Adhyaya 10
Daśa-lakṣaṇam: The Ten Topics, Virāṭ-Puruṣa Sense-Manifestation, and the Supreme Shelter (Āśraya)
हा अध्याय स्कंध २ मधील अर्थनिर्णयाचा ‘संधिबिंदू’ आहे. श्रीशुकदेव गोस्वामी भागवताची दश-लक्षणे (दहा विषय) सांगून स्पष्ट करतात की उरलेले नऊ विषय दहाव्या—आश्रय, परम भगवान—यांची अलौकिकता उजागर करण्यासाठी आहेत. ते सर्ग (तत्त्वे व इंद्रियांची प्राथमिक सृष्टी) आणि विसर्ग (गुणांच्या परस्परसंयोगातून होणारी द्वितीय सृष्टी) यांचा भेद करतात; मन्वंतर, पोषण इत्यादी शासन-व्यवस्थेचे संकेत देतात. पुढे महाविष्णू प्रत्येक ब्रह्मांडात गर्भोदकशायी रूपाने प्रवेश करतात, ‘नारायण’ या नामाची व्युत्पत्ती सांगितली जाते, आणि काळ, गुण, जीव व सर्व सामग्री प्रभूच्या कृपेवरच अवलंबून आहेत हे प्रतिपादित होते. नंतर विराट-पुरुषाच्या ‘विश्वदेह’ वर्णनात त्यांच्या इच्छेने इंद्रिये, विषय आणि अधिदेवतांचा प्राकट्यक्रम येतो. शेवटी स्थूल विराट-रूपापलीकडे जाऊन शुद्ध भक्त प्रभूचे दिव्य वैयक्तिक स्वरूप स्वीकारतात, आणि कथाप्रवाह विदुर–मैत्रेय संवादाकडे वळून पुढील विभागातील प्रश्नोत्तरप्रधान विवेचनाची भूमिका तयार करतो।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतय: । मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रय: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—श्रीमद्भागवतात दहा लक्षणे सांगितली आहेत: सर्ग, विसर्ग, स्थान, भगवंताचे पोषण, ऊती (प्रवृत्ती), मन्वंतर, ईशकथा, निरोध, मुक्ति आणि आश्रय (परम तत्त्व)।
Verse 2
दशमस्य विशुद्ध्यर्थं नवानामिह लक्षणम् । वर्णयन्ति महात्मान: श्रुतेनार्थेन चाञ्जसा ॥ २ ॥
दहाव्या—आश्रय-तत्त्व—ची शुद्धता स्पष्ट करण्यासाठी, उरलेल्या नऊ लक्षणांचे संकेत महात्मे कधी श्रुतीच्या आधाराने, कधी अर्थयुक्त विचाराने, तर कधी संक्षेपाने सहज रीतीने वर्णन करतात।
Verse 3
भूतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृत: । ब्रह्मणो गुणवैषम्याद्विसर्ग: पौरुष: स्मृत: ॥ ३ ॥
पाच भूत, पाच तन्मात्रा, पाच ज्ञानेन्द्रिये आणि मन—या सोळा घटकांची आद्य निर्मिती ‘सर्ग’ होय; आणि ब्रह्म्याच्या गुणवैषम्यामुळे जी पुढील रचना होते ती ‘विसर्ग’ (पौरुष सृष्टी) मानली जाते।
Verse 4
स्थितिर्वैकुण्ठविजय: पोषणं तदनुग्रह: । मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतय: कर्मवासना: ॥ ४ ॥
जीवांची योग्य स्थिती म्हणजे वैकुंठ-विजय—भगवंताच्या नियमांत राहून मनःशांती मिळवणे; पोषण म्हणजे त्यांचा अनुग्रह. मन्वंतर म्हणजे सद्धर्माची व्यवस्था, आणि ऊती म्हणजे कर्मवासना—फलाची इच्छा—यातून येणारी प्रेरणा।
Verse 5
अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम् । पुंसामीशकथा: प्रोक्ता नानाख्यानोपबृंहिता: ॥ ५ ॥
भगवान हरि यांच्या अवतारांचे चरित्र आणि त्यांच्या अनुगामी महान भक्तांचे आचरण—यालाच ‘ईशकथा’ म्हणतात; ती विविध आख्यानांनी समृद्ध होते।
Verse 6
निरोधोऽस्यानुशयनमात्मन: सह शक्तिभि: । मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति: ॥ ६ ॥
निरोध म्हणजे जीव आपल्या बंधनबद्ध प्रवृत्ती व शक्तींसह महाविष्णूच्या योगनिद्रेत लीन होणे—यालाच विश्वप्रपंचाचा संहार म्हणतात. मुक्ति म्हणजे स्थूल‑सूक्ष्म देहांचा त्याग करून जीवाचे स्वस्वरूपात नित्य स्थैर्य.
Verse 7
आभासश्च निरोधश्च यतोऽस्त्यध्यवसीयते । स आश्रय: परं ब्रह्म परमात्मेति शब्द्यते ॥ ७ ॥
ज्याच्यामुळे सृष्टीचा आभास, तिचा आश्रय व तिचा निरोध निश्चित होतो तोच आश्रय आहे. तोच परब्रह्म, परमात्मा म्हणून कीर्तित होतो; तोच परम सत्य व सर्वकारण आहे.
Verse 8
योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुष: सोऽसावेवाधिदैविक: । यस्तत्रोभयविच्छेद: पुरुषो ह्याधिभौतिक: ॥ ८ ॥
इंद्रियांच्या साधनांसह जो जीव आहे तो अध्यात्मिक पुरुष. इंद्रियांचे अधिष्ठाता देव अधिदैविक. आणि जिथे दोघांचा संयोग‑वियोग होऊन स्थूल देह प्रकटतो तो अधिभौतिक पुरुष.
Verse 9
एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे । त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रय: ॥ ९ ॥
या तिघांपैकी एक नसल्यास दुसरे कळत नाही; हे त्रितय परस्परावलंबी आहे. पण जो सर्वांचा साक्षी आणि ‘आश्रयाचाही आश्रय’ आहे तो परमात्मा स्वतंत्र असून तोच परम आश्रय आहे.
Verse 10
पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्य यदासौ स विनिर्गत: । आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्राक्षीच्छुचि: शुची: ॥ १० ॥
महाविष्णुरूप पुरुष कारणसागरातून प्रकट होऊन ब्रह्मांडांना वेगवेगळे करून, प्रत्येक ब्रह्मांडात शयनस्थान शोधीत पवित्र गर्भोदक जल निर्माण करून त्यात प्रवेश केला.
Verse 11
तास्ववात्सीत् स्वसृष्टासु सहस्रंपरिवत्सरान् । तेन नारायणो नाम यदाप: पुरुषोद्भवा: ॥ ११ ॥
भगवान् आपल्या निर्माण केलेल्या जलामध्ये सहस्र वर्षे स्थित राहिले. परम पुरुषापासून उत्पन्न झालेले जल ‘नार’ म्हणतात; आणि त्या जलावर शयन करणारा म्हणून तो ‘नारायण’ प्रसिद्ध आहे.
Verse 12
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहत: सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥ १२ ॥
द्रव्य, कर्म, काळ, स्वभाव (गुण) आणि जीव—हे सर्व केवळ त्याच्या कृपेनेच अस्तित्वात आहेत; आणि तो उपेक्षा करताच क्षणात सर्व नाहीसे होते.
Verse 13
एको नानात्वमन्विच्छन् योगतल्पात् समुत्थित: । वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत् त्रिधा ॥ १३ ॥
एकमेव भगवान् योगनिद्रेच्या शय्येवरून उठून, नानाविध सृष्टी प्रकट करण्याच्या इच्छेने, आपल्या मायाशक्तीने सुवर्णवर्ण पौरुष-वीर्य त्रिधा प्रकट केले.
Verse 14
अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभु: । अथैकं पौरुषं वीर्यं त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥ १४ ॥
प्रभूची एकच पौरुष-शक्ती अधिदैव, अध्यात्म आणि अधिभूत अशा तीन रूपांनी विभागली जाते; ते कसे ते माझ्याकडून ऐक.
Verse 15
अन्त:शरीर आकाशात् पुरुषस्य विचेष्टत: । ओज: सहो बलं जज्ञे तत: प्राणो महानसु: ॥ १५ ॥
प्रकट महाविष्णूच्या दिव्य देहातील आकाशातून, त्याच्या चेष्टेमुळे, इंद्रिय-तेज, मानसिक सामर्थ्य आणि शारीरिक बल उत्पन्न झाले; आणि नंतर महान् प्राण—समस्त जीवशक्तीचा उगम—प्रकट झाला.
Verse 16
अनुप्राणन्ति यं प्राणा: प्राणन्तं सर्वजन्तुषु । अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगा: ॥ १६ ॥
जसा राजाच्या अनुयायी आपल्या स्वामीचा पाठपुरावा करतात, तसा सर्वप्राणशक्ती प्रवृत्त झाली की सर्व जीव हालचाल करतात; आणि ती थांबली की सर्वांची इंद्रिय-चेष्टाही थांबते।
Verse 17
प्राणेनाक्षिपता क्षुत् तृडन्तरा जायते विभो: । पिपासतो जक्षतश्च प्राङ्मुखं निरभिद्यत ॥ १७ ॥
विराट्-पुरुषाच्या प्राणाने उद्वेलित झाल्यावर भूक व तहान उत्पन्न झाली; आणि प्रभूला पिण्याची व खाण्याची इच्छा होताच मुख उघडून प्रकट झाले।
Verse 18
मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्वा तत्रोपजायते । ततो नानारसो जज्ञे जिह्वया योऽधिगम्यते ॥ १८ ॥
मुखातून तालू प्रकट झाले आणि तेथेच जीभ उत्पन्न झाली; त्यानंतर जीभेने आस्वादता येतील असे विविध रस प्रकट झाले।
Verse 19
विवक्षोर्मुखतो भूम्नो वह्निर्वाग् व्याहृतं तयो: । जले चैतस्य सुचिरं निरोध: समजायत ॥ १९ ॥
परम प्रभूला बोलण्याची इच्छा होताच मुखातून वाणी प्रकट झाली; आणि त्याच मुखातून वाणीचा अधिष्ठाता देव अग्नी उत्पन्न झाला. पण तो जलात शयन करत असताना या सर्व क्रिया दीर्घकाळ स्थगित राहिल्या।
Verse 20
नासिके निरभिद्येतां दोधूयति नभस्वति । तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षत: ॥ २० ॥
त्यानंतर परम पुरुषाला गंध सूंघण्याची इच्छा होताच नासिका-छिद्रे व श्वासोच्छ्वास प्रकट झाले; घ्राणेंद्रिय व गंध उत्पन्न झाले आणि गंध वहन करणारा वायुदेवही प्रकट झाला।
Verse 21
यदात्मनि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षत: । निर्भिन्ने ह्यक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रह: ॥ २१ ॥
जेव्हा सर्वत्र अंधार होता, तेव्हा भगवंतांनी स्वतःला व सृष्टीला पाहण्याची इच्छा केली. तेव्हा नेत्र प्रकट झाले; सूर्य प्रकाशदेवता, दृष्टीशक्ती आणि दृश्य विषयही प्रकट झाले.
Verse 22
बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघृक्षत: । कर्णौ च निरभिद्येतां दिश: श्रोत्रं गुणग्रह: ॥ २२ ॥
महर्षींना आत्मतत्त्व जाणण्याची इच्छा जागी होताच, भगवंतांत ऐकण्याची आकांक्षा उत्पन्न झाली. तेव्हा कान प्रकट झाले; दिशा अधिष्ठात्री, श्रवणशक्ती आणि श्राव्य विषयही प्रकट झाले.
Verse 23
वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम् । जिघृक्षतस्त्वङ् निर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुहा: । तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वचा लब्धगुणो वृत: ॥ २३ ॥
जेव्हा पदार्थातील मृदुता-काठिण्य, लघु-गुरु, उष्ण-शीत असे गुण जाणण्याची इच्छा झाली, तेव्हा स्पर्शाचा आधार असलेली त्वचा प्रकट झाली; त्वचेची रंध्रे, शरीरावरील रोम आणि त्यांचे अधिष्ठाता (वृक्ष)ही उत्पन्न झाले. त्वचेच्या आत-बाहेर वायूचे आवरण असून त्यातून स्पर्शगुण प्रखर झाला.
Verse 24
हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया । तयोस्तु बलवानिन्द्र आदानमुभयाश्रयम् ॥ २४ ॥
नंतर परम पुरुषाने विविध कर्म करावयाची इच्छा केली तेव्हा त्याचे दोन्ही हात प्रकट झाले. तसेच हातांची शक्ती, स्वर्गातील देव इंद्र आणि दोन्हींवर अवलंबून असलेली क्रिया (ग्रहण-त्याग इ.)ही प्रकट झाली.
Verse 25
गतिं जिगीषत: पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम् । पद्भ्यां यज्ञ: स्वयं हव्यं कर्मभि: क्रियते नृभि: ॥ २५ ॥
नंतर गतीवर विजय मिळवण्याच्या इच्छेने त्याचे चरण प्रकट झाले आणि चरणांपासून विष्णु नावाचा अधिष्ठाता देव उत्पन्न झाला. त्याच्या स्वयंसंरक्षणाखाली मनुष्य आपल्या कर्मांनी यज्ञात हवि अर्पण करण्यात तत्पर राहतात.
Verse 26
निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिन: । उपस्थ आसीत् कामानां प्रियं तदुभयाश्रयम् ॥ २६ ॥
मग कामसुख, प्रजोत्पत्ती व दिव्य अमृतरसासाठी भगवंतांनी उपस्थ/शिश्न प्रकट केले; कामविषय व प्रजापती अधिदेवता—दोन्ही त्याच्या आश्रयात आहेत।
Verse 27
उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम् । तत: पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रय: ॥ २७ ॥
नंतर जेव्हा भगवंतांना अन्नजन्य मलाचा त्याग करावासा वाटला, तेव्हा गुद व पायु-इंद्रिय प्रकट झाली आणि तिचा अधिदेवता मित्रही प्रकट झाला; इंद्रिय व त्याज्य द्रव्य दोन्ही त्याच्या आश्रयात आहेत।
Verse 28
आसिसृप्सो: पुर: पुर्या नाभिद्वारमपानत: । तत्रापानस्ततो मृत्यु: पृथक्त्वमुभयाश्रयम् ॥ २८ ॥
नंतर एका देहातून दुसऱ्या देहात जाण्याची इच्छा झाली तेव्हा नाभिद्वार, अपान-वायु व मृत्यु एकत्र प्रकट झाले; नाभी ही मृत्यु व पृथक्त्व-शक्ती—दोन्हींचा आश्रय आहे।
Verse 29
आदित्सोरन्नपानानामासन् कुक्ष्यन्त्रनाडय: । नद्य: समुद्राश्च तयोस्तुष्टि: पुष्टिस्तदाश्रये ॥ २९ ॥
मग अन्न व पान घेण्याची इच्छा होताच उदर, आतडी आणि नाड्या प्रकट झाल्या; नद्या व समुद्र त्यांच्या तृप्ती व पुष्टीचे आधार ठरले।
Verse 30
निदिध्यासोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत । ततो मनश्चन्द्र इति सङ्कल्प: काम एव च ॥ ३० ॥
मग आपल्या आत्ममायेच्या लीलांचे चिंतन करावे अशी इच्छा होताच हृदय प्रकट झाले; त्यानंतर मन, चंद्र (मनोऽधिदेव), संकल्प आणि कामही प्रकट झाले।
Verse 31
त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातव: । भूम्यप्तेजोमया: सप्त प्राणो व्योमाम्बुवायुभि: ॥ ३१ ॥
त्वचेची पातळ पुटी, चर्म, मांस, रक्त, मेद, मज्जा व अस्थी—हे सात धातू पृथ्वी, जल व अग्नीमय आहेत; प्राण मात्र आकाश, जल व वायूपासून उत्पन्न होतो।
Verse 32
गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूतादिप्रभवा गुणा: । मन: सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरूपिणी ॥ ३२ ॥
इंद्रिये गुणात्मक आहेत, आणि गुण भूतादि (अहंकार) पासून उत्पन्न होतात। मन सर्व विकारांचे अधिष्ठान आहे, आणि बुद्धी विवेक-ज्ञानस्वरूप आहे।
Verse 33
एतद्भगवतो रूपं स्थूलं ते व्याहृतं मया । मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम् ॥ ३३ ॥
अशा रीतीने मी तुला भगवंताचे स्थूल रूप सांगितले; ते मह्यादि इत्यादी आठ आवरणांनी बाहेरून आच्छादित आहे।
Verse 34
अत: परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम् । अनादिमध्यनिधनं नित्यं वाङ्मनस: परम् ॥ ३४ ॥
यापुढे अत्यंत सूक्ष्म, अव्यक्त व निर्विशेष तत्त्व आहे—ज्याला न आदि, न मध्य, न अंत; ते नित्य असून वाणी व मनाच्या पलीकडे आहे।
Verse 35
अमुनी भगवद्रूपे मया ते ह्यनुवर्णिते । उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चित: ॥ ३५ ॥
मी भौतिक दृष्टीने वर्णन केलेली भगवंताची ही दोन्ही रूपे—भगवंताला यथार्थ जाणणारे शुद्ध भक्त, ती मायेने रचलेली मानून, दोन्हीही स्वीकारत नाहीत।
Verse 36
स वाच्यवाचकतया भगवान् ब्रह्मरूपधृक् । नामरूपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मक: पर: ॥ ३६ ॥
तो भगवान् ब्रह्मरूप धारण करून आपल्या दिव्य नाम-रूप-गुण-लीला, परिकर व वैचित्र्य प्रकट करतो; स्वतः अकर्ता असूनही कर्मात गुंतल्यासारखा भासतो।
Verse 37
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
हे राजन्, प्रजापती, मनू, देव, ऋषी, पितृगण, सिद्ध-चारण-गंधर्व, विद्याधर, असुर, गुह्यक, किन्नर, अप्सरा, नाग-सर्प, किम्पुरुष, मनुष्य, मातृलोकवासी, राक्षस, पिशाच, प्रेत-भूत-विनायक, कूष्माण्ड, उन्माद, वेताल, यातुधान, ग्रह इत्यादी—हे सर्व परमेश्वर पूर्वकर्मानुसार निर्माण करतो।
Verse 38
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
हे राजन्, किन्नर-अप्सरा, नाग-सर्प, किम्पुरुष, मनुष्य, मातृलोकवासी, राक्षस-पिशाच आणि प्रेत-भूत-विनायक—हे सर्व परमेश्वर पूर्वकर्मानुसार निर्माण करतो।
Verse 39
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
हे राजन्, कूष्माण्ड, उन्मादग्रस्त, वेताल, यातुधान, ग्रह; तसेच पक्षी, मृग, पशु, वृक्ष, पर्वत आणि सरीसृप—हे सर्व परमेश्वर कर्मानुसार उत्पन्न करतो।
Verse 40
प्रजापतीन्मनून् देवानृषीन् पितृगणान् पृथक् । सिद्धचारणगन्धर्वान् विद्याध्रासुरगुह्यकान् ॥ ३७ ॥ किन्नराप्सरसो नागान् सर्पान् किम्पुरुषान्नरान् । मातृ रक्ष:पिशाचांश्च प्रेतभूतविनायकान् ॥ ३८ ॥ कूष्माण्डोन्मादवेतालान् यातुधानान् ग्रहानपि । खगान्मृगान् पशून् वृक्षान् गिरीन्नृप सरीसृपान् ॥ ३९ ॥ द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकस: । कुशलाकुशला मिश्रा: कर्मणां गतयस्त्विमा: ॥ ४० ॥
हे राजन्, जल-स्थल-नभात वसणारे इतर जे द्विविध व चतुर्विध, शुभ-अशुभ व मिश्र अवस्थांचे आहेत—ही कर्मांची गती आहे; ते सर्व आपल्या पूर्वकर्मानुसार परमेश्वराने निर्माण केलेले आहेत।
Verse 41
सत्त्वं रजस्तम इति तिस्र: सुरनृनारका: । तत्राप्येकैकशो राजन् भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा । यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥ ४१ ॥
सत्त्व, रज आणि तम—या त्रिगुणांच्या भेदाने देव, मनुष्य व नारकीय जीव होतात. हे राजन्, प्रत्येक गुणही उरलेल्या दोन गुणांच्या मिश्रणाने त्रिविध होतो; जेव्हा एक गुण इतर दोघांनी दडपला जातो, तेव्हा जीवाची गती व स्वभाव तदनुसार घडतात.
Verse 42
स एवेदं जगद्धाता भगवान् धर्मरूपधृक् । पुष्णाति स्थापयन् विश्वं तिर्यङ्नरसुरादिभि: ॥ ४२ ॥
तोच भगवान् जगताचा धाता असून धर्मरूप धारण करणारा आहे. सृष्टी स्थापन करून तो तिर्यक्, मनुष्य व देव इत्यादी रूपांनी विश्वाचे पालन करतो आणि अवतार घेऊन बद्ध जीवांचा उद्धार करतो.
Verse 43
तत: कालाग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मन: । संनियच्छति तत् काले घनानीकमिवानिल: ॥ ४३ ॥
नंतर कल्पाच्या शेवटी तोच भगवान् कालाग्नि-रुद्ररूप होऊन आपल्या सृष्टीचा काळ येताच संहार करतो, जसा वारा मेघसमूह दूर लोटतो।
Verse 44
इत्थंभावेन कथितो भगवान् भगवत्तम: । नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरय: ॥ ४४ ॥
अशा प्रकारे भगवत्तम भगवान् यांचे वर्णन केले आहे. परंतु शुद्ध भक्त हे या भावापलीकडे, अधिक दिव्य व महिमामय दर्शन पाहण्यास पात्र आहेत.
Verse 45
नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते । कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत् ॥ ४५ ॥
परम भगवानाच्या सृष्टी-प्रलयादी कर्मांत प्रत्यक्ष कर्तृत्व मानले जात नाही. वेदांत त्यांचा थेट हस्तक्षेप सांगितला आहे तो फक्त ‘प्रकृतीच कर्ता आहे’ ही कल्पना खोडण्यासाठी; ते मायेने आरोपित वर्णन आहे.
Verse 46
अयं तु ब्रह्मण: कल्प: सविकल्प उदाहृत: । विधि: साधारणो यत्र सर्गा: प्राकृतवैकृता: ॥ ४६ ॥
हा ब्रह्मदेवाच्या एका दिवसाच्या कालावधीत सृष्टी-प्रलयाचा संक्षिप्त विधिनियम आहे. याच सामान्य विधीने प्राकृत व वैकृत सर्ग घडतात, तसेच महत्तत्त्वाच्या सृष्टीत प्रकृतीचा विस्तार-विसर्जनही याच नियमानुसार होतो.
Verse 47
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम् । यथा पुरस्ताद्व्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो शृणु ॥ ४७ ॥
हे राजन्, काळाचे परिमाण आणि त्याचे स्थूल-सूक्ष्म लक्षणरूप मी पुढे यथाक्रम सांगीन; परंतु आत्ता पाद्म-कल्पाचे वर्णन ऐक.
Verse 48
शौनक उवाच यदाह नो भवान् सूत क्षत्ता भागवतोत्तम: । चचार तीर्थानि भुवस्त्यक्त्वा बन्धून् सुदुस्त्यजान् ॥ ४८ ॥
शौनक ऋषी म्हणाले—हे सूत, आपण आम्हाला सांगितले की भागवतश्रेष्ठ विदुर (क्षत्ता) अत्यंत कठीण-त्याज्य बंधूंना सोडून पृथ्वीवरील तीर्थांत भ्रमण करीत होता. म्हणून आता मी विदुराविषयी विचारतो.
Verse 49
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
शौनक ऋषी म्हणाले—हे सौम्य, विदुर (क्षत्ता) आणि कौशारवि मैत्रेय यांच्यात जो अध्यात्माश्रित संवाद झाला, विदुराने काय विचारले व मैत्रेयांनी कोणते तत्त्व सांगितले—ते आम्हाला सांगा. तसेच विदुराने बंधुत्याग कोणत्या कारणाने केला, तो पुन्हा घरी का आला, आणि तीर्थस्थानी त्याने काय आचरले—हेही सांगा.
Verse 50
क्षत्तु: कौशारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रित: । यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥ ४९ ॥ ब्रूहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्टितम् । बन्धुत्यागनिमित्तं च यथैवागतवान् पुन: ॥ ५० ॥
हे सौम्य, विदुराच्या सर्व चेष्टा आम्हाला सांगा—त्याने बंधुत्याग कोणत्या कारणाने केला, तो जसा पुन्हा घरी आला, आणि तीर्थस्थानी त्याने काय आचरले; तसेच मैत्रेयांच्या उपदेशाचा सार यथार्थपणे सांगा.
Verse 51
सूत उवाच राज्ञा परीक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनि: । तद्वोऽभिधास्ये शृणुत राज्ञ: प्रश्नानुसारत: ॥ ५१ ॥ यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेयमा ह्युपरि न: स्पृहणीयशीला: । भर्तुर्मिथ: सुयशस: कथनानुराग- वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गा: ॥
श्रीसूत गोस्वामी म्हणाले—राजा परीक्षिताने विचारलेल्या प्रश्नांना उत्तर देताना महामुनींनी जे सांगितले, तेच मी प्रश्नानुसार क्रमाने तुम्हाला सांगतो; सावधपणे ऐका।
Frequently Asked Questions
Because āśraya (Bhagavān) is transcendental and independent, the Bhāgavatam uses the dependent categories—creation, time, guṇas, karmic governance, and dissolution—as inferential and direct teaching tools. By showing that sarga/visarga, the worlds (sthāna), and even liberation (mukti) rely on the Supreme, the text isolates the āśraya as the final explanatory ground: the shelter of all shelters.
Sarga is the elementary creation of foundational categories—elements, sense objects, and sense instruments (including mind). Visarga is the subsequent, resultant creation that unfolds through the interaction of the material modes (guṇas), leading to differentiated forms, functions, and living situations within the cosmos.
Nārāyaṇa is the Supreme Person who lies upon the transcendental waters within the universe. The waters are called nāra because they emanate from the Supreme Nara (the personal Absolute), and because He rests upon (ayana) those waters, He is known as Nārāyaṇa.
Adhyātmika refers to the individual embodied experiencer with sense instruments; adhidaivika refers to the presiding deities controlling those senses; adhibhautika refers to the perceivable embodied field/object level. The framework teaches interdependence within conditioned experience, while highlighting that the Supreme Being remains independent as the ultimate shelter beyond all three.
It denies materialistic misreadings that reduce the cosmos to autonomous nature while also clarifying the Lord’s transcendence: material nature operates as His energy under His sanction. Vedic statements of ‘direct’ divine action are presented to negate the misconception that prakṛti is the ultimate creator, not to imply the Lord is forced into mechanical labor like a finite agent.