Adhyaya 3
The Earth Laughs at World-Conquering Kings; Yuga-Dharma and the Remedy for Kali
परीक्षिताच्या निकट मृत्यूची जाणीव करून देत शुकदेव वैराग्याचा आग्रह धरतात. पृथ्वी उपहासाने सांगते—राजे भूमी जिंकण्यासाठी धावतात, पण काळ व मृत्यूसमोर असहाय असतात; देहाभिमान व कामनेतून उगवलेली राजकीय महत्त्वाकांक्षा नश्वर आहे, आणि महान राजे व बलाढ्य दैत्यही काळाने केवळ नावापुरते उरतात. शुकदेव स्पष्ट करतात की राजवंशकथा ज्ञान-वैराग्याची साधने आहेत, अंतिम ध्येय नाही. मग ते उत्तमश्लोक श्रीकृष्णाच्या गुण-लीलांचे अखंड श्रवण-कीर्तन करण्यास सांगतात. परीक्षित कलियुगाची मलिनता कशी शुद्ध होईल व युग-कालाचे वर्णन काय, असे विचारतात. शुकदेव सत्य, त्रेता, द्वापर, कलि—धर्माच्या क्रमशः क्षयासह—समजावतात आणि कलियुगातील सामाजिक अधःपतन व अंतर्गत दोष सांगतात. शेवटी निर्णायक उपाय देतात—हृदयस्थ भगवान सर्वाधिक शुद्ध करतात, आणि कलियुगातील सर्वोत्तम साधन म्हणजे नाम-संकीर्तन, हरे कृष्ण महामंत्राचा जप।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच: दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले— आपल्या विजयात गुंतलेल्या राजांना पाहून ही पृथ्वी हसली. ती म्हणाली— “अहो! हे राजे तर मृत्यूच्या हातातील खेळणी आहेत, तरीही मला जिंकू पाहतात!”
Verse 2
काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥
हे नरेन्द्रांनो! ही कामवासना विद्वानांनाही निष्फळ करते. कामाने प्रेरित होऊन राजे फेनासारख्या क्षणभंगुर देह-पिंडावर मोठा विश्वास ठेवतात.
Verse 3
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
राजे व राजमंत्री म्हणतात—‘प्रथम षड्वर्ग (इंद्रिये-मनादी) जिंकू; मग मुख्य मंत्र्यांना वश करू आणि सल्लागार, प्रजा, मित्र-नातेवाईक व हत्तीपालक हे काटे दूर करू. अशा रीतीने क्रमाने समुद्रपर्यंतची पृथ्वी जिंकू.’ आशेने बांधलेले हृदय असल्याने जवळ उभा मृत्यू त्यांना दिसत नाही.
Verse 4
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
राजे व राजमंत्री म्हणतात—‘प्रथम षड्वर्ग (इंद्रिये-मनादी) जिंकू; मग मुख्य मंत्र्यांना वश करू आणि सल्लागार, प्रजा, मित्र-नातेवाईक व हत्तीपालक हे काटे दूर करू. अशा रीतीने क्रमाने समुद्रपर्यंतची पृथ्वी जिंकू.’ आशेने बांधलेले हृदय असल्याने जवळ उभा मृत्यू त्यांना दिसत नाही.
Verse 5
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥
समुद्राने वेढलेल्या माझ्या भूमीला जिंकून हे गर्विष्ठ राजे बळाने समुद्रातही शिरतात, जणू सागरही जिंकतील. पण राजकीय स्वार्थासाठी केलेला हा आत्मसंयम कशाचा? आत्मजयाचे खरे फळ तर मुक्ति आहे.
Verse 6
यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥
हे कुरुवर्या! पूर्वी मनू आणि त्यांचे पुत्र मला सोडून, जसे आले तसेच युद्धात विवश होऊन निघून गेले; तरीही आज मूढ लोक मला जिंकण्याचा प्रयत्न करीत आहेत.
Verse 7
मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥
मला जिंकण्याच्या लोभाने भौतिक वृत्तीचे लोक परस्परांशी लढतात. राज्यसत्तेच्या ममतेने मन बांधले गेल्यामुळे पिता पुत्रांशी आणि भाऊ भावाशी वैर करतात.
Verse 8
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥
राजे एकमेकांना आव्हान देतात—“ही सारी भूमी माझीच; तुझी नाही, अरे मूढ!” अशा स्पर्धेत ते परस्परांवर हल्ला करतात आणि माझ्याच कारणाने मरतात.
Verse 9
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, (कार्तवीर्य) अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु; तृणबिंदु, ययाति, शर्याति, शंतनु, गय; भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग; हिरण्यकशिपु, वृत्र, सर्व लोकांना रडविणारा रावण, नमुचि, शंबर, भौम, हिरण्याक्ष आणि तारक—तसेच इतर अनेक दैत्य व महाबली राजे—हे सर्व ज्ञानी, शूर, सर्वजयी व अजेय होते. तरीही, हे विभो, मर्त्यधर्म असलेल्या त्यांनी माझ्याविषयी ममता अत्यंत वाढवून जगले; पण काळाने त्यांना केवळ कथाशेष केले—कोणीही कायमचे राज्य स्थापन करू शकला नाही.
Verse 10
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, (कार्तवीर्य) अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु; तृणबिंदु, ययाति, शर्याति, शंतनु, गय; भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग; हिरण्यकशिपु, वृत्र, सर्व लोकांना रडविणारा रावण, नमुचि, शंबर, भौम, हिरण्याक्ष आणि तारक—तसेच इतर अनेक दैत्य व महाबली राजे—हे सर्व ज्ञानी, शूर, सर्वजयी व अजेय होते. तरीही, हे विभो, मर्त्यधर्म असलेल्या त्यांनी माझ्याविषयी ममता अत्यंत वाढवून जगले; पण काळाने त्यांना केवळ कथाशेष केले—कोणीही कायमचे राज्य स्थापन करू शकला नाही.
Verse 11
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—पृथु, पुरूरवा, गाधि, नहुष, भरत, (कार्तवीर्य) अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु; तृणबिंदु, ययाति, शर्याति, शंतनु, गय; भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग; हिरण्यकशिपु, वृत्र, सर्व लोकांना रडविणारा रावण, नमुचि, शंबर, भौम, हिरण्याक्ष आणि तारक—तसेच इतर अनेक दैत्य व महाबली राजे—हे सर्व ज्ञानी, शूर, सर्वजयी व अजेय होते. तरीही, हे विभो, मर्त्यधर्म असलेल्या त्यांनी माझ्याविषयी ममता अत्यंत वाढवून जगले; पण काळाने त्यांना केवळ कथाशेष केले—कोणीही कायमचे राज्य स्थापन करू शकला नाही.
Verse 12
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—पृथु, पुरूरवा, गाधी, नहुष, भरत, कार्तवीर्य अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु, तृणबिंदु, ययाति, शर्याति, शंतनु, गय, भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग, हिरण्यकशिपु, वृत्र, जगाला रडविणारा रावण, नमुचि, शंबर, भौम, हिरण्याक्ष व तारक—तसेच अनेक अन्य दैत्य व महाबलवान राजे—हे सर्वजण सर्वज्ञ, शूर, सर्वजयी व अजिंक्य होते. तरीही, हे सर्वशक्तिमान प्रभो, माझ्याविषयी ममता धरूनही ते मर्त्यधर्माला बांधले गेले; काळाने त्यांना केवळ कथाशेष केले, आणि कोणालाही आपले राज्य चिरस्थायी करता आले नाही.
Verse 13
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—पृथु, पुरूरवा, गाधी, नहुष, भरत, कार्तवीर्य अर्जुन, मान्धाता, सगर, राम, खट्वाङ्ग, धुन्धुहा, रघु, तृणबिंदु, ययाति, शर्याति, शंतनु, गय, भगीरथ, कुवलयाश्व, ककुत्स्थ, नैषध, नृग, हिरण्यकशिपु, वृत्र, जगाला रडविणारा रावण, नमुचि, शंबर, भौम, हिरण्याक्ष व तारक—तसेच अनेक अन्य दैत्य व महाबलवान राजे—हे सर्वजण सर्वविद, शूर, सर्वजयी व अजिंक्य होते. तरीही, हे सर्वशक्तिमान प्रभो, माझ्याविषयी ममता धरूनही ते मर्त्यधर्माला बांधले गेले; काळाने त्यांना केवळ कथाशेष केले, आणि कोणालाही आपले राज्य चिरस्थायी करता आले नाही.
Verse 14
कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे पराक्रमी परीक्षित! जगात कीर्ती पसरवून नंतर निघून गेलेल्या त्या महान राजांच्या कथा मी तुला सांगितल्या. हे प्रभो, माझा खरा हेतू दिव्य ज्ञान आणि वैराग्य शिकविणे हा आहे. राजकथांमुळे या वचनांना वैभव व प्रभाव येतो; पण त्या स्वतः परमार्थ नाहीत.
Verse 15
यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥
ज्याला श्रीकृष्णात निर्मळ भक्ती हवी आहे, त्याने उत्तमःश्लोक भगवंताच्या गुणांचे जे कथानुवाद सतत गातात आणि जे सर्व अमंगल नष्ट करतात, तेच नित्य व वारंवार ऐकावे. भक्ताने हे श्रवण रोजच्या सत्संगातही आणि दिवसभरही चालू ठेवावे.
Verse 16
श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥
राजा परीक्षित म्हणाले—हे भगवन्! कलियुगातील लोक या युगाचे साचलेले दोष कोणत्या उपायाने दूर करतील? हे मुनिवर, कृपा करून मला यथार्थ सांगा.
Verse 17
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥
कृपा करून मला युगे, प्रत्येक युगाचे धर्मलक्षण, सृष्टी-स्थिती व प्रलय यांचे कालमान, आणि परमात्मा भगवान विष्णूचे प्रत्यक्ष रूप असलेल्या काळाची गती सांगावी.
Verse 18
श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजन्, कृत (सत्य) युगात धर्म चारही पायांनी पूर्णपणे प्रवर्ततो आणि त्या युगातील लोक तो दृढपणे धारण करतात. धर्माचे चार पाद—सत्य, दया, तप आणि दान।
Verse 19
सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समदृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥
सत्ययुगातील लोक बहुतेक संतुष्ट, करुणामय, सर्वांशी मैत्री करणारे, शांत, संयमी व सहनशील असतात. ते अंतःकरणातच आनंद मानतात, सर्वांना समदृष्टीने पाहतात आणि आध्यात्मिक सिद्धीसाठी सतत परिश्रम करतात.
Verse 20
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥
त्रेतायुगात धर्माच्या पादांचा चतुर्थांश हळूहळू कमी होतो, कारण अधर्माचे चार पाद—असत्य, हिंसा, असंतोष आणि कलह—प्रभावी होतात.
Verse 21
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥
हे नृप, त्रेतायुगात लोक यज्ञकर्म व तपश्चर्येत निष्ठावान असतात; ते ना अतिहिंसक असतात, ना भोगलंपट. त्यांचा मुख्य हेतू त्रिवर्ग—धर्म, अर्थ व काम—असतो आणि तीन वेदांच्या विधींनी ते समृद्धी मिळवतात. समाज चार वर्णांत विभागला तरी बहुतेक लोक ब्राह्मणच असतात.
Verse 22
तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टयनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥
द्वापर युगात तप, सत्य, दया आणि दान हे धर्माचे गुण अधर्माच्या हिंसा, असंतोष, असत्य आणि द्वेष या लक्षणांमुळे अर्ध्यावर येतात.
Verse 23
यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥
द्वापर युगातील लोक यशस्वी आणि अत्यंत चारित्र्यवान असतात. ते वेदांच्या अभ्यासात मग्न असतात, श्रीमंत असतात, मोठे कुटुंब सांभाळतात आणि आनंदाने जीवन जगतात. या युगात क्षत्रिय आणि ब्राह्मणांची संख्या अधिक असते.
Verse 24
कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४ ॥
कलियुगात धर्माचा केवळ एक चतुर्थांश भाग शिल्लक राहतो. अधर्माच्या वाढत्या कारणांमुळे तो उरलेला भागही सतत कमी होत जाईल आणि शेवटी नष्ट होईल.
Verse 25
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥
कलियुगात लोक लोभी, दुराचारी, निर्दयी आणि विनाकारण वैर करणारे असतील. ते दुर्दैवी आणि अतिशय तृष्णेने ग्रासलेले असतील. या युगातील प्रजा प्रामुख्याने शूद्र आणि दास वृत्तीची असेल.
Verse 26
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥
सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण मनुष्याच्या बुद्धीमध्ये दिसून येतात. काळाच्या प्रेरणेने हे गुण आत्म्यामध्ये (मनात) सतत बदलत असतात.
Verse 27
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥
जेव्हा मन, बुद्धी व इंद्रिये सत्त्वगुणात दृढपणे स्थिर होतात, तेव्हा तो काळ सत्ययुग समजावा; त्या वेळी ज्ञान व तपश्चर्येत लोकांना रुची असते।
Verse 28
यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥
हे बुद्धिमान, जेव्हा देहधारी लोक कर्तव्यकर्मात भक्ती ठेवतात पण त्यामागे कामना व यश-प्रतिष्ठेची इच्छा असते, तेव्हा तो काळ त्रेतायुग समज; तेथे रजोगुणाची वृत्ती प्रधान असते।
Verse 29
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥
जेव्हा लोभ, असंतोष, मान, दंभ व मत्सर प्रबळ होतात आणि काम्य कर्मांमध्ये आसक्ती वाढते, तेव्हा तो द्वापरयुग होय; त्यात रज-तम गुणांचे मिश्र प्रभुत्व असते।
Verse 30
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥
जेव्हा माया (छल), असत्य, आळस, झोप, हिंसा, विषाद, शोक, मोह, भय आणि दैन्य यांचे प्राबल्य असते, तेव्हा तो काळ कलियुग होय; तो तमोगुणप्रधान मानला आहे।
Verse 31
तस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥
म्हणून कलियुगाच्या दोषांमुळे माणसे क्षुद्रदृष्टीची, अल्पभाग्याची, अतिभोजी, कामी व धनहीन होतील; आणि स्त्रिया असती व स्वैरिणी होऊन एका पुरुषाकडून दुसऱ्याकडे भटकतील।
Verse 32
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्नोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥
शहरे चोरांनी भरलेली असतील, वेद पाखंडी लोकांच्या चुकीच्या अर्थांनी दूषित होतील, राजे प्रजेचे भक्षण करतील आणि ब्राह्मण केवळ पोट आणि कामवासनेचे दास बनतील.
Verse 33
अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥
ब्रह्मचारी व्रतांचे पालन करणार नाहीत आणि अशुद्ध राहतील, गृहस्थ भिकारी बनतील, वानप्रस्थी गावात राहतील आणि संन्यासी धनाच्या लोभाने पछाડलेले असतील.
Verse 34
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥
स्त्रियांची उंची कमी होईल, त्या खूप खाणाऱ्या, खूप मुले असणाऱ्या आणि लज्जाहीन असतील. त्या नेहमी कडू बोलणाऱ्या, चोरी, कपट आणि दुस्साहसात पटाईत असतील.
Verse 35
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
व्यापारी क्षुद्र आणि कपटी असतील. कोणतीही आपत्ती नसतानाही लोक निंदनीय आणि घृणास्पद व्यवसायांना उपजीविकेसाठी स्वीकारतील.
Verse 36
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥
सेवक निर्धन मालकाला सोडून देतील, मग तो कितीही उत्तम असो. मालक संकटात सापडलेल्या सेवकाला आणि लोक दूध न देणाऱ्या गाईंना सोडून देतील.
Verse 37
पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्दृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥
कलियुगात पुरुष दीन होऊन स्त्रियांच्या अधीन राहतील. ते पिता, भाऊ, मित्र व नातेवाईकांना सोडून पत्नीच्या नणंद-मेहुणे इत्यादींशीच संग करतील; मैत्रीचा आधार केवळ कामबंध असेल.
Verse 38
शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥
कलियुगात शूद्रवृत्तीचे लोक तपाचा देखावा करून भिक्षुक-वेषाने उपजीविका करतील व दान स्वीकारतील. ज्यांना धर्माचे ज्ञान नाही ते उच्च आसनावर बसून धर्मोपदेश करतील.
Verse 39
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
कलियुगात प्रजांचे मन नेहमी अस्वस्थ राहील. हे राजन्, दुष्काळ व करांच्या कष्टाने ते कृश होतील आणि अनावृष्टीच्या भयाने सतत त्रस्त राहतील. वस्त्र, अन्न-पान, शयन, संभोग, स्नान व भूषण यांपासून वंचित होऊन ते हळूहळू पिशाचासारखे दिसतील.
Verse 40
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
कलियुगात प्रजा वस्त्र, अन्न-पान, शयन, संभोग, स्नान व भूषण यांपासून वंचित होईल. देह कृश होतील आणि रूप हळूहळू पिशाचासारखे होईल.
Verse 41
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥
कलियुगात थोड्याशा पैशासाठीही लोक भांडून मैत्री-सौहार्द सोडतील. ते प्रिय प्राणही देण्यास तयार होतील आणि आपल्या स्वजनांनाही मारतील.
Verse 42
न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्नोदरंभरा: ॥ ४२ ॥
कलियुगात मनुष्य वृद्ध आई-वडिलांचे, मुलांचे व कुलीन पत्नीचे रक्षण करणार नाहीत. ते अधःपात पावून फक्त पोट व इंद्रियसुख यांचीच काळजी करतील।
Verse 43
कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥
हे राजन्, कलियुगात पाखंड व नास्तिकतेमुळे लोकांची बुद्धी विचलित होईल; म्हणून त्रिलोकीचे अधिपतीही ज्यांच्या चरणकमलांना वंदन करतात त्या जगत्गुरु अच्युत भगवानांचे यजन-पूजन ते क्वचितच करतील।
Verse 44
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥
मरणासन्न भयभीत मनुष्य पडत-ठेचकाळत विवश अवस्थेतही जर भगवंताचे पवित्र नाम उच्चारतो, तर तो कर्मबंधनातून मुक्त होऊन परम गती प्राप्त करतो; तरीही कलियुगातील लोक त्या परमेश्वराची उपासना करणार नाहीत।
Verse 45
पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥
कलियुगात द्रव्य, देश आणि व्यक्ती—सर्वत्र कलिदोष उत्पन्न होतात; परंतु जो पुरुषोत्तम भगवानाला चित्तात स्थिर करतो, त्याच्या जीवनातील ती सर्व मलिनता भगवान दूर करतात।
Verse 46
श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चादृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥
हृदयात वसणाऱ्या भगवानांविषयी जर कोणी श्रवण करतो, संकीर्तन करतो, ध्यान करतो, पूजा करतो किंवा केवळ आदराने वंदन करतो, तर भगवान मनुष्याच्या चित्तातील हजारो जन्मांची अशुभ मलिनता धुऊन टाकतात।
Verse 47
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥
जसे सोन्यातील अग्नी इतर धातूंच्या मिश्रणाने आलेला मलिनपणा दूर करतो, तसेच हृदयस्थ विष्णु योग्यांच्या अशुभ वृत्ती शुद्ध करतात।
Verse 48
विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥
देवपूजा, तप, प्राणनिरोध, मैत्री, तीर्थस्नान, व्रत, दान आणि जप यांद्वारेही अंतःकरणाला ती परम शुद्धी मिळत नाही, जी हृदयस्थ अनंत भगवंत प्रकट झाल्यावर मिळते।
Verse 49
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥
म्हणून, हे राजन्, सर्वस्वाने केशवाला हृदयात स्थिर कर. मृत्युसमयीही सावध राहून त्याच्यात एकाग्र राहिलास तर तू निश्चयच परम गतीला पोहोचशील।
Verse 50
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥
प्रिय राजन्, भगवान परमेश्वर हेच परम नियंता आहेत. ते सर्वात्मा व सर्वांचा आश्रय आहेत. मृत्युसमीप असलेल्यांनी त्यांचे ध्यान केले असता ते त्यांना त्यांच्या शाश्वत आत्मस्वरूपाकडे नेतात।
Verse 51
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
हे राजन्, कलियुग हा दोषांचा सागर आहे; तरीही या युगात एक महान गुण आहे—फक्त श्रीकृष्णाचे नामकीर्तन केल्याने मनुष्य संगबंधनातून मुक्त होऊन परम धामाला जातो।
Verse 52
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥
सत्ययुगात विष्णूचे ध्यान, त्रेतायुगात यज्ञकर्म, द्वापरयुगात प्रभूच्या चरणसेवेने जे फळ मिळे, तेच कलियुगात केवळ हरिनाम-कीर्तनाने—‘हरे कृष्ण’ महामंत्रजपाने—प्राप्त होते।
Frequently Asked Questions
She laughs because their conquest is based on bodily identification and political lust, while they themselves are “playthings” of death. The Earth’s critique is a dharma-śāstric inversion: rulers presume mastery over land and people, yet kāla inevitably strips them of everything. Her laughter functions as instruction (upadeśa), exposing the vanity of sovereignty and pushing the listener toward renunciation and the search for the eternal shelter in Bhagavān.
It presents dharma as standing on four legs—truthfulness, mercy, austerity, and charity—fully present in Satya-yuga. In Tretā, each leg is reduced by a quarter due to irreligious pillars (lying, violence, dissatisfaction, quarrel). In Dvāpara, dharma is halved, and in Kali only one quarter remains, steadily diminishing until destroyed. The chapter also correlates yugas with the dominance of guṇas in collective psychology: goodness (Satya), passion (Tretā), mixed passion/ignorance (Dvāpara), and ignorance (Kali).
The list includes celebrated rulers and formidable antagonists (e.g., Pṛthu, Bharata, Māndhātā, Sagara, Rāma, Raghu; and figures like Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa). The rhetorical repetition intensifies the point: regardless of learning, heroism, or empire, all are conquered by time. The intended takeaway is not genealogical pride but vairāgya—worldly fame collapses into “historical accounts,” whereas devotion yields imperishable benefit.
The chapter culminates in nāma-saṅkīrtana: chanting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra. It teaches that while many practices (austerity, vows, holy baths, mantra recitation, demigod worship) offer some purification, the most complete cleansing occurs when the Supreme Lord is fixed within the heart—most readily achieved in Kali by chanting His holy names.