Verse 5
तत्तत् सात्त्विकमेवैषां यद् यद् वृद्धा: प्रचक्षते । निन्दन्ति तामसं तत्तद् राजसं तदुपेक्षितम् ॥ ५ ॥
या दहांपैकी जे जे सात्त्विक, ते वेदतत्त्व जाणणारे वृद्ध ऋषी प्रशंसित करतात; तामसाचा निषेध करतात; आणि राजसाला उपेक्षतात।
Verse 6
सात्त्विकान्येव सेवेत पुमान् सत्त्वविवृद्धये । ततो धर्मस्ततो ज्ञानं यावत् स्मृतिरपोहनम् ॥ ६ ॥
सत्त्ववृद्धीसाठी मनुष्याने सात्त्विक गोष्टींचेच सेवन करावे. सत्त्व वाढल्याने धर्म, धर्मामुळे ज्ञान जागते—जोपर्यंत आत्मस्मृती प्रकट होऊन देह-मनाची मिथ्या ओळख नाहीशी होत नाही।
Verse 7
वेणुसङ्घर्षजो वह्निर्दग्ध्वा शाम्यति तद्वनम् । एवं गुणव्यत्ययजो देह: शाम्यति तत्क्रिय: ॥ ७ ॥
बांबूंच्या घर्षणातून निर्माण झालेला अग्नी त्या बांबूवनालाच जाळून शेवटी स्वतः शांत होतो. तसेच गुणांच्या परस्पर स्पर्धेतून देह उत्पन्न होतो; आणि मन-देह ज्ञानसाधनेत लावल्यास तेच ज्ञान जन्मकारक गुणांना नष्ट करून देह-मन शांत करते।
Verse 8
श्रीउद्धव उवाच विदन्ति मर्त्या: प्रायेण विषयान् पदमापदाम् । तथापि भुञ्जते कृष्ण तत्कथं श्वखराजवत् ॥ ८ ॥
श्री उद्धव म्हणाले—हे कृष्णा! मर्त्य प्रायः जाणतात की विषयभोग पुढे मोठे दुःख देतो, तरीही भोगतात. हे प्रभो, ज्ञान असूनही कोणी कुत्रा, गाढव किंवा बकर्यासारखे कसे वागते?
Verse 9
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे उद्धवा! प्रमत्त पुरुषाच्या हृदयात ‘मी’ अशी विपरीत बुद्धी उगवते. त्यामुळे घोर रजोगुण उसळतो आणि स्वभावतः सात्त्विक मन विकारयुक्त होते.
Verse 10
श्रीभगवानुवाच अहमित्यन्यथाबुद्धि: प्रमत्तस्य यथा हृदि । उत्सर्पति रजो घोरं ततो वैकारिकं मन: ॥ ९ ॥ रजोयुक्तस्य मनस: सङ्कल्प: सविकल्पक: । तत: कामो गुणध्यानाद् दु:सह: स्याद्धि दुर्मते: ॥ १० ॥
रजोगुणयुक्त मन अनेक संकल्प-विकल्प करीत राहते. मग गुणांचे चिंतन करत करत दुर्मती पुरुषात असह्य कामना उत्पन्न होते.
Verse 11
करोति कामवशग: कर्माण्यविजितेन्द्रिय: । दु:खोदर्काणि सम्पश्यन् रजोवेगविमोहित: ॥ ११ ॥
जो इंद्रियां जिंकत नाही तो कामाच्या अधीन होऊन रजोगुणाच्या वेगाने मोहित होतो. पुढे दुःख देणारे फल दिसत असूनही तो कर्मे करीत राहतो.
Verse 12
रजस्तमोभ्यां यदपि विद्वान् विक्षिप्तधी: पुन: । अतन्द्रितो मनो युञ्जन् दोषदृष्टिर्न सज्जते ॥ १२ ॥
रज-तमामुळे विद्वानाची बुद्धीही विचलित होऊ शकते; तरी तो आळस न करता पुन्हा मन संयमात लावतो. गुणदोष स्पष्ट पाहून तो आसक्त होत नाही.
Verse 13
अप्रमत्तोऽनुयुञ्जीत मनो मय्यर्पयञ्छनै: । अनिर्विण्णो यथाकालं जितश्वासो जितासन: ॥ १३ ॥
मनुष्याने सदैव सावध व गंभीर राहावे; आळस वा विषाद करू नये. प्राणायाम व आसन जिंकून प्रातः, मध्यान्ह व संध्याकाळी हळूहळू मन माझ्यात स्थिर करावे; शेवटी मन पूर्णपणे माझ्यात लीन होते.
Verse 14
एतावान् योग आदिष्टो मच्छिष्यै: सनकादिभि: । सर्वतो मन आकृष्य मय्यद्धावेश्यते यथा ॥ १४ ॥
माझ्या भक्त शिष्यांनी—सनकादिंनी—सांगितलेला योग एवढाच आहे: सर्व विषयांतून मन ओढून घेऊन योग्य रीतीने थेट माझ्यातच समाविष्ट करणे.
Verse 15
श्रीउद्धव उवाच यदा त्वं सनकादिभ्यो येन रूपेण केशव । योगमादिष्टवानेतद् रूपमिच्छामि वेदितुम् ॥ १५ ॥
श्री उद्धव म्हणाले: हे केशवा! कोणत्या वेळी आणि कोणत्या रूपात तू सनक व त्याच्या भावांना ही योगविद्या उपदेशिली? ते रूप व प्रसंग मला जाणून घ्यायचा आहे.
Verse 16
श्रीभगवानुवाच पुत्रा हिरण्यगर्भस्य मानसा: सनकादय: । पप्रच्छु: पितरं सूक्ष्मां योगस्यैकान्तिकीं गतिम् ॥ १६ ॥
भगवान म्हणाले: एकदा हिरण्यगर्भ ब्रह्म्याचे मानसपुत्र—सनकादि ऋषी—यांनी आपल्या पित्याला योगाच्या परम, एकान्त व सूक्ष्म ध्येयाविषयी प्रश्न केला.
Verse 17
सनकादय ऊचु: गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रभो । कथमन्योन्यसन्त्यागो मुमुक्षोरतितितीर्षो: ॥ १७ ॥
सनकादि म्हणाले: हे प्रभो! चित्त विषयगुणांत शिरते आणि गुणही कामनारूपाने चित्तात शिरतात. जो मोक्ष इच्छितो व विषयभोगाच्या कर्मांपलीकडे जायला पाहतो, त्याने हा परस्पर संबंध कसा तोडावा? कृपा करून सांगा.
Verse 18
श्रीभगवानुवाच एवं पृष्टो महादेव: स्वयम्भूर्भूतभावन: । ध्यायमान: प्रश्नबीजं नाभ्यपद्यत कर्मधी: ॥ १८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे उद्धवा, असे विचारले असता स्वयम्भू, भूतभावन महादेव ब्रह्मदेवाने सनकादि पुत्रांच्या प्रश्नाच्या बीजावर गंभीर चिंतन केले; पण सृष्टीकर्माच्या प्रभावाने त्याची बुद्धी कर्ममय झाली आणि त्या प्रश्नाचे सार उत्तर त्याला सापडले नाही।
Verse 19
स मामचिन्तयद् देव: प्रश्नपारतितीर्षया । तस्याहं हंसरूपेण सकाशमगमं तदा ॥ १९ ॥
तो देव ब्रह्मा प्रश्नाच्या पार जाण्याच्या इच्छेने माझेच चिंतन करू लागला; तेव्हा मी हंस-रूप धारण करून त्याच्या समीप प्रकट झालो।
Verse 20
दृष्ट्वा मां त उपव्रज्य कृत्वा पादाभिवन्दनम् । ब्रह्माणमग्रत: कृत्वा पप्रच्छु: को भवानिति ॥ २० ॥
मला पाहून ते मुनी ब्रह्मदेवाला पुढे करून जवळ आले, माझ्या चरणांना वंदन केले आणि स्पष्ट विचारले—“आप कोण आहात?”
Verse 21
इत्यहं मुनिभि: पृष्टस्तत्त्वजिज्ञासुभिस्तदा । यदवोचमहं तेभ्यस्तदुद्धव निबोध मे ॥ २१ ॥
हे उद्धवा, त्या वेळी तत्त्व जाणण्यास उत्सुक मुनींनी मला प्रश्न केला; मी त्यांना जे सांगितले तेच आता तू माझ्याकडून ऐक।
Verse 22
वस्तुनो यद्यनानात्व आत्मन: प्रश्न ईदृश: । कथं घटेत वो विप्रा वक्तुर्वा मे क आश्रय: ॥ २२ ॥
हे विप्रांनो, ‘आप कोण?’ असे विचारताना जर तुम्ही असे मानत असाल की मीही जीवात्माच आहे आणि आपल्यात परम भेद नाही—कारण आत्मा एकच आहे—तर मग हा प्रश्न कसा योग्य ठरेल? शेवटी तुमचा आणि माझा खरा आश्रय कोणता?
Verse 23
पञ्चात्मकेषु भूतेषु समानेषु च वस्तुत: । को भवानिति व: प्रश्नो वाचारम्भो ह्यनर्थक: ॥ २३ ॥
जर ‘आपण कोण?’ असे विचारून तू देहालाच उद्देशत असशील, तर जाणून घे—सर्व देह पंचमहाभूतांचेच बनलेले असून तत्त्वतः समान आहेत. मग ‘तुम्ही पाच कोण?’ असे विचारायला हवे होते. जेव्हा वस्तुतः सर्व एकच, तेव्हा देहभेद करून विचारणे निरर्थक; हा प्रश्न केवळ शब्दांचा खेळ आहे.
Verse 24
मनसा वचसा दृष्ट्या गृह्यतेऽन्यैरपीन्द्रियै: । अहमेव न मत्तोऽन्यदिति बुध्यध्वमञ्जसा ॥ २४ ॥
या जगात मन, वाणी, दृष्टी व इतर इंद्रियां जे काही ग्रहण करतात, ते सर्व मीच आहे; माझ्यावाचून दुसरे काही नाही. तुम्ही सर्वांनी सरळ विवेचनाने हे सत्य निःसंशय समजून घ्या.
Verse 25
गुणेष्वाविशते चेतो गुणाश्चेतसि च प्रजा: । जीवस्य देह उभयं गुणाश्चेतो मदात्मन: ॥ २५ ॥
हे पुत्रांनो, मनाचा स्वभाव गुणमय विषयांत शिरणे असा आहे, आणि विषयही मनात शिरतात. पण हे मन आणि हे विषय—दोन्हीही केवळ उपाधी आहेत, ज्या माझ्या अंश असलेल्या जीवात्म्याला झाकून ‘देह’ म्हणून भासवतात.
Verse 26
गुणेषु चाविशच्चित्तमभीक्ष्णं गुणसेवया । गुणाश्च चित्तप्रभवा मद्रूप उभयं त्यजेत् ॥ २६ ॥
इंद्रियसेवनामुळे चित्त वारंवार गुणमय विषयांत शिरते, आणि विषयही चित्तातूनच उत्पन्न होऊन चित्तातच ठळकपणे वास करतात. माझे दिव्य स्वरूप तत्त्वतः जाणून साधक मन व विषय—दोन्हीचा त्याग करतो.
Verse 27
जाग्रत् स्वप्न: सुषुप्तं च गुणतो बुद्धिवृत्तय: । तासां विलक्षणो जीव: साक्षित्वेन विनिश्चित: ॥ २७ ॥
जागृत, स्वप्न आणि सुषुप्ती—या बुद्धीच्या तीन वृत्ती आहेत, ज्या प्रकृतीच्या गुणांमुळे उत्पन्न होतात. या तिन्ही अवस्थांपेक्षा भिन्न असा जीव साक्षी-रूपाने निश्चित आहे; तो या अवस्थांना पाहत असूनही त्यांच्यापासून अलिप्त राहतो.
Verse 28
यर्हि संसृतिबन्धोऽयमात्मनो गुणवृत्तिद: । मयि तुर्ये स्थितो जह्यात् त्यागस्तद् गुणचेतसाम् ॥ २८ ॥
जेव्हा आत्म्याला गुणवृत्ती देणारा हा संसारबंध असतो, तेव्हा माझ्या तुरीय अवस्थेत स्थिर होऊन तो त्यागावा; तेव्हा गुणमय मन व विषयांचा त्याग आपोआप होतो।
Verse 29
अहङ्कारकृतं बन्धमात्मनोऽर्थविपर्ययम् । विद्वान् निर्विद्य संसारचिन्तां तुर्ये स्थितस्त्यजेत् ॥ २९ ॥
अहंकारजन्य बंधन आत्म्याला त्याच्या खऱ्या इच्छेच्या उलट फल देतो; म्हणून ज्ञानी पुरुषाने संसारभोगाची चिंता सोडून माझ्या तुरीय अवस्थेत स्थिर राहावे।
Verse 30
यावन्नानार्थधी: पुंसो न निवर्तेत युक्तिभि: । जागर्त्यपि स्वपन्नज्ञ: स्वप्ने जागरणं यथा ॥ ३० ॥
युक्तीनेही पुरुषाची नानार्थबुद्धी निवृत्त होत नाही आणि तो सर्व काही माझ्यातच पाहत नाही, तोपर्यंत तो जागा असूनही अज्ञानाने स्वप्नातच असतो—जसे स्वप्नात जागरणाचे स्वप्न।
Verse 31
असत्त्वादात्मनोऽन्येषां भावानां तत्कृता भिदा । गतयो हेतवश्चास्य मृषा स्वप्नदृशो यथा ॥ ३१ ॥
परमपुरुषापासून वेगळे मानलेले भाव खरेतर असत् आहेत, तरी ते भेदबुद्धी निर्माण करतात; स्वप्नद्रष्टा जसा अनेक कर्मे व फळे कल्पितो, तसा जीव प्रभूपासून वेगळेपणामुळे मिथ्या कर्मे करतो व गती-फळांना कारण मानतो।
Verse 32
यो जागरे बहिरनुक्षणधर्मिणोऽर्थान् भुङ्क्ते समस्तकरणैर्हृदि तत्सदृक्षान् । स्वप्ने सुषुप्त उपसंहरते स एक: स्मृत्यन्वयात्त्रिगुणवृत्तिदृगिन्द्रियेश: ॥ ३२ ॥
जागृत अवस्थेत जीव सर्व इंद्रियांद्वारे क्षणभंगुर देह-मनाचे विषय भोगतो; स्वप्नात मनात तशीच अनुभूती घेतो; आणि सुषुप्तीत सर्व अनुभव अज्ञानात विलीन होतात. या तिन्ही अवस्थांची स्मृती-परंपरा विचारून तो जाणतो की तो तिन्हींत एकच असून त्रिगुणातीत आहे; मग तो इंद्रियांचा स्वामी होतो।
Verse 33
एवं विमृश्य गुणतो मनसस्त्र्यवस्था मन्मायया मयि कृता इति निश्चितार्था: । सञ्छिद्य हार्दमनुमानसदुक्तितीक्ष्ण- ज्ञानासिना भजत माखिलसंशयाधिम् ॥ ३३ ॥
असे विचार करा की प्रकृतीच्या गुणांनी घडलेल्या मनाच्या तीन अवस्था माझ्या मायेमुळे माझ्यातच कल्पिल्या गेल्या आहेत. आत्मतत्त्व निश्चित करून, तर्क व ऋषि-शास्त्रवचनांनी प्राप्त तीक्ष्ण ज्ञान-खड्गाने सर्व संशयांचे अधिष्ठान असलेला अहंकार छेदून, हृदयस्थ मला भजा।
Verse 34
ईक्षेत विभ्रममिदं मनसो विलासं दृष्टं विनष्टमतिलोलमलातचक्रम् । विज्ञानमेकमुरुधेव विभाति माया स्वप्नस्त्रिधा गुणविसर्गकृतो विकल्प: ॥ ३४ ॥
मनाच्या विलासरूप हे जग वेगळेच भ्रम आहे असे पाहा—अतिचंचल, आज दिसते उद्या नाही, जणू जळती काठी फिरवल्यावर दिसणारी लाल रेषा. आत्मा स्वभावतः एकमेव शुद्ध चैतन्य आहे; पण माया त्याला अनेक प्रकारे भासवते. गुणांच्या विसर्गामुळे जाग्रत, स्वप्न व सुषुप्ती असे त्रिविध विकल्प उठतात; ते सर्व स्वप्नासारखेच माया आहेत।
Verse 35
दृष्टिं तत: प्रतिनिवर्त्य निवृत्ततृष्ण- स्तूष्णीं भवेन्निजसुखानुभवो निरीह: सन्दृश्यते क्व च यदीदमवस्तुबुद्ध्या त्यक्तं भ्रमाय न भवेत् स्मृतिरानिपातात् ॥ ३५ ॥
मग दृष्टी भ्रमातून परत आणून तृष्णारहित व्हा. आत्मसुखाचा अनुभव घेत, निष्काम राहून मौन धरा—भौतिक बोलणे व उद्योग सोडा. कधी जग दिसलेच तर, हे परम सत्य नाही असे स्मरा; याच बुद्धीने ते त्यागले आहे. मृत्यूपर्यंत अशी स्मृती राहिली तर पुन्हा भ्रमात पडणे होत नाही।
Verse 36
देहं च नश्वरमवस्थितमुत्थितं वा सिद्धो न पश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेतं वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्ध: ॥ ३६ ॥
ज्याने स्वरूप जाणून सिद्धी मिळवली, तो नश्वर देह बसला आहे की उभा—हे पाहत नाही. दैवाने देह गेला किंवा दैववशात नवा देह आला तरी आत्मज्ञाला त्याचे भान नसते—जसे मद्याने धुंद माणसाला आपल्या वस्त्राची स्थिती कळत नाही।
Verse 37
देहोऽपि दैववशग: खलु कर्म यावत् स्वारम्भकं प्रतिसमीक्षत एव सासु: । तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोग: स्वाप्नं पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तु: ॥ ३७ ॥
देह नक्कीच दैवाच्या अधीन आहे; कर्म शिल्लक असेपर्यंत तो इंद्रिये व प्राणांसह जगून प्रारब्ध भोगतो. पण जो परम सत्याला जागा झाला आहे आणि समाधियोगात दृढ स्थित आहे, तो हा प्रपंचयुक्त देह स्वप्नातील देहासारखा जाणून पुन्हा कधीही त्याला शरण जात नाही।
Verse 38
मयैतदुक्तं वो विप्रा गुह्यं यत् साङ्ख्ययोगयो: । जानीत मागतं यज्ञं युष्मद्धर्मविवक्षया ॥ ३८ ॥
हे विप्रहो! सांख्य व योगाचे हे गुह्य तत्त्व मी तुम्हांला सांगितले. जाणून घ्या, मीच विष्णु परमेश्वर; तुमचे खरे धर्मकर्तव्य स्पष्ट करण्यासाठी येथे प्रकट झालो आहे.
Verse 39
अहं योगस्य सांख्यस्य सत्यस्यर्तस्य तेजस: । परायणं द्विजश्रेष्ठा: श्रिय: कीर्तेर्दमस्य च ॥ ३९ ॥
हे द्विजश्रेष्ठहो! योग, सांख्य, सत्य, ऋत, तेज, श्री, कीर्ती आणि दम—या सर्वांचा परम आश्रय मीच आहे, असे जाणावे.
Verse 40
मां भजन्ति गुणा: सर्वे निर्गुणं निरपेक्षकम् । सुहृदं प्रियमात्मानं साम्यासङ्गादयोऽगुणा: ॥ ४० ॥
प्रकृतीच्या गुणांपलीकडे, निरपेक्ष, सुहृद, परमप्रिय, अंतर्यामी, सर्वत्र सम आणि आसक्तिरहित—असे सर्व श्रेष्ठ दिव्य गुण माझ्यातच आश्रय घेऊन माझीच उपासना करतात.
Verse 41
इति मे छिन्नसन्देहा मुनय: सनकादय: । सभाजयित्वा परया भक्त्यागृणत संस्तवै: ॥ ४१ ॥
[श्रीकृष्ण म्हणाले:] हे उद्धवा! माझ्या वचनांनी सनकादि मुनींचे सर्व संशय दूर झाले. त्यांनी पराभक्तीने माझी पूजा केली आणि उत्तम स्तोत्रांनी माझी कीर्ती गायली.
Verse 42
तैरहं पूजित: सम्यक् संस्तुत: परमर्षिभि: । प्रत्येयाय स्वकं धाम पश्यत: परमेष्ठिन: ॥ ४२ ॥
सनकादि परमर्षींनी माझी यथायोग्य पूजा व स्तुती केली; आणि परमेष्ठी ब्रह्मा पाहत असतानाच मी माझ्या स्वधामात परत गेलो.
Frequently Asked Questions
It teaches a staged method: since guṇas affect material intelligence (buddhi) rather than the ātman, one should first cultivate sattva through sattvic supports (śāstra, saṅga, mantra, saṁskāra, etc.) to overcome rajas and tamas. When sattva strengthens, dharma characterized by devotion becomes prominent; then, by absorption in the Lord (bhakti/śuddha-sattva), one transcends even material goodness and awakens direct self-knowledge.
Haṁsa is the Lord’s instructing manifestation who appears when Brahmā, unable to resolve the Kumāras’ question due to involvement in creation, turns his mind to the Supreme. Haṁsa teaches the essential yoga: withdraw the mind from objects and fix it directly in the Lord, cutting false ego and dissolving the imagined separation between seer, mind, and sense objects.
Kṛṣṇa explains that misidentification with body and mind generates false knowledge, after which rajas invades the mind and drives incessant planning for material advancement. Uncontrolled senses place one under the rule of desire, so one acts despite foreseeing future misery. The remedy is renewed vigilance, breath-and-posture discipline, and repeated absorption in the Lord, especially at the three sandhyās.
They are described as functions of intelligence shaped by guṇas. The ātman is the consistent witness across all three, and the Lord is presented as turīya—the fourth reality beyond them. By reflecting on the succession of states, one recognizes oneself as transcendental to them, gains mastery over the senses, and renounces the mind–object entanglement.