Adhyaya 50
Jarāsandha’s Siege of Mathurā, Kṛṣṇa-Balarāma’s Victory, and the Founding of Dvārakā amid Kālayavana’s Threat
कंसाच्या निधनानंतर त्याच्या विधवा राण्या अस्ति व प्राप्ती आपल्या पिता जरासंधाला चिथावतात. तो यादवांचा संहार करण्याचा निश्चय करून तेवीस अक्षौहिणी सैन्याने मथुरेला वेढा घालतो. जगत्कारण श्रीकृष्ण मानवी नीतीप्रमाणे देश-काल-उद्देश विचारतात—भूभार हलका करण्यासाठी सैन्याचा नाश करायचा, पण पुढील कार्यासाठी जरासंधाला वाचवायचे. दिव्य रथ व आयुधे प्रकटतात; श्रीकृष्ण व बलराम अल्पबलासह बाहेर पडून जरासंधाचे अपमान शांत करतात आणि बाणवृष्टीने मागधसेना उद्ध्वस्त करतात; रणांगणात रक्तनद्यांचे चित्र उभे राहते. बलराम जरासंधाला पकडतात, पण श्रीकृष्ण बांधू न देता लज्जित राजाला सोडतात व कर्मफलरूप पराभव स्वीकारण्याचा उपदेश करतात. अशा सतरावेळा पराभवाचा क्रम संक्षेपाने येतो. पुढे कालयवन प्रचंड यवनसेनेसह येताच दुहेरी संकट पाहून श्रीकृष्ण विश्वकर्म्याकडून समुद्रकिनारी अभेद्य दुर्गनगरी द्वारका उभारतात, देवांच्या दानांनी तिला समृद्ध करतात, प्रजेला तेथे नेतात आणि यवनास सामोरे जाण्याची तयारी करतात—पुढील पलायन-उद्धार लीलांची भूमिका।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अस्ति: प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ । मृते भर्तरि दु:खार्ते ईयतु: स्म पितुर्गृहान् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे भरतश्रेष्ठ! कंस मारला गेल्यावर त्याच्या दोन राण्या, अस्ति व प्राप्ति, पतीच्या मृत्यूने अत्यंत दुःखी होऊन पित्याच्या घरी गेल्या.
Verse 2
पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दु:खिते । वेदयां चक्रतु: सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥ २ ॥
दुःखी राण्यांनी आपल्या पित्याला—मगधराज जरासंधाला—आपल्या वैधव्याचे सर्व कारण, म्हणजेच सर्व वृत्तांत, सांगितला.
Verse 3
स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप । अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥ ३ ॥
हे नृपा, हे अप्रिय वृत्त ऐकून मगधराज जरासंध शोक व क्रोधाने भरून गेला आणि यदुवंशाला पृथ्वीवरून नष्ट करण्यासाठी परम उद्योगास लागला।
Verse 4
अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृत: । यदुराजधानीं मथुरां न्यरुधत् सर्वतोदिशम् ॥ ४ ॥
तेवीस अक्षौहिणी सैन्याने वेढलेला तो यदुराजधानी मथुरा नगरीला सर्व दिशांनी वेढा घालून बसला।
Verse 5
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
ती सेना उफाळलेल्या समुद्रासारखी पाहून, आपले नगर वेढलेले व स्वजन भयाकुल झालेले पाहून, जगत्कारण असूनही मानुष-लीला धारण करणारे भगवान् हरि श्रीकृष्ण देश-काल व अवतार-प्रयोजनानुसार योग्य उपाय काय हे विचार करू लागले।
Verse 6
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् । स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥ चिन्तयामास भगवान् हरि: कारणमानुष: । तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
ती सेना उफाळलेल्या समुद्रासारखी पाहून, आपले नगर वेढलेले व स्वजन भयाकुल झालेले पाहून, जगत्कारण असूनही मानुष-लीला धारण करणारे भगवान् हरि श्रीकृष्ण देश-काल व अवतार-प्रयोजनानुसार योग्य उपाय काय हे विचार करू लागले।
Verse 7
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[भगवान् विचार करू लागले:] ही सेना पृथ्वीवरचा भार आहे; मागधराजाने अधीन राजांना वश करून येथे जमवली आहे. पायदळ, घोडे, रथ व हत्ती यांच्या अक्षौहिणींनी मोजली जाणारी ही सेना मी नष्ट करीन; पण जरासंधाचा वध करू नये, कारण पुढे तो पुन्हा सैन्य उभे करील।
Verse 8
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् । मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥ अक्षौहिणीभि: सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरै: । मागधस्तु न हन्तव्यो भूय: कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
[भगवान मनात विचार करू लागले—] ही सेना पृथ्वीवर मोठा भार झाली आहे; मगधराज जरासंधाने अधीन राजांकडून जमवलेल्या अक्षौहिणी—पायदळ, घोडे, रथ व हत्तींसह—मी नष्ट करीन. पण जरासंधाला मी मारणार नाही, कारण पुढे तो पुन्हा सेना उभी करील.
Verse 9
एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे । संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९ ॥
माझ्या या अवताराचा हाच हेतू आहे—पृथ्वीचा भार उतरवणे, साधूंचे रक्षण करणे आणि दुष्टांचा संहार करणे।
Verse 10
अन्योऽपि धर्मरक्षायै देह: संभ्रियते मया । विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवत: क्वचित् ॥ १० ॥
धर्मरक्षणासाठी मी अन्य देहही धारण करतो; आणि काळाच्या प्रवाहात जेव्हा अधर्म वाढतो, तेव्हा त्याचा अंत करण्यासाठी मी प्रकट होतो।
Verse 11
एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात् सूर्यवर्चसौ । रथावुपस्थितौ सद्य: ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११ ॥
गोविंद असे चिंतन करीत असतानाच आकाशातून सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दोन रथ तत्क्षणी प्रकट झाले—सारथी व सर्व सामग्रीसह।
Verse 12
आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया । दृष्ट्वा तानि हृषीकेश: सङ्कर्षणमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥
आणि प्रभूची सनातन दिव्य आयुधेही आपोआप प्रकट झाली. ती पाहून इंद्रियांचे स्वामी हृषीकेश श्रीकृष्णांनी तेव्हा संकर्षण (बलराम) यांना संबोधले.
Verse 13
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
हे आर्य बलराम! पाहा, तुझ्या आश्रित यदूंवर हे संकट आले आहे. प्रभो, तुझा स्वतःचा रथ आणि तुझी प्रिय आयुधेही समोर आली आहेत. ईश्वरा, साधूंचे कल्याण करण्यासाठीच आमचा जन्म झाला आहे; म्हणून पृथ्वीवरील तेवीस सैन्यांचा भार तू दूर कर.
Verse 14
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो । एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥ एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् । त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ॥ १४ ॥
हे आर्य बलराम! पाहा, तुझ्या आश्रित यदूंवर हे संकट आले आहे. प्रभो, तुझा स्वतःचा रथ आणि तुझी प्रिय आयुधेही समोर आली आहेत. ईश्वरा, साधूंचे कल्याण करण्यासाठीच आमचा जन्म झाला आहे; म्हणून पृथ्वीवरील तेवीस सैन्यांचा भार तू दूर कर.
Verse 15
एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् । निर्जग्मतु: स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ ॥ १५ ॥
अशा प्रकारे सल्लामसलत करून दाशार्ह—श्रीकृष्ण आणि बलराम—कवच धारण करून, तेजस्वी आयुधांनी सज्ज होऊन रथांवर नगराबाहेर निघाले. त्यांच्या सोबत फारच थोडे सैन्य होते.
Verse 16
शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथि: । ततोऽभूत् परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथु: ॥ १६ ॥
नगराबाहेर पडून, दारुक सारथी असताना हरिने शंख फुंकला. तेव्हा शत्रुसैन्यांच्या हृदयात भयाने कंप निर्माण झाला.
Verse 17
तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम । न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया । गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १७ ॥
मगधराज जरासंधाने त्या दोघांना पाहून म्हटले—“हे कृष्ण, पुरुषाधम! मी तुझ्याशी एकट्याने युद्ध करणार नाही; एका बालकाशी लढणे लाजिरवाणे आहे. अरे मूर्ख, तू लपून राहतोस; हे बंधुहंता, निघून जा—मी तुझ्याशी युद्ध करणार नाही.”
Verse 18
तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह । हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि ॥ १८ ॥
हे राम! तुला जर श्रद्धा असेल तर धैर्य धारण करून माझ्याशी युद्ध कर. माझ्या बाणांनी छिन्नभिन्न झालेला देह सोडून स्वर्गास जा, किंवा मला ठार कर.
Verse 19
श्रीभगवानुवाच न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् । न गृह्णीमो वचो राजन्नातुरस्य मुमूर्षत: ॥ १९ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—खरे शूरवीर बढाई मारत नाहीत; ते कृतीतून पराक्रम दाखवतात. हे राजन्, व्याकुळ होऊन मरण इच्छिणाऱ्याचे शब्द आम्ही मानत नाही.
Verse 20
श्रीशुक उवाच जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ महाबलौघेन बलीयसावृणोत् । ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभि: ॥ २० ॥
श्रीशुक म्हणाले—जरासंधाचा पुत्र प्रचंड बलसमूह घेऊन मधुवंशी माधवद्वयाकडे धावला आणि अधिक सामर्थ्याने त्यांना वेढून टाकले. जसा वारा ढगांनी सूर्याला किंवा धुळीने अग्नीला झाकतो, तसा त्याने त्यांच्या सैन्य, रथ, ध्वज, घोडे व सारथींसह त्यांना आच्छादले.
Verse 21
सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथा- वलक्षयन्त्यो हरिरामयोर्मृधे । स्त्रिय: पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं समाश्रिता: सम्मुमुहु: शुचार्दिता: ॥ २१ ॥
नगरातील अट्टालिका, राजवाडे व उंच दरवाज्यांवर उभ्या स्त्रिया युद्धात गरुड व ताडचिन्ह ध्वजांनी ओळखले जाणारे हरि व बलरामांचे रथ दिसेनासे होताच शोकाने व्याकुळ होऊन मूर्छित झाल्या.
Verse 22
हरि: परानीकपयोमुचां मुहु: शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् । स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम् ॥ २२ ॥
ढगांसारख्या जमलेल्या शत्रुसैन्यांच्या भयंकर व अखंड बाणवृष्टीने आपले सैन्य पीडित झालेले पाहून, देव-असुरांनी पूजिलेला भगवान हरिने आपला श्रेष्ठ शार्ङ्ग धनुष्य जोराने टंकारला.
Verse 23
गृह्णन् निशङ्गादथ सन्दधच्छरान् विकृष्य मुञ्चन् शितबाणपूगान् । निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन् निरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २३ ॥
भगवान श्रीकृष्णांनी भात्यातून बाण घेऊन धनुष्यावर चढवले, प्रत्यंचा ओढून तीक्ष्ण बाणांची अखंड वर्षा केली. त्या बाणांनी शत्रूंचे रथ, हत्ती, घोडे व पायदळ कोसळले; प्रभूंचा बाणवर्षाव जणू ज्वलंत अग्निचक्रासारखा भासला।
Verse 24
निर्भिन्नकुम्भा: करिणो निपेतु- रनेकशोऽश्वा: शरवृक्णकन्धरा: । रथा हताश्वध्वजसूतनायका: पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धरा: ॥ २४ ॥
कुंभस्थळ फाटल्याने हत्ती जमिनीवर कोसळले; बाणांनी मान छिन्न झालेली घोडी अनेक ठिकाणी पडली. घोडे, ध्वज, सारथी व स्वामीसह रथ चुरडले गेले, आणि पायदळ सैनिक छिन्न भुजा, जांघा व खांद्यांसह ढासळले।
Verse 25
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
रणांगणात मनुष्य, हत्ती व घोडे तुकडे-तुकडे झाल्याने त्यांच्या अंगांतून रक्ताच्या शेकडो नद्या वाहू लागल्या. त्या रक्तनद्यांत भुजा सापांसारख्या, मनुष्यांची शिरे कासवांसारखी, मृत हत्ती बेटांसारखे आणि मृत घोडे मगरींसारखे दिसत होते; हात व जांघा माशांसारख्या, केस शेवाळासारखे, धनुष्य लाटांसारखे आणि विविध शस्त्रे झुडपांसारखी भासत होती।
Verse 26
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
त्या रक्तनद्यांत हात व जांघा माशांसारख्या, नरकेश शेवाळासारखे, धनुष्य लाटांसारखे आणि शस्त्रे झुडपांसारखी दाट होती. छुरिका जणू भयंकर भोवरे, तर मोठे मणी-रत्ने व अलंकार दगड-गोट्यांसारखे विखुरले होते; असा रक्तप्रवाह सर्वत्र पसरला।
Verse 27
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
हा रक्तप्रवाह रणात भित्र्यांस भयावह होता, पण धैर्यवानांना परस्पर हर्ष देणारा ठरला. तेथे अपरिमेय तेजस्वी श्रीसंकर्षणांनी मूसळाने उन्मत्त शत्रूंना—जे पार जाण्याचा प्रयत्न करीत होते—चिरडून टाकले।
Verse 28
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना- मङ्गप्रसूता: शतशोऽसृगापगा: । भुजाहय: पूरुषशीर्षकच्छपा हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुला: ॥ २५ ॥ करोरुमीना नरकेशशैवला धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुला: । अच्छूरिकावर्तभयानका महा- मणिप्रवेकाभरणाश्मशर्करा: ॥ २६ ॥ प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे मनस्विनां हर्षकरी: परस्परम् । विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान् सङ्कर्षणेनापरिमेयतेजसा ॥ २७ ॥ बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् । क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो- र्विक्रीडितं तज्जगदीशयो: परम् ॥ २८ ॥
रणभूमीवर कापलेल्या मनुष्य, हत्ती आणि घोड्यांच्या अवयवांमधून रक्ताच्या शेकडो नद्या वाहू लागल्या. या नद्यांमध्ये हात सापांसारखे, डोकी कासवांसारखी, मेलेले हत्ती बेटांसारखे आणि मेलेले घोडे मगरींसारखे भासत होते. हे सर्व अनंत तेजस्वी संकर्षणाचे (बलरामाचे) कार्य होते, जी केवळ ईश्वरी लीला होती.
Verse 29
स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य य: समीहितेऽनन्तगुण: स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह- स्तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ २९ ॥
जे आपल्या लीलेने त्रिभुवनाची उत्पत्ती, स्थिती आणि लय घडवून आणतात आणि जे अनंत गुणांनी युक्त आहेत, त्यांच्यासाठी शत्रूचा पराभव करणे हे काही नवल नाही. तरीही, जेव्हा भगवान मानवी रूप घेऊन लीला करतात, तेव्हा ऋषीमुनी त्यांच्या कार्याचे वर्णन करतात.
Verse 30
जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् । हतानीकावशिष्टासुं सिंह: सिंहमिवौजसा ॥ ३० ॥
जरासंधाचा रथ नष्ट झाला होता आणि त्याचे सर्व सैन्य मारले गेले होते, केवळ त्याचे प्राण उरले होते. त्यावेळी भगवान बलरामांनी त्या महाबली योद्ध्याला अशा प्रकारे पकडले, जसे एखादा सिंह दुसऱ्या सिंहाला पकडतो.
Verse 31
बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषै: । वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३१ ॥
वरुणाच्या दिव्य पाशांनी आणि इतर मानवी दोऱ्यांनी, बलरामांनी जरासंधाला बांधायला सुरुवात केली, ज्याने अनेक शत्रूंना मारले होते. परंतु भगवान गोविंदांना जरासंधाच्या माध्यमातून अजून एक कार्य पूर्ण करायचे होते, म्हणून त्यांनी बलरामांना थांबवले.
Verse 32
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
जरासंध, ज्याला योद्ध्यांनी खूप मान दिला होता, विश्वाच्या दोन स्वामींनी मुक्त केल्यावर लज्जित झाला आणि त्याने तपश्चर्या करण्याचा निर्णय घेतला. पण वाटेत, अनेक राजांनी त्याला आध्यात्मिक ज्ञान आणि व्यावहारिक युक्तिवादाने समजावले की त्याने संन्यासाचा विचार सोडून द्यावा. ते म्हणाले, 'यदुंकडून झालेला तुझा पराभव हा केवळ तुझ्या मागील कर्मांचे अपरिहार्य फळ आहे.'
Verse 33
स मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मत: । तपसे कृतसङ्कल्पो वारित: पथि राजभि: ॥ ३२ ॥ वाक्यै: पवित्रार्थपदैर्नयनै: प्राकृतैरपि । स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभव: ॥ ३३ ॥
लोकनाथ अशा दोन प्रभूंनी मुक्त केल्यावर वीरांमध्ये मान्य जारासंध लज्जित झाला आणि तपश्चर्येचा संकल्प करू लागला. पण मार्गात अनेक राजांनी आध्यात्मिक व लौकिक युक्तिवादांनी त्याला थांबवून सांगितले—“यदूंनी केलेला तुझा पराभव हा पूर्वकर्मबंधनाचा अपरिहार्य परिणाम आहे.”
Verse 34
हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा । उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥ ३४ ॥
त्याच्या सर्व सैन्यदलांचा नाश झाल्यावर आणि भगवंताने त्याच्याकडे दुर्लक्ष केल्यावर, बृहद्रथपुत्र राजा जारासंध दुःखी मनाने मगध राज्याकडे परत गेला।
Verse 35
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
मुकुंद प्रभूंनी आपले सैन्य अक्षत ठेवून शत्रुसैन्याच्या समुद्राला पार केले. त्रिदश देवांनी पुष्पवृष्टी करून त्यांचे अभिनंदन केले. माथुरेचे लोक चिंतेच्या ज्वरातून मुक्त होऊन आनंदित मनाने भेटीस आले, आणि सूत, मागध व वंदीजन त्यांच्या विजयाचे गान करू लागले.
Verse 36
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णव: । विकीर्यमाण: कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदित: ॥ ३५ ॥ माथुरैरुपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभि: । उपगीयमानविजय: सूतमागधवन्दिभि: ॥ ३६ ॥
मुकुंद प्रभूंनी आपले सैन्य अक्षत ठेवून शत्रुसैन्याच्या समुद्राला पार केले. त्रिदश देवांनी पुष्पवृष्टी करून त्यांचे अभिनंदन केले. माथुरेचे लोक चिंतेच्या ज्वरातून मुक्त होऊन आनंदित मनाने भेटीस आले, आणि सूत, मागध व वंदीजन त्यांच्या विजयाचे गान करू लागले.
Verse 37
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
प्रभू नगरात प्रवेश करताच शंख व दुंदुभी निनादल्या; अनेक भेरी-तूर्य, वीणा, वेणू व मृदंग एकत्र वाजू लागले. रस्ते पाण्याने शिंपडलेले होते, जनता हर्षित होती, पताकांनी नगर सजले होते; उत्सवाचे तोरण बांधले होते आणि वेदमंत्रांच्या ब्रह्मघोषाने सारी नगरी दुमदुमली होती.
Verse 38
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकश: । वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३७ ॥ सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरभ्यलङ्कृताम् । निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३८ ॥
प्रभू नगरात प्रवेश करताच शंख-दुंदुभी निनादल्या; भेरी-तूर्य, अनेक ढोल, वीणा, बासरी व मृदंग एकत्र वाजू लागले. रस्ते पाण्याने शिंपडलेले, सर्वत्र पताका, द्वारे उत्सव-तोरणांनी सजलेली; लोक हर्षित झाले आणि नगर वेदमंत्रांच्या ब्रह्मघोषाने दुमदुमले.
Verse 39
निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरै: । निरीक्ष्यमाण: सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनै: ॥ ३९ ॥
नगरातील स्त्रिया स्नेहाने प्रभूंना पाहत, प्रेमाने विस्फारलेल्या नेत्रांनी, त्यांच्यावर फुलमाळा, दही, अक्षत, लाह्या आणि नवे अंकुर उधळू लागल्या.
Verse 40
आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् । यदुराजाय तत् सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभु: ॥ ४० ॥
मग श्रीकृष्णांनी रणभूमीवर पडलेले सर्व धन—मृत वीरांचे असंख्य अलंकार—यदुराजाला आणून अर्पण केले.
Verse 41
एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबल: । युयुधे मागधो राजा यदुभि: कृष्णपालितै: ॥ ४१ ॥
अशा प्रकारे मगधराज सतरावेळा याच रीतीने पराभूत झाला; तरीही तो अक्षौहिणी सैन्यासह, श्रीकृष्णांनी रक्षित यदूंविरुद्ध लढत राहिला.
Verse 42
अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णय: कृष्णतेजसा । हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽगादरिभिर्नृप: ॥ ४२ ॥
श्रीकृष्णांच्या तेजामुळे वृष्णी नेहमीच जरासंधाचे सर्व सैन्य नष्ट करत; आणि त्याच्या सर्व तुकड्या मारल्या गेल्यावर, शत्रूंनी सोडून दिलेला तो राजा पुन्हा निघून जाई.
Verse 43
अष्टादशमसङ्ग्राम आगामिनि तदन्तरा । नारदप्रेषितो वीरो यवन: प्रत्यदृश्यत ॥ ४३ ॥
अठरावा संग्राम होऊ घातला असता, त्या दरम्यान नारदांनी पाठविलेला वीर यवन कालयवन रणभूमीवर प्रकट झाला।
Verse 44
रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभि: । नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीन्श्रुत्वात्मसम्मितान् ॥ ४४ ॥
तो मथुरेत येऊन तीस कोटी म्लेच्छ सैन्याने नगराला वेढा घातला। मनुष्यलोकी त्याला कोणीही प्रतिद्वन्द्वी नव्हता; पण वृष्णी आपल्यासमान आहेत असे त्याने ऐकले होते।
Verse 45
तं दृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्ण: सङ्कर्षणसहायवान् । अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४५ ॥
त्याला पाहून, संकर्षणासह श्रीकृष्ण विचार करू लागले व म्हणाले—“अहो! आज यदूंवर दोन्ही बाजूंनी मोठे संकट आले आहे।”
Verse 46
यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबल: । मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वागमिष्यति ॥ ४६ ॥
हा महाबली यवन आजच आपल्याला वेढा घालत आहे; आणि मगधराजाही आज, उद्या किंवा परवा नक्कीच येईल।
Verse 47
आवयो: युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुत: । बन्धून् हनिष्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४७ ॥
आपण दोघे कालयवनाशी युद्धात गुंतलेलो असताना जरासंध बलवान येऊन पोहोचला, तर तो आपल्या बंधूंना मारेल किंवा त्यांना आपल्या राजधानीला नेईल।
Verse 48
तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् । तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४८ ॥
म्हणून आजच आपण असा दुर्ग उभारू, जो मनुष्यबळाने भेदता येणार नाही। तेथे आपल्या नातलगांना बसवून मग त्या यवन राजाचा वध करू।
Verse 49
इति सम्मन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादशयोजनम् । अन्त:समुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत् ॥ ४९ ॥
अशा रीतीने बलरामांशी सल्लामसलत करून भगवानांनी समुद्राच्या आत बारा योजन परिघाचा दुर्ग उभारला आणि त्या दुर्गात सर्व अद्भुत वैभवांनी युक्त असे नगर वसविले।
Verse 50
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
त्या नगराच्या रचनेत विश्वकर्म्याचे संपूर्ण विज्ञान व शिल्पनैपुण्य स्पष्ट दिसत होते. रुंद रथ्या, चौक व वीथी वास्तुनुसार नीट मांडलेल्या होत्या; देववृक्ष-लतांनी युक्त उद्याने व विचित्र उपवने शोभत होती. आकाशाला भिडणाऱ्या सुवर्णशिखरांच्या गोपुरांवर स्फटिकाच्या अट्टालिका होत्या. रजत व पितळेचे कोष्ठागार, घरांवर रत्नमय कूट, पुढे सुवर्णकलश, आणि जमिनीवर महा-मरकत जडविलेले होते. प्रत्येक निवासात पहारेकऱ्याचे गृह व कुलदेवतेचे मंदिर होते. चारही वर्णांच्या लोकांनी भरलेली ती नगरी, यदुदेव श्रीकृष्णांच्या प्रासादांमुळे विशेष तेजस्वी दिसत होती.
Verse 51
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
त्या नगराच्या रचनेत विश्वकर्म्याचे संपूर्ण विज्ञान व शिल्पनैपुण्य स्पष्ट दिसत होते. रुंद रथ्या, चौक व वीथी वास्तुनुसार नीट मांडलेल्या होत्या; देववृक्ष-लतांनी युक्त उद्याने व विचित्र उपवने शोभत होती. आकाशाला भिडणाऱ्या सुवर्णशिखरांच्या गोपुरांवर स्फटिकाच्या अट्टालिका होत्या. रजत व पितळेचे कोष्ठागार, घरांवर रत्नमय कूट, पुढे सुवर्णकलश, आणि जमिनीवर महा-मरकत जडविलेले होते. प्रत्येक निवासात पहारेकऱ्याचे गृह व कुलदेवतेचे मंदिर होते. चारही वर्णांच्या लोकांनी भरलेली ती नगरी, यदुदेव श्रीकृष्णांच्या प्रासादांमुळे विशेष तेजस्वी दिसत होती.
Verse 52
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
त्या नगराच्या रचनेत विश्वकर्म्याचे संपूर्ण विज्ञान व शिल्पनैपुण्य स्पष्ट दिसत होते. रुंद रथ्या, चौक व वीथी वास्तुनुसार नीट मांडलेल्या होत्या; देववृक्ष-लतांनी युक्त उद्याने व विचित्र उपवने शोभत होती. आकाशाला भिडणाऱ्या सुवर्णशिखरांच्या गोपुरांवर स्फटिकाच्या अट्टालिका होत्या. रजत व पितळेचे कोष्ठागार, घरांवर रत्नमय कूट, पुढे सुवर्णकलश, आणि जमिनीवर महा-मरकत जडविलेले होते. प्रत्येक निवासात पहारेकऱ्याचे गृह व कुलदेवतेचे मंदिर होते. चारही वर्णांच्या लोकांनी भरलेली ती नगरी, यदुदेव श्रीकृष्णांच्या प्रासादांमुळे विशेष तेजस्वी दिसत होती.
Verse 53
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् । रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५० ॥ सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् । हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भि: स्फटिकाट्टालगोपुरै: ॥ ५१ ॥ राजतारकुटै: कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतै: । रत्नकूतैर्गृहैर्हेमैर्महामारकत स्थलै: ॥ ५२ ॥ वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् । चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५३ ॥
त्या नगरीच्या उभारणीत विश्वकर्म्याचे संपूर्ण विज्ञान व वास्तु-शिल्पनैपुण्य स्पष्ट दिसत होते. रुंद रस्ते, चौक व व्यापारी मार्ग योग्य भूखंडांवर नीट मांडलेले होते; स्वर्गीय वृक्ष-वल्लींनी भरलेली उद्याने व उपवने शोभत होती. आकाशाला भिडणाऱ्या सुवर्णशिखरांनी युक्त, स्फटिकमय अट्टालिका व गोपुरे झळकत होती. सुवर्णमय घरांवर रत्नजडित कळस, पुढे सुवर्णकलश, आणि जमिनीवर पाचूची जडणघडण; तसेच रौप्य-पितळेचे कोठार, भांडार व उत्तम अश्वांचे तबेले होते. प्रत्येक घरास पहारेकऱ्याचा मनोरा व कुलदेवतेचे मंदिर होते; चारही वर्णांच्या लोकांनी भरलेली ती नगरी यदुनाथ श्रीकृष्णाच्या राजभवनांनी विशेष उजळून निघाली होती.
Verse 54
सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्र: प्राहिणोद्धरे: । यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते ॥ ५४ ॥
महेन्द्र इंद्राने श्रीकृष्णाला सुधर्मा सभामंडप आणि पारिजात वृक्ष अर्पण केला. त्या सुधर्मेत उभा राहिलेला मर्त्यही मर्त्यधर्म—मृत्यूच्या नियमांना बांधला जात नाही.
Verse 55
श्यामैकवर्णान् वरुणो हयान् शुक्लान्मनोजवान् । अष्टौ निधिपति: कोशान् लोकपालो निजोदयान् ॥ ५५ ॥
वरुणाने मनासारख्या वेगाचे घोडे दिले—काही गडद श्याम, काही शुभ्र. देवांचा निधिपती कुबेराने आपल्या आठ दिव्य निधी-कोश अर्पण केले, आणि लोकपालांनीही आपापली समृद्धी समर्पित केली.
Verse 56
यद् यद् भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये । सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप ॥ ५६ ॥
हे नृपा! हरि भगवान पृथ्वीवर अवतरल्यावर, देवांनी आपल्या सिद्धीसाठी भगवंताने दिलेले जे जे अधिकार होते ते सर्व पुन्हा त्यांनाच अर्पण केले.
Verse 57
तत्र योगप्रभावेन नीत्वा सर्वजनं हरि: । प्रजापालेन रामेण कृष्ण: समनुमन्त्रित: । निर्जगाम पुरद्वारात् पद्ममाली निरायुध: ॥ ५७ ॥
तेथे हरिने योगशक्तीच्या प्रभावाने सर्व प्रजेला नव्या नगरीत नेले. मग मथुरेचे रक्षण करणाऱ्या प्रजापालक बलरामाशी सल्लामसलत करून, कमळांची माळ घालून, निरायुध श्रीकृष्ण नगरद्वारातून बाहेर पडले.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s stated intention is strategic and teleological: the immediate goal is to remove the earth’s burden by annihilating massive armies, while Jarāsandha is preserved for a later necessity in the Lord’s unfolding plan. The text also shows that Bhagavān’s līlā can operate through future causal links, not merely immediate victory.
This chapter notes a repeated cycle of seventeen defeats: Jarāsandha arrives with akṣauhiṇī divisions, the Vṛṣṇis—protected by Kṛṣṇa—destroy his forces, and Jarāsandha is released to depart, only to return again, intensifying the bhū-bhāra theme.
Kālayavana is a powerful Yavana (barbarian) warrior, appearing here as a new external threat that creates a two-front crisis alongside Jarāsandha. His siege forces Kṛṣṇa to shift from defending Mathurā to founding Dvārakā, advancing the narrative into the next major arc.
Kṛṣṇa proposes an immediate, impregnable refuge to protect the Yadu clan from simultaneous assaults. The sea-fortress ensures the devotees’ safety while enabling Kṛṣṇa and Balarāma to engage threats without exposing their dependents—an application of rakṣaṇa (protection of devotees) within dharmic statecraft.
The chapter explicitly frames Kṛṣṇa as the world’s original cause who nonetheless adopts nara-vat conduct—deliberation, strategy, and staged outcomes—so that His līlā remains relatable and instructive. This preserves both His transcendence (aiśvarya) and His intimate accessibility (mādhurya), which sages glorify.