Adhyaya 11
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
बाराव्या स्कंधाच्या शेवटी प्रत्यक्ष साधनेवर भर देताना नैमिषारण्यातल्या ऋषी सूत गोस्वामींना तंत्र-सिद्धान्त विचारतात—विष्णूची नियमबद्ध आराधना म्हणजे क्रिया-योग, तसेच भौतिक अनुरूपतेद्वारे प्रभूचे अवयव, आयुधे, अलंकार व पार्षद यांचे ध्यान, पण त्यांना जड पदार्थात कमी न करता. सूत प्रथम विराट-कल्पना सांगून लोकव्यवस्था व विश्वकार्ये ही भगवंताच्या देहाप्रमाणे कशी आहेत ते स्पष्ट करतात; नंतर कौस्तुभ, श्रीवत्स, वनमाळा, पीतांबर, यज्ञोपवीत आणि शंख-चक्र-गदा-धनुष्य इत्यादी आयुधांना भूततत्त्वे, प्राण, गुण, काळ व इंद्रिये यांसारख्या तत्त्वांशी जोडून अर्थ उलगडतात. पुढे शौनक सूर्यदेवाभोवतीच्या मासिक ‘सप्तकां’बद्दल विचारतो; सूत सूर्याच्या बारा मासिक मूर्ती व त्यांचे सहा सहचर (ऋषी, गंधर्व, अप्सरा, नाग, यक्ष, राक्षस) सांगतात आणि उषःकाळ-संध्याकाळ स्मरणाने शुद्धीचे फळ प्रतिपादित करतात. अशा रीतीने हा अध्याय ध्यानात्मक विश्वरूप-चिंतनाला दैनंदिन भक्तिसाधनेशी जोडून हरिचे काळावरचे शासन व उपासनेची पद्धत दर्शवतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥
श्री शौनक म्हणाले—हे सूत! आपण विद्वानांमध्ये श्रेष्ठ आणि परमेश्वराचे महान भक्त आहात. म्हणून आम्ही आपल्याला सर्व तंत्रशास्त्रांच्या निर्णायक सिद्धान्ताविषयी विचारतो।
Verse 2
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
तांत्रिक उपासनेत केवळ श्रीपती भगवंतांची नियमबद्ध पूजा करताना भक्त त्यांच्या अंग-उपांग, पार्षद, आयुध व अलंकार यांची ज्या-ज्या भौतिक प्रतीकांद्वारे कल्पना करतात ते आम्हाला सांगा. तुमचे कल्याण असो! आम्ही जाणू इच्छितो; क्रिया-योगाची पद्धत वर्णन करा, ज्याच्या पूजाकौशल्याने मर्त्य अमरत्वास पोहोचेल।
Verse 3
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
तांत्रिक उपासनेत केवळ श्रीपती भगवंतांची नियमबद्ध पूजा करताना भक्त त्यांच्या अंग-उपांग, पार्षद, आयुध व अलंकार यांची ज्या-ज्या भौतिक प्रतीकांद्वारे कल्पना करतात ते आम्हाला सांगा. तुमचे कल्याण असो! आम्ही जाणू इच्छितो; क्रिया-योगाची पद्धत वर्णन करा, ज्याच्या पूजाकौशल्याने मर्त्य अमरत्वास पोहोचेल।
Verse 4
सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥
सूत म्हणाले—गुरूंना नमस्कार करून मी वैष्णव प्रभु विष्णूच्या विभूती सांगतो, ज्या वेद-तंत्रांत पद्मज ब्रह्मा आदि आचार्यांनी वर्णिल्या आहेत।
Verse 5
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥
माया इत्यादी नऊ तत्त्वे व त्यांच्या विकारांनी भगवंताचे विराट्-रूप प्रकट होते; त्यात चेतना प्रविष्ट झाली की त्यामध्ये त्रैलोक्य स्पष्ट दिसते।
Verse 6
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
हे प्रभूचे पौरुष विराट्-रूप आहे—पृथ्वी त्यांचे पाय, द्युलोक त्यांचे शिर, आकाश त्यांची नाभी; सूर्य त्यांचे नेत्र, वायु त्यांची नासिका, दिशा त्यांचे कर्ण। प्रजापती त्यांचे जननेंद्रिय, अपान (मृत्यू) त्यांचा गुद; लोकपाल त्यांच्या भुजा, चंद्र त्यांचे मन, यम त्यांच्या भुवया। लज्जा अधर, लोभ वरचा ओठ; ज्योत्स्ना दात, भ्रम त्यांचे स्मित; वृक्ष त्यांचे रोम, मेघ त्यांचे केश।
Verse 7
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
हे प्रभूचे पौरुष विराट्-रूप आहे—पृथ्वी त्यांचे पाय, द्युलोक त्यांचे शिर, आकाश त्यांची नाभी; सूर्य त्यांचे नेत्र, वायु त्यांची नासिका, दिशा त्यांचे कर्ण। प्रजापती त्यांचे जननेंद्रिय, अपान (मृत्यू) त्यांचा गुद; लोकपाल त्यांच्या भुजा, चंद्र त्यांचे मन, यम त्यांच्या भुवया। लज्जा अधर, लोभ वरचा ओठ; ज्योत्स्ना दात, भ्रम त्यांचे स्मित; वृक्ष त्यांचे रोम, मेघ त्यांचे केश।
Verse 8
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
हे प्रभूचे पौरुष विराट्-रूप आहे—पृथ्वी त्यांचे पाय, द्युलोक त्यांचे शिर, आकाश त्यांची नाभी; सूर्य त्यांचे नेत्र, वायु त्यांची नासिका, दिशा त्यांचे कर्ण। प्रजापती त्यांचे जननेंद्रिय, अपान (मृत्यू) त्यांचा गुद; लोकपाल त्यांच्या भुजा, चंद्र त्यांचे मन, यम त्यांच्या भुवया। लज्जा अधर, लोभ वरचा ओठ; ज्योत्स्ना दात, भ्रम त्यांचे स्मित; वृक्ष त्यांचे रोम, मेघ त्यांचे केश।
Verse 9
यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥
जसा या लोकीच्या सामान्य पुरुषाचे परिमाण त्याच्या अवयवांचे मोजमाप करून ठरविता येते, तसाच विश्वरूपातील लोक-ग्रहव्यवस्थेच्या रचनेने महापुरुषाचे परिमाण ठरते।
Verse 10
कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥
अजन्मा सर्वसमर्थ भगवान आपल्या वक्षस्थळी कौस्तुभमणी धारण करतात; ती शुद्ध आत्म्याचे प्रतीक आहे. त्या मणीची सर्वव्यापी प्रभा त्यांच्या उरःस्थळी श्रीवत्सचिन्हरूपाने साक्षात् प्रकटते।
Verse 11
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
भगवान नानागुणमयी स्वमायेला वनमालेच्या रूपाने धारण करतात. त्यांचे पीत वस्त्र म्हणजे वैदिक छंद, आणि यज्ञोपवीत म्हणजे त्रिध्वनी ‘ॐ’. मकराकृती कुंडलांत ते साङ्ख्य व योग धारण करतात; आणि सर्व लोकांना अभय देणारी त्यांची मुकुटरूपी मौळी म्हणजे ब्रह्मलोकाचे परम पद होय।
Verse 12
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
भगवान नानागुणमयी स्वमायेला वनमालेच्या रूपाने धारण करतात. त्यांचे पीत वस्त्र म्हणजे वैदिक छंद, आणि यज्ञोपवीत म्हणजे त्रिध्वनी ‘ॐ’. मकराकृती कुंडलांत ते साङ्ख्य व योग धारण करतात; आणि सर्व लोकांना अभय देणारी त्यांची मुकुटरूपी मौळी म्हणजे ब्रह्मलोकाचे परम पद होय।
Verse 13
अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥
अनंत नावाचे आसन, ज्यावर भगवान अधिष्ठित आहेत, ते प्रकृतीची अव्यक्त अवस्था आहे; आणि येथे कमळासनाला सत्त्वगुण म्हटले आहे, जे धर्म व ज्ञान इत्यादींनी युक्त आहे।
Verse 14
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
भगवंतांची गदा ओजः-सहः-बलयुक्त मुख्य तत्त्व—प्राण—याचे स्वरूप आहे. त्यांचा शंख जलतत्त्व, सुदर्शन चक्र तेज/अग्नितत्त्व, आकाशासारखी निर्मळ तलवार आकाशतत्त्व; ढाल तमोगुण, शार्ङ्ग धनुष्य काळरूप, आणि बाणांनी भरलेला भाता कर्मेंद्रियांचे रूप आहे.
Verse 15
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
भगवंतांची गदा ओजः-सहः-बलयुक्त मुख्य तत्त्व—प्राण—याचे स्वरूप आहे. त्यांचा शंख जलतत्त्व, सुदर्शन चक्र तेज/अग्नितत्त्व, आकाशासारखी निर्मळ तलवार आकाशतत्त्व; ढाल तमोगुण, शार्ङ्ग धनुष्य काळरूप, आणि बाणांनी भरलेला भाता कर्मेंद्रियांचे रूप आहे.
Verse 16
इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥
त्यांचे बाण म्हणजे इंद्रिये, आणि त्यांचा रथ म्हणजे प्रबळ क्रियाशील मन (आकूती). त्यांचे बाह्य प्राकट्य तन्मात्रा आहेत, आणि त्यांच्या हस्तमुद्रा सर्व अर्थपूर्ण क्रियेचे सार आहेत.
Verse 17
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥
सूर्यमंडळ हे परमेश्वराच्या उपासनेचे स्थान आहे, दीक्षा हा आत्म्याचा शुद्धीसंस्कार आहे, आणि भगवंतांची भक्तिसेवा ही सर्व पापप्रतिक्रिया नष्ट करण्याची प्रक्रिया आहे.
Verse 18
भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥
भगवंत ‘भग’ शब्दाने सूचित होणाऱ्या विविध ऐश्वर्यांचे प्रतीक कमळ लीलापूर्वक धारण करतात, आणि धर्म व यश—या दोन चामर-पंख्यांच्या सेवेला स्वीकारतात.
Verse 19
आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥
हे द्विजांनो, भगवंताचे छत्र म्हणजेच वैकुंठधाम—जिथे भय नाही; आणि यज्ञपुरुषाला वाहणारा सुपर्ण गरुड हा त्रिविध वेदस्वरूप आहे.
Verse 20
अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥
भगवती श्रीलक्ष्मी कधीही हरिपासून दूर जात नाही; येथे ती त्यांच्या अंतरंग शक्तीचे साक्षात् रूप होऊन त्यांच्या संग प्रकट होते. पार्षदाधिप विष्वक्सेन हा पाञ्चरात्रादी तंत्रांचा मूर्तस्वरूप म्हणून प्रसिद्ध आहे. नंदादि आठ द्वारपाल हे हरिच्या अणिमा-आदि सिद्धीगुण आहेत.
Verse 21
वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥
हे ब्राह्मण, वासुदेव, संकर्षण, प्रद्युम्न आणि अनिरुद्ध—हेच स्वयं पुरुषोत्तम भगवंताचे प्रत्यक्ष चतुर्व्यूह रूप म्हणून सांगितले जाते.
Verse 22
स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥
भगवंताला जागृत (विश्व), स्वप्न (तैजस) आणि सुषुप्ती (प्राज्ञ) या वृत्तींनी—ज्या अनुक्रमे विषय, मन आणि भौतिक बुद्धीने कार्य करतात—तसेच तुरीय, शुद्ध-ज्ञानमय परात्पर चेतनेनेही परिभावता येते.
Verse 23
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥
अशा रीतीने ईश्वर हरि चार मूर्तींमध्ये प्रकट होतात; आणि प्रत्येकात मुख्य अंगे, उपांगे, आयुधे व अलंकार यांच्या भेदांनी ते त्या चतुष्टयाला धारण करतात. या विशिष्ट लक्षणांनीच प्रभू अस्तित्वाच्या चार अवस्थांचे पालन करतात.
Verse 24
द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥
हे द्विजश्रेष्ठ! तोच स्वयंप्रकाश, वेदांचा आदिस्रोत, आपल्या महिमेत परिपूर्ण आहे. आपल्या मायाशक्तीने तो या विश्वाची सृष्टी, पालन व संहार करतो. भौतिक कार्यांमुळे तो विभागलेला भासतो असे म्हणतात, तरी तो सदैव शुद्ध ज्ञानात स्थित असतो. जे भक्तिभावाने त्याला शरण जातात, ते त्यालाच आपला खरा आत्मा म्हणून जाणतात।
Verse 25
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥
हे श्रीकृष्ण! हे अर्जुनसखा! वृष्णिकुलश्रेष्ठ! पृथ्वीवरील उपद्रवी राजवंशांचा दाहक! ज्याचे पराक्रम कधीही क्षीण होत नाही! हे गोविंद! व्रजातील गोपी, गोप व त्यांच्या सेवकांनी गायिलेली तुझी पावन कीर्ती—ती ऐकणेच मंगलमय आहे. हे प्रभो, आपल्या भक्तांचे रक्षण कर।
Verse 26
य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥
जो कोणी पहाटे उठून, महापुरुषावर चित्त स्थिर करून, शुद्धभावाने हे लक्षणवर्णन शांतपणे जपतो, तो हृदयगुहेत वसणाऱ्या परम ब्रह्माला जाणतो।
Verse 27
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
श्रीशौनक म्हणाले: ऐकणाऱ्या विष्णुरात (परीक्षित) यांना भगवान् शुकदेवांनी जे सांगितले ते आम्हाला सांगा. सूर्यदेवांचा गण प्रत्येक महिन्यात वेगवेगळ्या प्रकारे सात-सात जणांचा असतो. अधीश्वरांनी नियुक्त केलेल्या त्या सेवकांची नावे व कर्म आम्हा श्रद्धाळूंना सांगा; कारण सूर्यात्मा रूपातील हरिचे हे व्यूह (व्यक्तिगत विस्तार) आहेत।
Verse 28
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
श्रीशौनक म्हणाले: ऐकणाऱ्या विष्णुरात (परीक्षित) यांना भगवान् शुकदेवांनी जे सांगितले ते आम्हाला सांगा. सूर्यदेवांचा गण प्रत्येक महिन्यात वेगवेगळ्या प्रकारे सात-सात जणांचा असतो. अधीश्वरांनी नियुक्त केलेल्या त्या सेवकांची नावे व कर्म आम्हा श्रद्धाळूंना सांगा; कारण सूर्यात्मा रूपातील हरिचे हे व्यूह (व्यक्तिगत विस्तार) आहेत।
Verse 29
सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥
सूत म्हणाले—सर्व देहधारी जीवांचा परमात्मा श्रीविष्णूंनी आपल्या अनादी मायाशक्तीने हा लोक-तंत्र निर्माण केला आहे; तोच सूर्य लोकांत फिरून त्यांच्या गतीचे नियमन करतो।
Verse 30
एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥
सूर्यदेव हे भगवान् हरिंपासून अभिन्न आहेत; तेच सर्व लोकांचे एक आत्मा व आदिकर्ते आहेत. वेदविहित सर्व कर्मकांडाचे मूळ तेच असून ऋषींनी त्यांना अनेक नावांनी वर्णिले आहे।
Verse 31
कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥
हे ब्राह्मण! माया-शक्तीचे आदिस्रोत भगवान् हरि सूर्यरूपाने नऊ प्रकारांनी वर्णिले आहेत—काल, देश, प्रयत्न, कर्ता, करण, विशिष्ट कर्म, शास्त्र, पूजासामग्री आणि प्राप्त होणारे फल।
Verse 32
मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥
भगवान् काळ-शक्ती धारण करून सूर्यदेवाच्या रूपाने मधु इत्यादी बारा महिन्यांत लोकगतीचे नियमन करण्यासाठी भ्रमण करतात. या बारा महिन्यांत प्रत्येक महिन्यात सूर्याबरोबर सहा सहचरांचा वेगळा गण असतो।
Verse 33
धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥
हे मुने! मधु महिन्याचे अधिपत्य असे आहे—धाता सूर्यदेव, कृतस्थली अप्सरा, हेति राक्षस, वासुकी नाग, रथकृत् यक्ष, पुलस्त्य ऋषी आणि तुम्बुरु गंधर्व।
Verse 34
अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥
अर्यमा सूर्यदेव, पुलह ऋषी, अथौजा यक्ष, प्रहेती राक्षस, पुञ्जिकस्थली अप्सरा, नारद गंधर्व आणि कच्छनीर नाग—हे सर्व माधव मासाचे अधिपती आहेत।
Verse 35
मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥
मित्र सूर्यदेव, अत्री ऋषी, पौरुषेय राक्षस, तक्षक नाग, मेनका अप्सरा, हाहा गंधर्व आणि रथस्वन यक्ष—हे सर्व शुक्र मासाचे अधिपती आहेत।
Verse 36
वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥
वसिष्ठ ऋषी, वरुण सूर्यदेव, रंभा अप्सरा, सहजन्य राक्षस, हुहू गंधर्व, शुक्र नाग आणि चित्रस्वन यक्ष—हे सर्व शुचि मासाचे अधिपती आहेत।
Verse 37
इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥
इंद्र सूर्यदेव, विश्वावसु गंधर्व, श्रोता यक्ष, एलापत्र नाग, अंगिरा ऋषी, प्रम्लोचा अप्सरा आणि वर्य राक्षस—हे सर्व नभो मासाचे अधिपती आहेत।
Verse 38
विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥
विवस्वान सूर्यदेव, उग्रसेन गंधर्व, व्याघ्र राक्षस, आसारण यक्ष, भृगु ऋषी, अनुम्लोचा अप्सरा आणि शंखपाल नाग—हे सर्व नभस्य नावाच्या मासाचे अधिपती आहेत।
Verse 39
पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥
पूषा सूर्यदेव, धनंजय नाग, वात राक्षस, सुषेण गंधर्व, सुरुची यक्ष, घृताची अप्सरा आणि गौतम मुनी—हे सर्व तपो मास चालवितात।
Verse 40
ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥
ऋतु यक्ष, वर्चा राक्षस, भरद्वाज मुनी, पर्जन्य सूर्यदेव, सेनजित अप्सरा, विश्व गंधर्व आणि ऐरावत नाग—हे तपस्या नावाच्या मासाचे संचालन करतात।
Verse 41
अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥
अंशु सूर्यदेव, कश्यप मुनी, तार्क्ष्य यक्ष, ऋतसेन गंधर्व, उर्वशी अप्सरा, विद्युच्छत्रु राक्षस आणि महाशंख नाग—हे सहो मास चालवितात।
Verse 42
भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥
भग सूर्यदेव, स्फूर्ज राक्षस, अरिष्टनेमि गंधर्व, ऊर्णा यक्ष, आयु मुनी, कर्कोटक नाग आणि पूर्वचित्ती अप्सरा—हे पुष्य मास चालवितात।
Verse 43
त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥
त्वष्टा सूर्यदेव; ऋचीकपुत्र जमदग्नी मुनी; कम्बलाश्व नाग; तिलोत्तमा अप्सरा; ब्रह्मापेत राक्षस; शतजित यक्ष; आणि धृतराष्ट्र गंधर्व—हे इषा मास धारण करतात।
Verse 44
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥
ऊर्ज मासात विष्णु सूर्यदेवस्वरूपाने, अश्वतर नागस्वरूपाने, रंभा अप्सरास्वरूपाने, सूर्यवर्चा गंधर्वस्वरूपाने, सत्यजित् यक्षस्वरूपाने, विश्वामित्र ऋषिस्वरूपाने आणि मखापेत राक्षसस्वरूपाने राज्य करतात।
Verse 45
एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥
ही सर्व सूर्यदेवस्वरूपात भगवान विष्णूच्या विभूती आहेत. जे मनुष्य दररोज प्रातः व सायं संध्याकाळी त्यांचे स्मरण करतात, त्यांची पापफळे दिवसेंदिवस नष्ट होतात।
Verse 46
द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥
अशा रीतीने बारा महिन्यांत तो सूर्यदेव आपल्या सहा प्रकारच्या सहचरांसह सर्व दिशांनी भ्रमण करून, इहलोकी व परलोकी—दोन्हींसाठी प्राण्यांमध्ये शुद्ध चेतना व सद्बुद्धी पसरवितो।
Verse 47
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ऋषी साम, ऋग् व यजुर्वेदातील—सूर्यदेवांचे स्वरूप दर्शविणाऱ्या—स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करतात. गंधर्व त्यांचे गुणगान करतात आणि अप्सरा रथाच्या अग्रभागी नृत्य करतात. नाग रथाच्या दोऱ्या आवळतात, यक्ष घोडे रथाला जोडतात आणि बलवान राक्षस मागून रथ ढकलतात।
Verse 48
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ऋषी साम, ऋग् व यजुर्वेदातील—सूर्यदेवांचे स्वरूप दर्शविणाऱ्या—स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करतात. गंधर्व त्यांचे गुणगान करतात आणि अप्सरा रथाच्या अग्रभागी नृत्य करतात. नाग रथाच्या दोऱ्या आवळतात, यक्ष घोडे रथाला जोडतात आणि बलवान राक्षस मागून रथ ढकलतात।
Verse 49
वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥
रथाच्या समोर निर्मळ ब्रह्मर्षी वालखिल्य नावाचे साठ हजार ऋषी अग्रभागी चालतात आणि वैदिक मंत्रांनी सर्वशक्तिमान सूर्यदेवाची स्तुती करतात।
Verse 50
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥
अशा रीतीने अनादि-अनंत, अज ईश्वर भगवान् हरि प्रत्येक कल्पात आपल्या स्वरूपांचा विस्तार करून सर्व लोकांचे रक्षण करतात।
Frequently Asked Questions
The chapter presents kriyā-yoga as disciplined worship (arcana) grounded in authoritative tantra and Vedic testimony, aimed at fixing consciousness on Viṣṇu through prescribed forms, meditations, and meanings. It is ‘conclusive’ because it integrates ritual precision with bhakti’s goal—purification, removal of sin, and realization of the Lord in the heart—rather than treating ritual as merely worldly merit.
Virāṭ description is a pedagogical upāsanā (meditative aid): it trains the mind to see the cosmos as ordered under the Supreme Person’s sovereignty. The Bhāgavata simultaneously safeguards transcendence by distinguishing the Lord’s self-luminous nature from material elements, using correspondences to elevate perception, not to equate Bhagavān with matter.
Kaustubha is identified with the pure jīva (pure spirit soul), while Śrīvatsa is described as the manifest effulgence expanding from that gem. The symbolism teaches that individuality and spiritual radiance are ultimately grounded in the Lord’s presence and that pure consciousness is most perfectly situated when connected to Him.
They are the catur-vyūha, direct personal expansions of the Supreme Godhead used in Pañcarātra theology to explain divine functions and cosmic maintenance. The chapter links these expansions to the Lord’s governance of the phases of existence and to contemplative frameworks like the four states of consciousness.
Each month features the sun-god’s ruling name along with six associates—typically a sage (ṛṣi), gandharva, apsarā, nāga, yakṣa, and rākṣasa—who serve the sun’s chariot and functions. This portrays time (kāla) as a divine administration under Hari, with liturgical remembrance at dawn and dusk recommended for purification.
Because the sun, as Hari’s expansion and regulator of time and ritual order, is tied to sandhyā (junction times) when consciousness is traditionally stabilized through mantra and remembrance. The chapter’s point is not mere astral piety but aligning daily life with the Lord’s governance, which purifies intention and action.