Adhyaya 39
Akrūra’s Mission: The Departure from Vraja and the Yamunā Vision of Viṣṇu-Ananta
कंसाच्या बोलावणीने मथुरेकडे निघालेल्या प्रसंगात या अध्यायात अक्रूराचा श्रीकृष्ण व बलराम यांनी प्रेमाने सत्कार करतात आणि कंसाचा हेतू व आप्तांची स्थिती विचारतात. अक्रूर यादवांवरील कंसाचा द्वेष व हत्या-योजना सांगतो आणि नारदाने उघड केलेले—कृष्ण देवकीपुत्र आहेत—हे दृढ करतो. नंद मथुरेच्या उत्सवासाठी व्रजातील भेटवस्तूंची शकटयात्रा सजवतो; पण भावकेंद्र गोपींच्या तीव्र विप्रलंभात जाते—त्या दैवाला दोष देतात, अक्रूराच्या ‘क्रूरते’ची निंदा करतात, रासलीला व वनातून कृष्णाचे नित्य परतणे आठवतात आणि शेवटी ‘गोविंद, दामोदर, माधव’ अशी आर्त हाक देतात. सूर्योदयाला रथ निघतो; कृष्ण कटाक्षांनी धीर देतो व दूतामार्फत ‘मी परत येईन’ असे आश्वासन देतो. मार्गात यमुना (कालिंदी) तिरी अक्रूर स्नान करून दिव्य दर्शन घेतो—अनंत शेष व चतुर्भुज परमेश्वर, ज्यांची देव, ऋषी व दिव्य शक्ती उपासना करतात. भक्तिभावाने विह्वळ होऊन अक्रूर स्तुती आरंभतो; पुढील अध्यायातील प्रार्थना व मथुरेतील निर्णायक प्रवासाची भूमिका येथे तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सुखोपविष्ट: पर्यङ्के रामकृष्णोरुमानित: । लेभे मनोरथान्सर्वान्पथि यन् स चकार ह ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—बलराम व श्रीकृष्णांनी अत्यंत मान दिल्याने अक्रूर पलंगावर सुखाने बसला; मार्गात ज्याज्या मनोरथांचा त्याने विचार केला होता ते सर्व पूर्ण झाल्यासारखे त्याला वाटले।
Verse 2
किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने । तथापि तत्परा राजन्न हि वाञ्छन्ति किञ्चन ॥ २ ॥
हे राजन्, श्रीनिकेतन भगवान प्रसन्न असता कोणती गोष्ट अप्राप्य राहील? तरीही जे त्यांच्या भक्तीत परायण आहेत ते त्यांच्याकडून काहीही मागत नाहीत।
Verse 3
सायन्तनाशनं कृत्वा भगवान् देवकीसुत: । सुहृत्सु वृत्तं कंसस्य पप्रच्छान्यच्चिकीर्षितम् ॥ ३ ॥
सायंकाळचे भोजन झाल्यावर देवकीसुत भगवान श्रीकृष्णांनी अक्रूरास विचारले—कंस आपल्या सुहृद-स्वजनांशी कसा वागतो, आणि तो राजा पुढे काय करणार आहे?
Verse 4
श्रीभगवानुवाच तात सौम्यागत: कच्च्त्स्विगतं भद्रमस्तु व: । अपि स्वज्ञातिबन्धूनामनमीवमनामयम् ॥ ४ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—तात, सौम्य अक्रूर, तू कुशलाने आलास ना? तुझे कल्याण असो. आपले हितचिंतक मित्र आणि जवळ-दूरचे नातेवाईक सुखी व निरोग आहेत का?
Verse 5
किं नु न: कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये । कंसे मातुलनाम्नाङ्ग स्वानां नस्तत्प्रजासु च ॥ ५ ॥
पण, प्रिय अक्रूर, ‘मातुल’ या नावाने ओळखला जाणारा तो कुलरोग कंस जोपर्यंत वाढत-फुलत आहे, तोपर्यंत आपल्या स्वजनांचे आणि त्याच्या प्रजेचे कुशल मी का विचारू?
Verse 6
अहो अस्मदभूद् भूरि पित्रोर्वृजिनमार्ययो: । यद्धेतो: पुत्रमरणं यद्धेतोर्बन्धनं तयो: ॥ ६ ॥
अरेरे! माझ्यामुळे माझ्या निरपराध आई-वडिलांना किती दुःख सहन करावे लागले! माझ्यामुळेच त्यांचे पुत्र मारले गेले आणि त्यांना स्वतःला कारागृहात टाकले गेले.
Verse 7
दिष्ट्याद्य दर्शनं स्वानां मह्यं व: सौम्य काङ्क्षितम् । सञ्जातं वर्ण्यतां तात तवागमनकारणम् ॥ ७ ॥
सुदैवाने आज आपल्या प्रिय आप्तेष्टांचे दर्शन घेण्याची आमची इच्छा पूर्ण झाली आहे. हे सौम्य काका, कृपया आपल्या येण्याचे कारण सांगा.
Verse 8
श्रीशुक उवाच पृष्टो भगवता सर्वं वर्णयामास माधव: । वैरानुबन्धं यदुषु वसुदेववधोद्यमम् ॥ ८ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: भगवंतांच्या विनंतीवरून, मधु वंशातील अक्रूराने सर्व परिस्थितीचे वर्णन केले, ज्यामध्ये यदुंशी असलेले कंसाचे वैर आणि वसुदेवाला मारण्याचा त्याचा प्रयत्न समाविष्ट होता.
Verse 9
यत्सन्देशो यदर्थं वा दूत: सम्प्रेषित: स्वयम् । यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभे: ॥ ९ ॥
अक्रूराने तो निरोप दिला जो देण्यासाठी त्याला पाठवले होते. त्याने कंसाचे खरे इरादे देखील सांगितले आणि नारदांनी कंसाला कसे कळवले की कृष्णाचा जन्म वसुदेवाचा मुलगा म्हणून झाला आहे, हे देखील स्पष्ट केले.
Verse 10
श्रुत्वाक्रूरवच: कृष्णो बलश्च परवीरहा । प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञा दिष्टं विजज्ञतु: ॥ १० ॥
अक्रूराचे बोलणे ऐकून भगवान कृष्ण आणि बलराम, जे वीर विरोधकांचा नाश करणारे आहेत, हसले. मग त्यांनी आपले वडील नंद महाराजांना राजा कंसाच्या आदेशाबद्दल माहिती दिली.
Verse 11
गोपान् समादिशत्सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरस: । उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च ॥ ११ ॥ यास्याम: श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । द्रक्ष्याम: सुमहत्पर्व यान्ति जानपदा: किल । एवमाघोषयत् क्षत्रा नन्दगोप: स्वगोकुले ॥ १२ ॥
नंद महाराजांनी व्रजात पहारेकऱ्याद्वारे घोषणा केली— “सर्व गोरस जमा करा, भेटवस्तू घ्या आणि शकटं (गाड्या) जुंपा. उद्या आपण मधुपुरी (मथुरा)ला जाऊ, राजाला दुग्धरस अर्पण करू आणि महान उत्सव पाहू; दूरच्या प्रदेशांतील लोकही जात आहेत।”
Verse 12
गोपान् समादिशत्सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरस: । उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च ॥ ११ ॥ यास्याम: श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् । द्रक्ष्याम: सुमहत्पर्व यान्ति जानपदा: किल । एवमाघोषयत् क्षत्रा नन्दगोप: स्वगोकुले ॥ १२ ॥
नंदगोपांनी आपल्या गोकुळात पहारेकऱ्याद्वारे अशीच घोषणा केली— “सर्व गोरस गोळा करा, उपहार घ्या आणि गाड्या जुंपा. उद्या मधुपुरी (मथुरा)ला जाऊन राजाला रस-उत्पाद देऊ व महान पर्व पाहू; जनपदांतील लोकही जात आहेत म्हणे।”
Verse 13
गोप्यस्तास्तदुपश्रुत्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् । रामकृष्णौ पुरीं नेतुमक्रूरं व्रजमागतम् ॥ १३ ॥
अक्रूर व्रजात आला असून राम-कृष्णांना नगरी नेणार आहे, हे ऐकून गोपी अत्यंत व्यथित झाल्या।
Verse 14
काश्चित्तत्कृतहृत्तापश्वासम्लानमुखश्रिय: । स्रंसद्दुकूलवलयकेशग्रन्थ्यश्च काश्चन ॥ १४ ॥
काही गोपींच्या हृदयात इतका ताप झाला की जोराच्या श्वासांनी त्यांच्या मुखकांती म्लान झाली; तर काहींच्या दुःखाने वस्त्र, बांगड्या आणि वेण्या सैल झाल्या।
Verse 15
अन्याश्च तदनुध्याननिवृत्ताशेषवृत्तय: । नाभ्यजानन्निमं लोकमात्मलोकं गता इव ॥ १५ ॥
इतर गोपी कृष्णध्यानात इतक्या तल्लीन झाल्या की त्यांच्या इंद्रियवृत्ती थांबल्या; बाह्य जगाचे भान राहिले नाही, जणू आत्मलोकातच पोहोचल्या।
Verse 16
स्मरन्त्यश्चापरा: शौरेरनुरागस्मितेरिता: । हृदिस्पृशश्चित्रपदा गिर: सम्मुमुहु: स्त्रिय: ॥ १६ ॥
शौरी (कृष्ण) यांच्या अनुरागमय हास्याने उच्चारलेल्या, हृदयाला स्पर्श करणाऱ्या व सुंदर पदांनी नटलेल्या वाणीचे स्मरण होताच इतर तरुणीही मूर्च्छित झाल्या।
Verse 17
गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च ॥ १७ ॥ चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातरा: । समेता: सङ्घश: प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशया: ॥ १८ ॥
मुकुंदापासून क्षणभरही विरह होईल या भीतीने कातर झालेल्या गोपी, त्यांची अतिशय ललित चाल, लीला-चेष्टा, स्नेहिल हास्ययुक्त कटाक्ष, शोक हरविणारे विनोद आणि उदात्त पराक्रम स्मरून, येऊ घातलेल्या महान विरहाच्या विचाराने व्याकुळ झाल्या। त्या गटागटाने जमून, अश्रूंनी भरलेल्या मुखांनी, अच्युतावर मन ठेवून, एकमेकींशी बोलू लागल्या।
Verse 18
गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् । शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च ॥ १७ ॥ चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातरा: । समेता: सङ्घश: प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशया: ॥ १८ ॥
मुकुंदाच्या विरहाची भीती बाळगून गोपी त्यांच्या ललित गती, लीला-चेष्टा, स्नेहिल हास्ययुक्त कटाक्ष, शोक हरविणारे विनोद आणि उन्मुक्त पराक्रम यांचा विचार करत, येऊ घातलेल्या महान विरहाने अत्यंत व्याकुळ झाल्या। त्या गटागटाने जमून, अश्रूंनी झाकलेल्या मुखांनी, अच्युतावर मन ठेवून, परस्परांशी बोलल्या।
Verse 19
श्रीगोप्य ऊचु: अहो विधातस्तव न क्वचिद् दया संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिन: । तांश्चाकृतार्थान् वियुनङ्क्ष्यपार्थकं विक्रीडितं तेऽर्भकचेष्टितं यथा ॥ १९ ॥
गोप्या म्हणाल्या—अहो विधाता! तुझ्यात कधीच दया नाही. तू देहधारी जीवांना मैत्री व प्रेमाने एकत्र आणतोस, आणि त्यांच्या इच्छा पूर्ण होण्याआधीच निरर्थकपणे वेगळे करतोस. तुझे हे खेळणे तर बालकाच्या खेळासारखे आहे।
Verse 20
यस्त्वं प्रदर्श्यासितकुन्तलावृतं मुकुन्दवक्त्रं सुकपोलमुन्नसम् । शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं करोषि पारोक्ष्यमसाधु ते कृतम् ॥ २० ॥
तू आम्हाला मुकुंदाचे मुख दाखवलेस—काळ्या कुंतलांनी वेढलेले, सुंदर कपोल व उन्नत नासिकेने शोभलेले, आणि शोक हरविणाऱ्या मंद हास्यकिरणाने रम्य। आता तेच मुख अदृश्य करतोस; हे तुझे कृत्य अजिबात साधु नाही।
Verse 21
क्रूरस्त्वमक्रूरसमाख्यया स्म न- श्चक्षुर्हि दत्तं हरसे बताज्ञवत् । येनैकदेशेऽखिलसर्गसौष्ठवं त्वदीयमद्राक्ष्म वयं मधुद्विष: ॥ २१ ॥
हे विधाता! अक्रूर या नावाने येऊनही तू खरोखर क्रूर आहेस; आम्हाला दिलेले डोळेच तू अज्ञासारखे हिरावून घेतोस। त्या डोळ्यांनी आम्ही मधुद्विष श्रीकृष्णाच्या रूपाच्या एका अंशातही तुझ्या सृष्टीचे सर्व सौष्ठव पाहिले होते।
Verse 22
न नन्दसूनु: क्षणभङ्गसौहृद: समीक्षते न: स्वकृतातुरा बत । विहाय गेहान् स्वजनान् सुतान्पतीं- स्तद्दास्यमद्धोपगता नवप्रिय: ॥ २२ ॥
हाय! नंदसुत, जो क्षणात स्नेह तोडतो, तो आमच्याकडे सरळ पाहतही नाही. आम्ही तर त्याच्या वश होऊन दास्यसेवेसाठी घर, आप्त, मुले आणि पती सोडून आलो; पण तो नेहमी नवी-नवी प्रिया शोधत राहतो।
Verse 23
सुखं प्रभाता रजनीयमाशिष: सत्या बभूवु: पुरयोषितां ध्रुवम् । या: संप्रविष्टस्य मुखं व्रजस्पते: पास्यन्त्यपाङ्गोत्कलितस्मितासवम् ॥ २३ ॥
या रात्रीनंतरची प्रभात मथुरेच्या स्त्रियांसाठी नक्कीच सुखद व मंगलमय ठरेल. त्यांच्या आशा सत्य होतील; कारण व्रजपती श्रीकृष्ण नगरात प्रवेश करतील आणि त्या त्यांच्या कटाक्षातून उमटणाऱ्या स्मिताचे अमृत त्यांच्या मुखातून पिऊ शकतील।
Verse 24
तासां मुकुन्दो मधुमञ्जुभाषितै- र्गृहीतचित्त: परवान् मनस्व्यपि । कथं पुनर्न: प्रतियास्यतेऽबला ग्राम्या: सलज्जस्मितविभ्रमैर्भ्रमन् ॥ २४ ॥
हे सखींनो! आपला मुकुंद बुद्धिमान आणि माता-पित्याचा आज्ञाधारक आहे; पण मथुरेच्या स्त्रियांच्या मधुर वचनांनी त्याचे चित्त जिंकले आणि त्यांच्या लज्जायुक्त मोहक स्मित-विलासाने तो मोहित झाला, तर आम्हा साध्या गावकुसातील अबलांकडे तो पुन्हा कसा परतेल?
Verse 25
अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वताम् । महोत्सव: श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम् ॥ २५ ॥
आज मथुरेत दाशार्ह, भोज, अंधक, वृष्णि आणि सात्वत यांच्या डोळ्यांसाठी नक्कीच महोत्सव होईल, कारण ते देवकीसुताला पाहतील. आणि जे लोक मार्गावर नगराकडे जाताना त्याला पाहतील, त्यांच्यासाठीही हा नेत्रोत्सवच; कारण तो लक्ष्मीपती आणि सर्व दिव्य गुणांचा आश्रय आहे।
Verse 26
मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भू- दक्रूर इत्येतदतीव दारुण: । योऽसावनाश्वास्य सुदु:खितं जनं प्रियात्प्रियं नेष्यति पारमध्वन: ॥ २६ ॥
अशा करुणाहीनाचा ‘अक्रूर’ हा नाव कसा योग्य? तो तर अत्यंत क्रूर आहे. जो व्रजातील दुःखी जनांना धीर न देता, आमच्या प्राणांहून प्रिय श्रीकृष्णाला दूरच्या मार्गाने घेऊन जात आहे।
Verse 27
अनार्द्रधीरेष समास्थितो रथं तमन्वमी च त्वरयन्ति दुर्मदा: । गोपा अनोभि: स्थविरैरुपेक्षितं दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते ॥ २७ ॥
कठोरहृदयी श्रीकृष्ण रथावर बसले आहेत, आणि मूढ गोप बैलगाड्यांनी त्यांच्या मागे घाईघाईने धावत आहेत। वडीलधारीही थांबवायला काहीच बोलत नाहीत। आज दैवच आपल्याविरुद्ध आहे।
Verse 28
निवारयाम: समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवा: । मुकुन्दसङ्गान्निमिषार्धदुस्त्यजाद् दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम् ॥ २८ ॥
चला, आपण थेट माधवाजवळ जाऊन त्यांना थांबवू. घरचे वडीलधारी व नातेवाईक आपले काय बिघडवणार? मुकुंदाचा संग तर क्षणभरही सोडवत नाही; आणि दैवाने वियोग घडविल्याने आमची मने आधीच दीन व विदीर्ण झाली आहेत।
Verse 29
यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र- लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठाम् । नीता: स्म न: क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्य: कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम् ॥ २९ ॥
ज्याच्या प्रेमल हास्याने, मधुर गुप्त वचनांनी, क्रीडामय कटाक्षांनी, आलिंगनांनी आणि रासगोष्ठीत आम्ही रमलो—त्याच्याविना आमच्या अनेक रात्री क्षणासारख्या गेल्या. हे गोपींनो, त्याच्या विरहाचा हा दुस्तर अंधार आपण कसा पार करू?
Verse 30
योऽह्न: क्षये व्रजमनन्तसख: परीतो गोपैर्विशन् खुररजश्छुरितालकस्रक् । वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम ॥ ३० ॥
संध्याकाळी अनंताचा सखा श्रीकृष्ण गोपांनी वेढलेला व्रजात येई; गायींच्या खुरांच्या धुळीने त्याचे केस व माळ धूसर होत. तो वेणू वाजवी आणि स्मितकटाक्षांनी आमचे चित्त हरून घेई—त्याच्याविना आम्ही कसे राहू?
Verse 31
श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रिय: कृष्णविषक्तमानसा: । विसृज्य लज्जां रुरुदु: स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति ॥ ३१ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—असे बोलून विरहाने अत्यंत व्याकुळ, कृष्णावर आसक्त झालेल्या व्रजस्त्रिया लाज सोडून मोठ्या स्वराने रडू लागल्या—“हे गोविंद! हे दामोदर! हे माधव!”
Verse 32
स्त्रीणामेवं रुदन्तीनामुदिते सवितर्यथ । अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम् ॥ ३२ ॥
स्त्रिया अशा रीतीने रडत असतानाच सूर्योदय झाला. अक्रूराने प्रातःपूजा व इतर कर्तव्ये करून रथ हाकायला सुरुवात केली.
Verse 33
गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्या: शकटैस्तत: । आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान् ॥ ३३ ॥
मग नंद महाराज आदी गोप बैलगाड्यांतून श्रीकृष्णाच्या मागोमाग निघाले. त्यांनी राजासाठी पुष्कळ भेटवस्तू नेल्या—तूप व इतर दुग्धपदार्थांनी भरलेले मडके.
Verse 34
गोप्यश्च दयितं कृष्णमनुव्रज्यानुरञ्जिता: । प्रत्यादेशं भगवत: काङ्क्षन्त्यश्चावतस्थिरे ॥ ३४ ॥
भगवान कृष्णाने आपल्या कटाक्षाने गोपींना काहीसे शांत केले. त्या काही अंतरापर्यंत मागोमाग गेल्या; नंतर प्रभूचा काही आदेश मिळेल या आशेने त्या थांबून राहिल्या.
Verse 35
तास्तथा तप्यतीर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाने यदूत्तम: । सान्त्वयामास सप्रेमैरायास्य इति दौत्यकै: ॥ ३५ ॥
निघताना यदुकुलश्रेष्ठ श्रीकृष्णाने गोपींना असे तळमळताना पाहिले. तेव्हा त्यांनी प्रेमाने दूत पाठवून त्यांना धीर दिला—“मी परत येईन.”
Verse 36
यावदालक्ष्यते केतुर्यावद् रेणू रथस्य च । अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिता: ॥ ३६ ॥
कृष्णामागे मन धाडून गोपी चित्रातील मूर्तींसारख्या निश्चल उभ्या राहिल्या. रथावरील ध्वज दिसेपर्यंत आणि चाकांनी उडवलेली धूळ दिसेपर्यंत त्या तिथेच स्थिर राहिल्या.
Verse 37
ता निराशा निववृतुर्गोविन्दविनिवर्तने । विशोका अहनी निन्युर्गायन्त्य: प्रियचेष्टितम् ॥ ३७ ॥
गोविंद परत येईल अशी आशा सोडून त्या गोपी परतल्या. शोकाने भरून त्या दिवस-रात्र प्रियाच्या लीला व चेष्टा गात गात काळ घालवू लागल्या.
Verse 38
भगवानपि सम्प्राप्तो रामाक्रूरयुतो नृप । रथेन वायुवेगेन कालिन्दीमघनाशिनीम् ॥ ३८ ॥
हे राजन्, भगवान श्रीकृष्ण बलराम व अक्रूर यांच्यासह वाऱ्याच्या वेगाने धावणाऱ्या रथाने पापनाशिनी कालिंदी (यमुना) नदीकाठी पोहोचले.
Verse 39
तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् । वृक्षषण्डमुपव्रज्य सरामो रथमाविशत् ॥ ३९ ॥
तेथे शुद्धीसाठी त्यांनी यमुनेचे जल स्पर्श केले आणि मण्यांसारखी प्रभा असलेले ते मधुर जल ओंजळीने प्याले. मग रथाला वृक्षकुंजाजवळ नेऊन ते बलरामासह रथात बसले.
Verse 40
अक्रूरस्तावुपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि । कालिन्द्या ह्रदमागत्य स्नानं विधिवदाचरत् ॥ ४० ॥
अक्रूराने दोन्ही प्रभूंना विनंती करून रथावर बसवले. मग त्यांची परवानगी घेऊन तो यमुनेच्या एका ह्रदाकडे जाऊन शास्त्रविधीनुसार स्नान करू लागला.
Verse 41
निमज्ज्य तस्मिन्सलिले जपन्ब्रह्म सनातनम् । तावेव ददृशेऽक्रूरो रामकृष्णौ समन्वितौ ॥ ४१ ॥
पाण्यात निमज्जून अक्रूर सनातन वैदिक मंत्रांचे जप करीत होता; तेव्हा त्याने तिथेच बलराम व श्रीकृष्ण यांना एकत्र दर्शन घेतले।
Verse 42
तौ रथस्थौ कथमिह सुतावानकदुन्दुभे: । तर्हि स्वित्स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट स: ॥ ४२ ॥ तत्रापि च यथापूर्वमासीनौ पुनरेव स: । न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयो: ॥ ४३ ॥
अक्रूर विचार करू लागला—“आनकदुन्दुभीचे हे दोन पुत्र रथावर बसले आहेत; मग पाण्यात कसे उभे? बहुधा रथ सोडून आले असतील.” पण तो वर आला तेव्हा ते दोघेही पूर्वीप्रमाणे रथावरच होते. तो म्हणाला—“पाण्यातले दर्शन माझे भ्रम तर नाही?” आणि तो पुन्हा पाण्यात उतरला।
Verse 43
तौ रथस्थौ कथमिह सुतावानकदुन्दुभे: । तर्हि स्वित्स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट स: ॥ ४२ ॥ तत्रापि च यथापूर्वमासीनौ पुनरेव स: । न्यमज्जद् दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयो: ॥ ४३ ॥
अक्रूर विचार करू लागला—“आनकदुन्दुभीचे हे दोन पुत्र रथावर बसले आहेत; मग पाण्यात कसे उभे? बहुधा रथ सोडून आले असतील.” पण तो वर आला तेव्हा ते दोघेही पूर्वीप्रमाणे रथावरच होते. तो म्हणाला—“पाण्यातले दर्शन माझे भ्रम तर नाही?” आणि तो पुन्हा पाण्यात उतरला।
Verse 44
भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत्स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धचारणगन्धर्वैरसुरैर्नतकन्धरै: ॥ ४४ ॥ सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् । नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्गै: श्वेतमिव स्थितम् ॥ ४५ ॥
पुन्हा तिथे अक्रूराने नागांचा स्वामी अनंत शेष—महीश्वर—यांना पाहिले; सिद्ध, चारण, गंधर्व आणि मस्तक झुकविलेले असुर त्यांची स्तुती करीत होते।
Verse 45
भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत्स्तूयमानमहीश्वरम् । सिद्धचारणगन्धर्वैरसुरैर्नतकन्धरै: ॥ ४४ ॥ सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् । नीलाम्बरं विसश्वेतं शृङ्गै: श्वेतमिव स्थितम् ॥ ४५ ॥
अक्रूराने त्या देवाला सहस्र शिरांचा, सहस्र फण व मुकुटांनी शोभित पाहिले। निळे वस्त्र धारण केलेला आणि कमळनाळीच्या तंतूसारखा शुभ्र वर्ण असलेला तो अनेक पांढऱ्या शिखरांच्या कैलासासारखा भासत होता।
Verse 46
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
अक्रूराने तेव्हा अनंतशेषांच्या मांडीवर शांतपणे विराजमान परमपुरुषाचे दर्शन घेतले. ते घनश्याम, पिवळ्या रेशमी वस्त्रांनी विभूषित, चतुर्भुज आणि कमलपानासारख्या अरुण नेत्रांचे होते.
Verse 47
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
त्यांचे मुख अत्यंत रम्य व प्रसन्न होते; त्यांच्या कटाक्षात मधुर हास्य होते. सुंदर भुवया, उन्नत नासिका, सुबक कान, कोमल कपोल आणि अरुण अधर शोभत होते.
Verse 48
तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम् ॥ ४६ ॥ चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् । सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम् ॥ ४७ ॥ प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोर:स्थलश्रियम् । कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम् ॥ ४८ ॥
त्यांच्या भुजा लांब व बलवान होत्या; उंच खांदे व विस्तीर्ण वक्षःस्थळ अत्यंत शोभत होते. कंठ शंखासारखा, नाभी खोल, आणि उदरावर वटपत्रासारख्या वळ्या होत्या.
Verse 49
बृहत्कटितटश्रोणिकरभोरुद्वयान्वितम् । चारुजानुयुगं चारुजङ्घायुगलसंयुतम् ॥ ४९ ॥ तुङ्गगुल्फारुणनखव्रातदीधितिभिर्वृतम् । नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैर्विलसत् पादपङ्कजम् ॥ ५० ॥
त्यांची कटि व श्रोणी विशाल होती; उरू हात्तीच्या सोंडेप्रमाणे होते; आणि गुडघे व पोटऱ्या सुडौल व रम्य होत्या.
Verse 50
बृहत्कटितटश्रोणिकरभोरुद्वयान्वितम् । चारुजानुयुगं चारुजङ्घायुगलसंयुतम् ॥ ४९ ॥ तुङ्गगुल्फारुणनखव्रातदीधितिभिर्वृतम् । नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैर्विलसत् पादपङ्कजम् ॥ ५० ॥
त्यांचे उन्नत गुल्फ (घोटे) शोभत होते; नखांच्या तेजस्वी प्रभेने ते वेढलेले होते. नऊ बोटे व अंगठ्याच्या पल्लवासारख्या शोभेने त्यांचे पादपंकज विलसत होते.
Verse 51
सुमहार्हमणिव्रातकिरीटकटकाङ्गदै: । कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलै: ॥ ५१ ॥ भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ५२ ॥
अमोल रत्नांनी जडलेला मुकुट, कडे व बाहुबंद, तसेच कटिसूत्र, यज्ञोपवीत, हार, नूपुर व कुंडले यांनी विभूषित प्रभू तेजाने झळकत होते। एका हातात कमळ आणि इतर हातांत शंख, चक्र व गदा धारण करून, त्यांच्या वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह, उज्ज्वल कौस्तुभमणी व वनमाळा शोभत होती।
Verse 52
सुमहार्हमणिव्रातकिरीटकटकाङ्गदै: । कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलै: ॥ ५१ ॥ भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ५२ ॥
तो प्रभू कमळधारी, शंख-चक्र-गदा धारण करणारे; अमोल रत्नजडित सर्व अलंकारांनी ते अत्यंत शोभून दिसत होते। त्यांच्या वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह व उज्ज्वल कौस्तुभमणी, आणि कंठी वनमाळा परम शोभा देत होती।
Verse 53
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
सुनंद-नंद आदी पार्षद, सनक आदी कुमार, ब्रह्मा-रुद्र आदी देवेश, नऊ श्रेष्ठ ब्राह्मण आणि प्रह्लाद-नारद-वसु आदी श्रेष्ठ भागवत भक्त यांनी प्रभूला वेढून आराधना केली. प्रत्येकजण आपल्या-आपल्या भावानुसार पवित्र स्तुतिवचनांनी प्रभूचे गुणगान करीत होता।
Verse 54
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
ते महापुरुष आपल्या-आपल्या भावानुसार निर्मळ वचने उच्चारून प्रभूची स्तुती व पूजा करीत होते। प्रह्लाद-नारद आदी आपल्या-आपल्या रसाप्रमाणे प्रभूचे गुणगान करीत, आणि सर्वजण मिळून त्या परमेश्वराची परिक्रमा-सेवा करीत होते।
Verse 55
सुनन्दनन्दप्रमुखै: पर्षदै: सनकादिभि: । सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमै: ॥ ५३ ॥ प्रह्रादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमै: । स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभि: ॥ ५४ ॥ श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया । विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम् ॥ ५५ ॥
प्रभूच्या सेवेत त्यांच्या अंतःशक्ती—श्री, पुष्टि, गीरा, कान्ती, कीर्ती, तुष्टी, इला, ऊर्जा आणि जया—उपस्थित होत्या. तसेच त्यांच्या भौतिक शक्ती—विद्या, अविद्या व माया—आणि अंतःकरणातील आनंदशक्ती ‘शक्ती’ही त्यांची सेवा करीत होती।
Verse 56
विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युत: । हृष्यत्तनूरुहो भावपरिक्लिन्नात्मलोचन: ॥ ५६ ॥ गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वत: । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलिपुट: शनै: ॥ ५७ ॥
हे सर्व पाहून महाभक्त अक्रूर परम भक्तीने अत्यंत आनंदित झाला. भावसमाधीने त्याचे अंगावर रोमांच उभे राहिले आणि डोळ्यांतून अश्रू वाहून सर्व देह भिजला. कसाबसा धैर्य धरून त्याने मस्तक भूमीवर ठेवून दंडवत् प्रणाम केला; मग हात जोडून, गद्गद वाणीने, हळूहळू सावधपणे स्तुती सुरू केली.
Verse 57
विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युत: । हृष्यत्तनूरुहो भावपरिक्लिन्नात्मलोचन: ॥ ५६ ॥ गिरा गद्गदयास्तौषीत् सत्त्वमालम्ब्य सात्वत: । प्रणम्य मूर्ध्नावहित: कृताञ्जलिपुट: शनै: ॥ ५७ ॥
अक्रूराने धैर्याचा आधार घेऊन गद्गद वाणीने स्तुती केली. मस्तक भूमीवर ठेवून सावधपणे प्रणाम करून, हात जोडून, हळूहळू एकाग्र चित्ताने प्रार्थना सुरू केली.
Frequently Asked Questions
In rāsa-śāstra, the gopīs’ speech expresses the extremity of vipralambha: their love interprets every cause of separation as unbearable. Their wordplay on “Akrūra” (a-krūra) highlights how separation distorts ordinary judgment; it is not a literal ethical verdict but a devotional intensification (bhāva) that magnifies Kṛṣṇa’s value and their exclusive dependence on Him.
It exemplifies poṣaṇa—Bhagavān’s protective care for surrendered devotees—by sustaining their prāṇa (life-force) through hope and remembrance. The promise also preserves the līlā’s pedagogy: Kṛṣṇa’s public mission in Mathurā proceeds, while Vraja-bhakti deepens through separation, turning remembrance (smaraṇa) and kīrtana into the devotees’ continuous sādhana.
Akrūra beholds Ananta Śeṣa and the four-armed Supreme Lord (Nārāyaṇa/Viṣṇu) attended by devas, sages (Sanakaādi), exalted bhaktas (Prahlāda, Nārada), and divine potencies (Śrī, Puṣṭi, etc.). The vision reveals Kṛṣṇa-Balarāma’s supreme ontological status: the same cowherd youths of Vraja are the Lord of Vaikuṇṭha and His cosmic support (Ananta). It integrates mādhurya (sweetness) with aiśvarya (majesty), preventing a merely sentimental reading of Vraja-līlā.
Narratively, it transitions from Kaṁsa’s summons to the actual departure and travel, while emotionally it establishes the cost of Kṛṣṇa’s mission—Vraja’s separation. The Yamunā darśana then frames the impending political confrontation in Mathurā as divine orchestration: Kṛṣṇa is not compelled by Kaṁsa but freely enacts dharma-restoration while simultaneously intensifying His devotees’ bhakti through vipralambha.