Adhyaya 8

Verse 1

श्रीशौनक उवाच सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर । तमस्यपारे भ्रमतां नृणां त्वं पारदर्शन: ॥ १ ॥

श्री शौनक म्हणाले—हे सूत! साधो, तू दीर्घायुषी हो. हे वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठा, आम्हाला पुढेही सांग. अज्ञानरूपी अंधारात भटकणाऱ्या मनुष्यांना पार नेणारा मार्ग तूच दाखवू शकतोस।

Verse 2

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

लोक म्हणतात की मृकंडूंचा पुत्र मार्कंडेय ऋषी अत्यंत दीर्घायुषी होता; कल्पाच्या अंताला प्रलयाच्या महापुरात हे जग गिळले गेले तेव्हा तोच एकटा उरला. पण तोच भार्गवश्रेष्ठ मार्कंडेय या वर्तमान कल्पात आमच्या कुलातच जन्मला आहे, आणि अजून या कल्पात कोणताही सर्वसम्प्लव आम्ही पाहिलेला नाही. तसेच प्रसिद्ध आहे की प्रलयाच्या महासागरात असहाय भटकताना त्याने भयावह जलांत वटपत्राच्या पुटात एकटा शयन करणारा अद्भुत बालक-पुरुष पाहिला. हे सूत! यामुळेच आमचा मोठा संशय व कुतूहल आहे. हे महायोगी, पुराणांतही प्रमाण मानले जाणारे, कृपा करून आमचा संभ्रम दूर करा।

Verse 3

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

लोक म्हणतात की मृकंडूंचा पुत्र मार्कंडेय ऋषी अत्यंत दीर्घायुषी होता; कल्पाच्या अंताला प्रलयाच्या महापुरात हे जग गिळले गेले तेव्हा तोच एकटा उरला. पण तोच भार्गवश्रेष्ठ मार्कंडेय या वर्तमान कल्पात आमच्या कुलातच जन्मला आहे, आणि अजून या कल्पात कोणताही सर्वसम्प्लव आम्ही पाहिलेला नाही. तसेच प्रसिद्ध आहे की प्रलयाच्या महासागरात असहाय भटकताना त्याने भयावह जलांत वटपत्राच्या पुटात एकटा शयन करणारा अद्भुत बालक-पुरुष पाहिला. हे सूत! यामुळेच आमचा मोठा संशय व कुतूहल आहे. हे महायोगी, पुराणांतही प्रमाण मानले जाणारे, कृपा करून आमचा संभ्रम दूर करा।

Verse 4

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

लोक म्हणतात की मृकंडूंचा पुत्र मार्कंडेय ऋषी अत्यंत दीर्घायुषी होता; ब्रह्माच्या दिवसाच्या अंताला प्रलयाच्या जलात सर्व जग लीन झाले तेव्हा तोच एकटा उरला. पण तोच भृगुवंशातील श्रेष्ठ ऋषी या वर्तमान कल्पात आमच्या कुलात जन्मला आहे, आणि अजून या कल्पात कोणताही सर्वव्यापी प्रलय दिसलेला नाही. तसेच प्रसिद्ध आहे की प्रलय-महासागरात असहाय भटकताना त्याने वटपत्राच्या पुटात एकटा शयन करणारा अद्भुत बाल-पुरुष पाहिला. हे सूत, माझा हा मोठा संशय व कुतूहल दूर करा; आपण महायोगी आहात आणि पुराणांमध्ये प्रमाण मानले जाता.

Verse 5

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डतनयं जना: । य: कल्पान्ते ह्युर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत् ॥ २ ॥ स वा अस्मत्कुलोत्पन्न: कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभ: । नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लव: कोऽपि जायते ॥ ३ ॥ एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल । वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भ‍ुतम् ॥ ४ ॥ एष न: संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यत: । तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मत: ॥ ५ ॥

जन म्हणतात की मृकंडूंचा पुत्र मार्कंडेय ऋषी अतिशय दीर्घायुषी होता; कल्पांताला प्रलयजलाने हे जग ग्रासले तेव्हा तोच एकटा उरला. पण तोच भृगुवंशातील श्रेष्ठ ऋषी या वर्तमान कल्पात आमच्या कुलात जन्मला आहे, आणि अजून कोणताही सर्वग्रासी प्रलय झालेला नाही. तसेच प्रलय-महासागरात भटकताना त्याने वटपत्राच्या पुटात एकटा शयन करणारा अद्भुत बाल-पुरुष पाहिला, असेही प्रसिद्ध आहे. हे सूत, आमचा हा संशय व कुतूहल दूर करा; आपण महायोगी आहात व पुराणांमध्ये प्रमाण मानले जाता.

Verse 6

सूत उवाच प्रश्न‍स्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापह: । नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा ॥ ६ ॥

सूत म्हणाला—हे महर्षी शौनक, तुमचा हा प्रश्न लोकांचा भ्रम दूर करणारा आहे; कारण यामध्ये भगवान नारायणांची कथा येते, जी कलियुगाचा मल नष्ट करते.

Verse 7

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

पित्याने विधिपूर्वक द्विजाति-संस्कार केल्यावर मार्कंडेयाने क्रमाने वेदमंत्रांचे अध्ययन केले व धर्माने नियम पाळले; तप व स्वाध्याय यांत तत्पर राहून तो आजीवन नैष्ठिक ब्रह्मचारी झाला. तो अत्यंत शांत, जटाधारी व वल्कलवस्त्रधारी होता; कमंडलू, दंड, यज्ञोपवीत व मेखला धारण करी, तसेच नियमवृद्धीसाठी कृष्णाजिन, जपमाळ व कुशगवत बाळगी. संध्याकाळी व सकाळी तो अग्नी, सूर्य, गुरु, ब्राह्मण आणि हृदयस्थ परमात्मा—या रूपांनी हरिची नित्य पूजा करी. सायं-प्रातः भिक्षा आणून मौनाने गुरूला अर्पण करी; गुरूची आज्ञा मिळाल्यास दिवसातून एकदा भोजन, नाहीतर उपवास. अशा रीतीने असंख्य कोटी वर्षे हृषीकेश भगवानांची आराधना करून त्याने अजेय मृत्यूवर विजय मिळवला.

Verse 8

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

पित्याने विधिपूर्वक केलेल्या द्विजाति-संस्काराने शुद्ध होऊन मार्कंडेयाने वेदछंदांचे अध्ययन केले व धर्माने नियम-व्रतांचे आचरण केले; तप व स्वाध्यायात तत्पर राहून तो आजीवन नैष्ठिक ब्रह्मचारी झाला. तो शांत, जटाधारी व वल्कलवस्त्रधारी होता; कमंडलू, दंड, यज्ञोपवीत व मेखला धारण करी, तसेच कृष्णाजिन, जपमाळ व कुशगवतही बाळगी. संध्याकाळी व सकाळी तो अग्नी, सूर्य, गुरु, ब्राह्मण आणि हृदयस्थ परमात्मा—या रूपांनी हरिची नित्य आराधना करी. प्रातः-सायं भिक्षा आणून मौनाने गुरूला अर्पण करी; गुरूची परवानगी असेल तर दिवसातून एकदा भोजन, नाहीतर उपवास. अशा प्रकारे असंख्य कोटी वर्षे हृषीकेश भगवानांची उपासना करून त्याने अजेय मृत्यूवर विजय मिळवला.

Verse 9

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

पित्याने केलेल्या द्विजाति-संस्काराने शुद्ध झाल्यावर मार्कंडेयांनी वेदमंत्रांचे अध्ययन केले व धर्माने नियम पाळले. तप, स्वाध्याय आणि आजीवन ब्रह्मचर्य यात ते दृढ झाले. जटा धारण करून, वल्कलवस्त्र परिधान करून, कमंडलू, दंड, यज्ञोपवीत, मेखला, कृष्णाजिन, रुद्राक्षमाळ व कुश घेऊन ते संध्याकाळी व पहाटे अग्नी, सूर्य, गुरु, ब्राह्मण आणि अंतःस्थ परमात्मा या रूपांनी श्रीहरिची पूजा करीत.

Verse 10

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

सायंकाळी व सकाळी ते मौन पाळून भिक्षा आणत आणि ती गुरूंना अर्पण करत. गुरुंची आज्ञा मिळाल्यावरच ते दिवसातून एकदाच भोजन करत; अन्यथा उपवासच ठेवत.

Verse 11

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेय: पितु: क्रमात् । छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तप:स्वाध्यायसंयुत: ॥ ७ ॥ बृहद्‌व्रतधर: शान्तो जटिलो वल्कलाम्बर: । बिभ्रत् कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम् ॥ ८ ॥ कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये । अग्‍न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम् ॥ ९ ॥ सायं प्रात: स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यत: । बुभुजे गुर्वनुज्ञात: सकृन्नो चेदुपोषित: ॥ १० ॥ एवं तप:स्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् । आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम् ॥ ११ ॥

अशा रीतीने तप व स्वाध्यायात तत्पर राहून मार्कंडेय ऋषींनी असंख्य कोटी वर्षे इंद्रियांचे स्वामी भगवान हृषीकेश यांची आराधना केली आणि अशा प्रकारे अजेय मृत्यूवर विजय मिळवला.

Verse 12

ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च येऽपरे । नृदेवपितृभूतानि तेनासन्नतिविस्मिता: ॥ १२ ॥

ब्रह्मदेव, भृगुमुनी, भगवान शंकर, प्रजापती दक्ष, ब्रह्मदेवांचे महान पुत्र तसेच मनुष्य, देव, पितर आणि भूतप्रेत—हे सर्व मार्कंडेय ऋषींच्या या सिद्धीने अत्यंत विस्मित झाले.

Verse 13

इत्थं बृहद्‌व्रतधरस्तप:स्वाध्यायसंयमै: । दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना ॥ १३ ॥

अशा प्रकारे बृहद्‌व्रतधारी योगी मार्कंडेयांनी तप, स्वाध्याय व संयम यांच्या बळावर कठोर ब्रह्मचर्य पाळले. अंतःकरणातील सर्व क्लेश नष्ट झाल्यावर त्यांनी मन अंतर्मुख करून इंद्रियांपलीकडील अधोक्षज भगवानांचे ध्यान केले.

Verse 14

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिन: । व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मक: ॥ १४ ॥

अशा रीतीने महायोगाने योगीने चित्त एकाग्र केले; तेव्हा सहा मन्वंतरांचा महान् काळ लोटला।

Verse 15

एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे । तपोविशङ्कितो ब्रह्मन्नारेभे तद्विघातनम् ॥ १५ ॥

हे ब्राह्मण! या सातव्या मन्वंतरात, म्हणजेच सध्याच्या काळात, पुरंदर इंद्राने मार्कंडेयांच्या तपाची वार्ता जाणून भयभीत होऊन त्यात विघ्न घालण्यास आरंभ केला।

Verse 16

गन्धर्वाप्सरस: कामं वसन्तमलयानिलौ । मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा ॥ १६ ॥

मुनिची साधना भंग करण्यासाठी इंद्राने कामदेव, गंधर्व-अप्सरा, वसंतऋतु व मलय पर्वताची चंदनसुगंधी वारा, तसेच लोभ व मद यांना पाठविले।

Verse 17

ते वै तदाश्रमं जग्मुर्हिमाद्रे: पार्श्व उत्तरे । पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो ॥ १७ ॥

हे पराक्रमी शौनक! ते हिमालयाच्या उत्तरेकडील बाजूस असलेल्या त्या आश्रमात गेले, जिथे पुष्पभद्रा नदी वाहते आणि ‘चित्रा’ नावाचा प्रसिद्ध शिलाशिखर आहे।

Verse 18

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

तो आश्रमस्थान अत्यंत पवित्र होते—पुण्य वृक्ष-वल्लींनी नटलेले, सत्शील द्विजकुलांनी भरलेले आणि निर्मळ पावन जलाशयांनी युक्त. तेथे मत्त भुंग्यांचे गुंजारव, उन्मत्त कोकिळांचे कूजन, आनंदित मोरांचे नृत्य आणि पक्ष्यांच्या थव्यांचा कलरव घुमत असे. इंद्राने पाठविलेली वसंतसमीर आत आली; हिमधबधब्यांच्या शीतल तुषारकणांना घेऊन, वनफुलांच्या सुगंधाने आलिंगित ती वारा कामदेवाची वासना जागवू लागली।

Verse 19

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

मार्कंडेय ऋषींचे ते पवित्र आश्रमस्थान पुण्य वृक्ष-लतांनी नटलेले होते. तेथे अनेक साधु ब्राह्मण निवास करत आणि निर्मळ, पावन जलाशयांचा आनंद घेत. मत्त भुंग्यांचा गुंजारव व कोकिळांचे कूजन घुमत होते; आनंदित मोर नाचत, आणि उन्मत्त पक्ष्यांच्या कळपांनी आश्रम गजबजला होता. इंद्राने पाठवलेला वसंतवारा धबधब्यांच्या शीतल तुषारकणांसह आत आला; वनफुलांच्या सुगंधाने परिपूर्ण तो वारा कामदेवाची चाळवण जागवू लागला।

Verse 20

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् । पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम् ॥ १८ ॥ मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् । मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम् ॥ १९ ॥ वायु: प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् । सुमनोभि: परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम् ॥ २० ॥

इंद्राने पाठवलेला वसंतवारा त्या आश्रमात शिरला आणि जवळच्या धबधब्यांची शीतल फुहार सोबत आणली. वनफुलांच्या सुगंधाने परिपूर्ण तो वारा वाहू लागला आणि मनात कामदेवाची चाळवण जागवू लागला।

Verse 21

उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्र: प्रवालस्तबकालिभि: । गोपद्रुमलताजालैस्तत्रासीत् कुसुमाकर: ॥ २१ ॥

तेथे वसंत प्रकट झाला। उगवत्या चंद्राच्या प्रकाशाने उजळलेली संध्याकाळ जणू वसंताचे मुख झाली, आणि कोवळे अंकुर व नवी फुले वृक्ष-लतांच्या जाळ्यावर पसरली।

Verse 22

अन्वीयमानो गन्धर्वैर्गीतवादित्रयूथकै: । अद‍ृश्यतात्तचापेषु: स्व:स्त्रीयूथपति: स्मर: ॥ २२ ॥

तेव्हा स्वर्गीय स्त्रियांच्या समूहांचा अधिपती कामदेव धनुष्य-बाण धारण करून तेथे आला. त्याच्या मागे गंधर्वांचे तांडे गीत गात व वाद्ये वाजवत चालले होते।

Verse 23

हुत्वाग्निं समुपासीनं दद‍ृशु: शक्रकिङ्करा: । मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम् ॥ २३ ॥

शक्राचे सेवकांनी पाहिले की ऋषींनी यज्ञाग्नीत नियत आहुती अर्पण करून ध्यानस्थ बसले आहेत. समाधीत डोळे मिटलेले; ते जणू देहधारी अग्नीप्रमाणे दुर्जेय व अजेय भासत होते।

Verse 24

ननृतुस्तस्य पुरत: स्त्रियोऽथो गायका जगु: । मृदङ्गवीणापणवैर्वाद्यं चक्रुर्मनोरमम् ॥ २४ ॥

त्या मुनीसमोर स्त्रिया नृत्य करू लागल्या आणि गायक गाऊ लागले; मृदंग, वीणा व झांज-ताळ यांच्या मधुर वादनाने सर्वत्र रम्यता पसरली।

Verse 25

सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि काम: पञ्चमुखं तदा । मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन् ॥ २५ ॥

तेव्हा कामदेवाने आपल्या धनुष्यावर पाच मुखांचा बाण चढविला; वसंत, मधु इत्यादी आणि इंद्राचे सेवक मुनीचे मन डळमळीत करण्यास धावले।

Verse 26

क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्‌‌दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥

अप्सरा पुंजिकस्थली अनेक चेंडूंनी खेळते आहे असा देखावा करू लागली. स्तनांच्या भारामुळे तिची कंबर व्याकुळ दिसू लागली आणि केसांतील फुलांची माळ विस्कटली. चेंडूंमागे धावत, इकडे-तिकडे पाहत असताना तिच्या सूक्ष्म वस्त्राची मेखला सैल झाली; आणि तेवढ्यात वाऱ्याने तिचे वस्त्र उडवून नेले।

Verse 27

क्रीडन्त्या: पुञ्जिकस्थल्या: कन्दुकै: स्तनगौरवात् । भृशमुद्विग्नमध्याया: केशविस्रंसितस्रज: ॥ २६ ॥ इतस्ततोभ्रमद्‌‌दृष्टेश्चलन्त्या अनुकन्दुकम् । वायुर्जहार तद्वास: सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम् ॥ २७ ॥

अप्सरा पुंजिकस्थली अनेक चेंडूंनी खेळते आहे असा देखावा करू लागली. स्तनांच्या भारामुळे तिची कंबर व्याकुळ दिसू लागली आणि केसांतील फुलांची माळ विस्कटली. चेंडूंमागे धावत, इकडे-तिकडे पाहत असताना तिच्या सूक्ष्म वस्त्राची मेखला सैल झाली; आणि तेवढ्यात वाऱ्याने तिचे वस्त्र उडवून नेले।

Verse 28

विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मर: । सर्वं तत्राभवन्मोघमनीशस्य यथोद्यम: ॥ २८ ॥

कामदेवाने मुनीला जिंकले असे मानून तेव्हा बाण सोडला; पण तेथील सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरले—जसे ईश्वरविमुख नास्तिकाचे उद्योग व्यर्थ होतात।

Verse 29

त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने । दह्यमाना निववृतु: प्रबोध्याहिमिवार्भका: ॥ २९ ॥

हे शौनक! कामदेव व त्याचे अनुचर मुनीला त्रास देऊ लागले; पण मुनीच्या तेजाने जळत असल्यासारखे होऊन ते थांबले—जसे झोपलेल्या सापाला जागे केल्यावर मुले मागे हटतात।

Verse 30

इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनि: । यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि ॥ ३० ॥

हे ब्राह्मण! इंद्राच्या अनुचरांनी धृष्टपणे महामुनी मार्कंडेयांवर हल्ला केला, तरीही ते अहंकाराच्या भावात गेले नाहीत; महात्म्यांमध्ये अशी सहनशीलता आश्चर्यकारक नाही।

Verse 31

द‍ृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् । श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेर्विस्मयं समगात् परम् ॥ ३१ ॥

कामदेव व त्याचा गण निस्तेज झालेला पाहून आणि ब्रह्मर्षी मार्कंडेयांच्या अद्भुत प्रभावाची वार्ता ऐकून, सामर्थ्यवान राजा इंद्र अत्यंत विस्मित झाला।

Verse 32

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तप:स्वाध्यायसंयमै: । अनुग्रहायाविरासीन्नरनारायणो हरि: ॥ ३२ ॥

तप, स्वाध्याय आणि संयम यांच्या द्वारा आत्मसाक्षात्कारात ज्याचे चित्त पूर्ण स्थिर झाले होते, त्या साधू मार्कंडेयावर कृपा करण्यासाठी श्रीहरि नर-नारायण रूपाने स्वतः प्रकट झाले।

Verse 33

तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥

ते दोघे—एक श्वेतवर्ण, दुसरे कृष्णवर्ण—नवकमलासारखे नेत्र असलेले, चतुर्भुज होते. त्यांनी मृगचर्म व वल्कल धारण केले, त्रिवृत्त उपवीत परिधान केले; त्यांच्या पवित्र हातांत कमंडलू, सरळ दंड व वैणव (बांबू) होते।

Verse 34

तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ । पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत् कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम् ॥ ३३ ॥ पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं वेदं च साक्षात्तप एव रूपिणौ । तपत्तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ ॥ ३४ ॥

त्यांपैकी एकाचा वर्ण शुभ्र, दुसऱ्याचा श्याम; दोघेही चतुर्भुज, नवकमल-पत्रासारखे नेत्र असलेले, रौरव-मृगचर्म व वल्कल वस्त्रे धारण करणारे, त्रिवृत् यज्ञोपवीताने शोभित होते. त्यांच्या परम पवित्र हस्तांत कमंडलू, सरळ दंड, वैणव, पद्माक्षमाळा, जन्तुमार्जन आणि दर्भगुच्छरूप वेद होते; ते तपस्येचे साक्षात् रूप, विद्युत्समान पिवळ्या प्रभेने दीप्त, उंच देहयष्टीचे आणि देवर्षींनी पूजित होते.

Verse 35

ते वै भगवतो रूपे नरनारायणावृषी । द‍ृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैर्ननामाङ्गेन दण्डवत् ॥ ३५ ॥

ते दोन ऋषी—नर आणि नारायण—भगवंतांचे साक्षात् स्वरूप होते. त्यांना पाहताच मार्कंडेय ऋषी त्वरित उभे राहिले आणि अत्यंत आदराने दंडवत् प्रणाम केला.

Verse 36

स तत्सन्दर्शनानन्दनिर्वृतात्मेन्द्रियाशय: । हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम् ॥ ३६ ॥

त्यांच्या दर्शनाच्या आनंदाने मार्कंडेयांचे देह-मन-इंद्रिये पूर्ण तृप्त झाली. अंगावर रोमांच उभे राहिले, डोळे अश्रूंनी भरले; भावविवश होऊन ते त्यांच्याकडे नीट पाहूही शकले नाहीत.

Verse 37

उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव । नमो नम इतीशानौ बभाशे गद्गदाक्षरम् ॥ ३७ ॥

मग ते उठून हात जोडून, मस्तक नम्र करून, इतक्या उत्कंठेने उभे राहिले की जणू दोन्ही ईशांना आलिंगन देत आहेत. गद्गद स्वरात ते वारंवार म्हणाले—“नमो नमः।”

Verse 38

तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च । अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत् ॥ ३८ ॥

त्यांनी त्यांना आसन दिले आणि त्यांच्या चरणांचे प्रक्षालन केले. मग अर्घ्य, चंदनलेप, सुगंधी तेल, धूप आणि पुष्पमाळांनी त्यांची पूजा केली.

Verse 39

सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी । पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत् ॥ ३९ ॥

ते दोन्ही परम पूज्य मुनी सुखासनावर बसले होते व कृपा देण्यास तत्पर होते. तेव्हा मार्कण्डेय ऋषींनी पुन्हा त्यांच्या चरणकमलांना नमस्कार करून असे म्हणाले.

Verse 40

श्रीमार्कण्डेय उवाच किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसु: संस्पन्दते तमनु वाङ्‌मनइन्द्रियाणि । स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धु: ॥ ४० ॥

श्री मार्कण्डेय म्हणाले—हे विभो! मी तुझे वर्णन कसे करू? तुझ्या प्रेरणेने प्राण स्पंदित होतात आणि त्यानंतर वाणी, मन व इंद्रिये कार्यरत होतात. हे सामान्य जीवांनाच नव्हे, ब्रह्मा व शंकरांसारख्या देवांनाही लागू आहे; मग माझ्याबाबत तर नक्कीच. तरीही तू भक्तांचा भावबंधु, अंतरंग मित्र होतोस.

Verse 41

मूर्ती इमे भगवतो भगवंस्त्रिलोक्या: क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै । नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभि: ॥ ४१ ॥

हे भगवन्! तुझ्या या दोन मूर्ती त्रिलोकांच्या कल्याणासाठी, ताप-निवृत्तीसाठी आणि मृत्यूजयी होण्यासाठी प्रकट झाल्या आहेत. प्रभो, तू हे विश्व निर्माण करून त्याचे रक्षण करण्यासाठी अनेक दिव्य रूपे धारण करतोस, आणि नंतर कोळी जसा आपले जाळे विणून पुन्हा आवरतो तसा सर्वांचा ग्रास करतोस.

Verse 42

तस्यावितु: स्थिरचरेशितुरङ्‍‍घ्रिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरज: स्पृशन्ति । यद् वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्‍त्यै ॥ ४२ ॥

तू स्थावर-जंगम सर्वांचा रक्षक व परम नियंता आहेस. जो तुझ्या चरणकमलांचा आश्रय घेतो, त्याला कर्म, गुण आणि काळ यांची रजोगुणी मलिनता स्पर्श करू शकत नाही. वेदांचा हृदयार्थ जाणणारे मुनी तुझी प्राप्ती व्हावी म्हणून स्तुती करतात, वारंवार नमस्कार करतात, अखंड पूजन करतात आणि ध्यान करतात.

Verse 43

नान्यं तवाङ्‌घ्र्युपनयादपवर्गमूर्ते: क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्म: । ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्य: कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम् ॥ ४३ ॥

हे ईश! तू अपवर्ग—मुक्ती—याचा साक्षात् स्वरूप आहेस. भयाने वेढलेल्या जनांसाठी तुझ्या चरणकमलांच्या आश्रयावाचून मला दुसरे कोणतेही कल्याण साधन माहीत नाही. द्विपरार्धपर्यंत ज्यांचे पद टिकते असे ब्रह्मदेवही काळाला घाबरतात; मग त्यांच्या निर्मित भौतिक जीवांची काय कथा!

Verse 44

तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरो: परस्य । देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम् ॥ ४४ ॥

म्हणून, हे परात्मगुरुदेव, देहादि आत्म्यावर पडदा घालणारे आवरण सोडून मी तुझ्या चरणकमलांच्या मुळाशी भजन करतो. हे देहादि निरर्थक, असार व क्षणभंगुर—केवळ कल्पित भेदमात्र आहेत. तुला, सर्वसत्यज्ञ परमेश्वराला, प्राप्त केल्याने सर्व इच्छित फल मिळते.

Verse 45

सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो मायामया: स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य । लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम् ॥ ४५ ॥

हे ईश, हे बद्धजीवांचा परम मित्र, या जगाच्या उत्पत्ती, स्थिती व लयासाठी तू मायाशक्तीचे गुण—सत्त्व, रज, तम—धारण करतोस. तरीही जीवांच्या मुक्ती व शांततेसाठी तू विशेषतः सत्त्वगुणाचा आश्रय देतोस; रज-तम मात्र मनुष्यात दुःख, मोह आणि भयच वाढवितात.

Verse 46

तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति । यत् सात्वता: पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत् ॥ ४६ ॥

हे भगवन्, म्हणून तुझे भक्त तुझ्या प्रिय शुद्ध-सत्त्वमय शुक्ल तनूचे भजन करतात. कारण सात्वत जन सत्त्वालाच पुरुषरूप—तुझी प्रत्यक्ष अभिव्यक्ती—मानतात; याच्यामुळे अभय, आत्मसुख आणि भगवद्धामाचे राज्य मिळते, अन्यथा नाही.

Verse 47

तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने विश्वाय विश्वगुरवे परदैवताय । नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय ॥ ४७ ॥

त्या परम पुरुषोत्तम भगवंताला नमस्कार—जो सर्वव्यापक, विश्वस्वरूप, विश्वगुरु आणि परदैवत आहेत. मी ऋषिरूप नारायणाला, तसेच नरश्रेष्ठ नरोत्तमाला—हंसस्वभाव, वाणीसंयमी आणि वेदशास्त्रांचा प्रवर्तक—प्रणाम करतो.

Verse 48

यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धी: सन्तं स्वकेष्वसुषु हृद्यपि द‍ृक्पथेषु । तन्माययावृतमति: स उ एव साक्षा- दाद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम् ॥ ४८ ॥

मिथ्या इंद्रियमार्गांनी ज्याची बुद्धी भरकटते तो भौतिकवादी तुला ओळखू शकत नाही, जरी तू त्याच्या स्वतःच्या इंद्रियांत, प्राणांत, हृदयात आणि दृष्टीविषयांतही सदैव उपस्थित असतोस. तरीही बुद्धी तुझ्या मायेनं आच्छादित असली, तरी जो कोणी तुझ्याकडून—सर्व गुरूंचा आदिगुरू—वेदज्ञान प्राप्त करतो, तो तुला प्रत्यक्ष जाणतो.

Verse 49

यद्दर्शनं निगम आत्मरह:प्रकाशं मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्त: । तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम् ॥ ४९ ॥

हे प्रभो! तुमचे दर्शन वेदांतच आत्मरहस्याचा प्रकाश करते; जिथे ब्रह्मा आदी महाकवीही तर्काने जाणू पाहता मोहात पडतात. विविध वादांप्रमाणे लोक तुम्हाला समजतात; देहाभिमानाने झाकलेले तुमचे गूढ ज्ञान असलेल्या त्या महापुरुषाला मी वंदन करतो.