Adhyaya 38
Akrūra’s Journey to Vraja and His Devotional Vision of Kṛṣṇa and Balarāma
कंस अक्रूराला दूत म्हणून पाठवून कृष्ण व बलरामांना मथुरेला आणण्याची आज्ञा देतो. अक्रूर मथुरेतून निघून नंदमहाराजांच्या गोकुळाकडे जाताना मार्गात भक्तिभावाने तल्लीन होतो; स्वतःची अयोग्यता मानूनही तो ठामपणे म्हणतो की भाग्य व प्रभुकृपेने पतितही भगवंताच्या चरणतटापर्यंत पोहोचू शकतात. तो ब्रह्मा, शंकर, लक्ष्मी व ऋषी यांनी पूजिलेल्या प्रभूच्या कमळचरणांची स्तुती करतो, हरिकथेची पावन शक्ती आणि प्रभूची समदृष्टी असूनही भक्तांप्रती प्रत्युत्तर देणारी करुणा वर्णन करतो. संध्याकाळी व्रजात पोहोचून प्रभूंची पाऊलखुणा पाहताच प्रेमोन्मादाने त्या धुळीत लोळतो. मग तेजस्वी, तरुण, परमसुंदर कृष्ण-बलरामांना पाहून दंडवत प्रणाम करतो; कृष्ण त्याला आलिंगन देतात आणि बलराम शास्त्रोक्त अतिथिसत्कार—पादप्रक्षालन, आसन, भोजन इ.—करून मान देतात. नंद कंसाच्या अधीन यादवांचे कुशल विचारतात; पुढील अध्यायातील अक्रूराचा संदेश व मथुराप्रस्थानाची पार्श्वभूमी तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अक्रूरोऽपि च तां रात्रिं मधुपुर्यां महामति: । उषित्वा रथमास्थाय प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—महामती अक्रूर मथुरेत ती रात्र व्यतीत करून रथावर आरूढ झाला आणि नंदमहाराजांच्या गोकुळाकडे निघाला।
Verse 2
गच्छन्पथि महाभागो भगवत्यम्बुजेक्षणे । भक्तिं परामुपगत एवमेतदचिन्तयत् ॥ २ ॥
मार्गाने जात असताना महाभाग अक्रूर कमलनेत्र भगवंतावर परम भक्तीने भरून गेला आणि असे विचार करू लागला।
Verse 3
किं मयाचरितं भद्रं किं तप्तं परमं तप: । किं वाथाप्यर्हते दत्तं यद्द्रक्ष्याम्यद्य केशवम् ॥ ३ ॥
अक्रूर विचार करू लागला—मी कोणते शुभ कर्म केले, कोणते परम तप केले, कोणती पूजा केली किंवा कोणते दान दिले की आज मला केशवाचे दर्शन होईल?
Verse 4
ममैतद् दुर्लभं मन्य उत्तम:श्लोकदर्शनम् । विषयात्मनो यथा ब्रह्मकीर्तनं शूद्रजन्मन: ॥ ४ ॥
मी विषयासक्त भोगी आहे; म्हणून मला वाटते की उत्तमश्लोक भगवानांचे दर्शन मला जितके दुर्लभ, तितकेच शूद्रजन्माला वेदमंत्रांचे कीर्तन दुर्लभ।
Verse 5
मैवं ममाधमस्यापि स्यादेवाच्युतदर्शनम् । ह्रियमाण: कालनद्या क्वचित्तरति कश्चन ॥ ५ ॥
अशी चिंता नको! माझ्यासारख्या अधमालाही अच्युताचे दर्शन होऊ शकते; काळनदीत वाहून जाणारा जीव कधी तरी काठाला पोहोचतोच.
Verse 6
ममाद्यामङ्गलं नष्टं फलवांश्चैव मे भव: । यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयाङ्घ्रिपङ्कजम् ॥ ६ ॥
आज माझे सर्व अमंगल नष्ट झाले आणि माझा जन्म फलदायी झाला; कारण मी योगी ज्यांचे ध्यान करतात त्या भगवंताच्या कमळचरणांना नमस्कार करीन.
Verse 7
कंसो बताद्याकृत मेऽत्यनुग्रहं द्रक्ष्येऽङ्घ्रिपद्मं प्रहितोऽमुना हरे: । कृतावतारस्य दुरत्ययं तम: पूर्वेऽतरन् यन्नखमण्डलत्विषा ॥ ७ ॥
खरेच, आज कंसाने माझ्यावर मोठा अनुग्रह केला—त्याने पाठवल्यामुळे मी अवतारधारी हरिचे कमळचरण पाहीन. ज्यांच्या नखमंडलाच्या प्रभेने पूर्वी अनेकांनी दुस्तर अंधार पार करून मुक्ती मिळवली.
Verse 8
यदर्चितं ब्रह्मभवादिभि: सुरै: श्रिया च देव्या मुनिभि: ससात्वतै: । गोचारणायानुचरैश्चरद्वने यद् गोपिकानां कुचकुङ्कुमाङ्कितम् ॥ ८ ॥
ते कमळचरण ब्रह्मा, शिव इत्यादी देव, देवी लक्ष्मी तसेच मुनि व वैष्णवांनी पूजिलेले आहेत. त्याच चरणांनी प्रभू सखांसह वनात गाई चारताना फिरतात, आणि ते गोपींच्या कुचकुंकुमाने रंजित झालेले आहेत.
Verse 9
द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिकं स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम् । मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतं प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वै मृगा: ॥ ९ ॥
माझ्या उजव्या बाजूने हरिणे प्रदक्षिणा घालत आहेत; म्हणून निश्चयच मी मुकुंद प्रभूचे मुख पाहीन—सुंदर कपोल-नासिका, स्मितमय कटाक्ष, अरुण कमलासारखे नेत्र आणि कुरळ्या केशांनी वेढलेले।
Verse 10
अप्यद्य विष्णोर्मनुजत्वमीयुषो भारावताराय भुवो निजेच्छया । लावण्यधाम्नो भवितोपलम्भनं मह्यं न न स्यात् फलमञ्जसा दृश: ॥ १० ॥
आज मी त्या परमेश्वर विष्णूचे दर्शन घेईन—जो सर्व सौंदर्याचे धाम आहे आणि पृथ्वीचा भार उतरवण्यासाठी स्वतःच्या इच्छेने मनुष्यरूप धारण करून अवतरला आहे; म्हणून माझ्या नेत्रांचे फळ निःसंशय सिद्ध होईल।
Verse 11
य ईक्षिताहंरहितोऽप्यसत्सतो: स्वतेजसापास्ततमोभिदाभ्रम: । स्वमाययात्मन् रचितैस्तदीक्षया प्राणाक्षधीभि: सदनेष्वभीयते ॥ ११ ॥
तो कारण-कार्याचा साक्षी असूनही त्यांच्याशी ‘मी’ अशी मिथ्या ओळख धरत नाही. आपल्या अंतःशक्तीने तो विरह व भ्रमाचा अंधार दूर करतो. त्याच्या मायेकडे दृष्टी पडताच प्रकट झालेले जीव प्राण, इंद्रिये व बुद्धी यांच्या क्रियांतून त्याला परोक्षपणे अनुभवतात।
Verse 12
यस्याखिलामीवहभि: सुमङ्गलै- र्वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभि: । प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगत् यास्तद्विरक्ता: शवशोभना मता: ॥ १२ ॥
भगवंतांचे गुण, कर्म व अवतार अत्यंत मंगलमय आहेत; त्यांचे वर्णन करणारी वाणी जगाला प्राण देते, शोभा आणते व पवित्र करते—पाप नष्ट करून सौभाग्य निर्माण करते. पण ज्यात त्यांची कीर्ती नाही ती वाणी प्रेताच्या अलंकारासारखी मानली जाते।
Verse 13
स चावतीर्ण: किल सात्वतान्वये स्वसेतुपालामरवर्यशर्मकृत् । यशो वितन्वन् व्रज आस्त ईश्वरो गायन्ति देवा यदशेषमङ्गलम् ॥ १३ ॥
तोच परमेश्वर सात्वतांच्या वंशात अवतरला आहे—स्वतः स्थापलेल्या धर्मसेतूचे रक्षण करणाऱ्या श्रेष्ठ देवांना आनंद देण्यासाठी. तो व्रजात निवास करून आपली कीर्ती पसरवितो; देवगण त्या कीर्तीचे गान करतात, जी सर्वांसाठी परम मंगलदायक आहे।
Verse 14
तं त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरुं त्रैलोक्यकान्तं दृशिमन्महोत्सवम् । रूपं दधानं श्रिय ईप्सितास्पदं द्रक्ष्ये ममासन्नुषस: सुदर्शना: ॥ १४ ॥
आज मी निश्चयच महात्म्यांची गति व गुरु, त्रैलोक्याचे सौंदर्य आणि नेत्रांसाठी महोत्सव असलेल्या प्रभूचे दर्शन घेईन. ज्यांचे रूप श्रीलक्ष्मीचे इच्छित आश्रय आहे—माझ्या जीवनातील सर्व उषा आज शुभ झाल्या।
Verse 15
अथावरूढ: सपदीशयो रथात् प्रधानपुंसोश्चरणं स्वलब्धये । धिया धृतं योगिभिरप्यहं ध्रुवं नमस्य आभ्यां च सखीन् वनौकस: ॥ १५ ॥
मग मी त्वरित रथातून उतरून परमपुरुष श्रीकृष्ण व बलराम यांच्या चरणकमलांना नमस्कार करीन—तेच चरण योगीजनही ध्यानात धारण करतात. तसेच प्रभूंच्या गोपसख्यांना आणि वृंदावनातील सर्व रहिवाशांना मी प्रणाम करीन।
Verse 16
अप्यङ्घ्रिमूले पतितस्य मे विभु: शिरस्यधास्यन्निजहस्तपङ्कजम् । दत्ताभयं कालभुजाङ्गरंहसा प्रोद्वेजितानां शरणैषिणां नृणाम् ॥ १६ ॥
आणि मी त्यांच्या चरणांशी पडल्यावर सर्वशक्तिमान प्रभू आपला कमलहस्त माझ्या मस्तकावर ठेवतील. काळरूपी प्रबळ सर्पामुळे अत्यंत व्याकुळ होऊन जे शरण येतात, त्या शरणार्थ्यांचे सर्व भय तो हात दूर करतो।
Verse 17
समर्हणं यत्र निधाय कौशिक- स्तथा बलिश्चाप जगत्त्रयेन्द्रताम् । यद्वा विहारे व्रजयोषितां श्रमं स्पर्शेन सौगन्धिकगन्ध्यपानुदत् ॥ १७ ॥
ज्या कमलहस्तात समर्पण ठेवून पुरंदर (इंद्र) व कौशिक, तसेच बलीनेही त्रैलोक्य-इंद्रपद मिळवले. आणि रासविहारात त्याच हाताने व्रजगोपिकांच्या मुखस्पर्शाने सुगंधित होऊन त्यांचा घाम पुसून श्रम दूर केला।
Verse 18
न मय्युपैष्यत्यरिबुद्धिमच्युत: कंसस्य दूत: प्रहितोऽपि विश्वदृक् । योऽन्तर्बहिश्चेतस एतदीहितं क्षेत्रज्ञ ईक्षत्यमलेन चक्षुषा ॥ १८ ॥
अच्युत प्रभू मला शत्रू समजणार नाहीत, जरी कंसाने मला दूत म्हणून पाठवले असले तरी. कारण सर्वदर्शी प्रभूच या देह-क्षेत्राचे खरे क्षेत्रज्ञ आहेत; ते आपल्या निर्मळ दृष्टीने जीवाच्या हृदयातील सर्व प्रयत्न व संकल्प बाहेर-आतून पाहतात।
Verse 19
अप्यङ्घ्रिमूलेऽवहितं कृताञ्जलिं मामीक्षिता सस्मितमार्द्रया दृशा । सपद्यपध्वस्तसमस्तकिल्बिषो वोढा मुदं वीतविशङ्क ऊर्जिताम् ॥ १९ ॥
मी त्यांच्या चरणांशी दंडवत् होऊन, हात जोडून स्थिर राहीन; तेव्हा भगवान् स्नेहपूर्ण हास्याने, करुण आर्द्र दृष्टीने माझ्याकडे पाहतील. त्या क्षणीच माझे सर्व कल्मष नष्ट होतील, सर्व शंका निवळतील आणि मला तीव्र परमानंदाची मुद्रा लाभेल।
Verse 20
सुहृत्तमं ज्ञातिमनन्यदैवतं दोर्भ्यां बृहद्भ्यां परिरप्स्यतेऽथ माम् । आत्मा हि तीर्थीक्रियते तदैव मे बन्धश्च कर्मात्मक उच्छ्वसित्यत: ॥ २० ॥
मला आपला अतिशय सुहृद् व नातेवाईक समजून श्रीकृष्ण आपल्या विशाल भुजांनी मला आलिंगन देतील. त्याच क्षणी माझे शरीर पवित्र होईल आणि कर्मजन्य सर्व भौतिक बंधन शून्य होईल।
Verse 21
लब्ध्वाङ्गसङ्गं प्रणतं कृताञ्जलिं मां वक्ष्यतेऽक्रूर ततेत्युरुश्रवा: । तदा वयं जन्मभृतो महीयसा नैवादृतो यो धिगमुष्य जन्म तत् ॥ २१ ॥
सर्वत्र कीर्तिमान भगवान श्रीकृष्णांचा आलिंगन लाभून मी नम्रपणे मस्तक झुकवून, हात जोडून त्यांच्या समोर उभा राहीन. तेव्हा ते मला म्हणतील, “प्रिय अक्रूर!” त्या क्षणीच माझे जन्मसाफल्य होईल. ज्याला परमेश्वर मान देत नाही, त्याचे जीवन खरोखर धिक्कार्य आहे।
Verse 22
न तस्य कश्चिद् दयित: सुहृत्तमो न चाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा । तथापि भक्तान् भजते यथा तथा सुरद्रुमो यद्वदुपाश्रितोऽर्थद: ॥ २२ ॥
परमेश्वराला कोणी विशेष प्रिय नाही, ना कोणी अत्यंत सुहृद्; तसेच तो कोणालाही अप्रिय, द्वेष्य किंवा उपेक्षणीय मानत नाही. तरीही भक्त ज्या भावाने त्याची उपासना करतात, तो त्यांना तसाच प्रेमपूर्वक प्रत्युत्तर देतो—जसा स्वर्गातील कल्पवृक्ष आश्रय घेणाऱ्याच्या इच्छा पूर्ण करतो।
Verse 23
किं चाग्रजो मावनतं यदूत्तम: स्मयन् परिष्वज्य गृहीतमञ्जलौ । गृहं प्रवेष्याप्तसमस्तसत्कृतं सम्प्रक्ष्यते कंसकृतं स्वबन्धुषु ॥ २३ ॥
आणि मग यदूंमध्ये श्रेष्ठ असे अग्रज बलराम, मी मस्तक झुकवून उभा असतानाही माझे जोडलेले हात धरून, स्मित करत मला आलिंगन देतील. नंतर ते मला आपल्या घरी नेऊन विधिपूर्वक सत्कार करतील आणि कंस त्यांच्या स्वजनांशी कसा वागतो याची चौकशी माझ्याकडून करतील।
Verse 24
श्रीशुक उवाच इति सञ्चिन्तयन्कृष्णं श्वफल्कतनयोऽध्वनि । रथेन गोकुलं प्राप्त: सूर्यश्चास्तगिरिं नृप ॥ २४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्! मार्गात श्वफल्कपुत्र अक्रूर श्रीकृष्णाचे गाढ चिंतन करीत रथाने गोकुळास पोहोचला; तेव्हा सूर्य अस्ताला जात होता।
Verse 25
पदानि तस्याखिललोकपाल- किरीटजुष्टामलपादरेणो: । ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि विलक्षितान्यब्जयवाङ्कुशाद्यै: ॥ २५ ॥
गोष्ठात अक्रूराने प्रभूंची ती पावले पाहिली, ज्यांच्या निर्मळ चरणरजेला अखिल लोकपाल आपल्या मुकुटांवर धारण करतात. कमळ, यव व अंकुश इत्यादी चिन्हांनी युक्त ती पावले भूमीला अद्भुत शोभा देत होती.
Verse 26
तद्दर्शनाह्लादविवृद्धसम्भ्रम: प्रेम्णोर्ध्वरोमाश्रुकलाकुलेक्षण: । रथादवस्कन्द्य स तेष्वचेष्टत प्रभोरमून्यङ्घ्रिरजांस्यहो इति ॥ २६ ॥
प्रभूंची पावले पाहताच अक्रूराचा आनंद उत्कट झाला. प्रेमाने अंगावर रोमांच उभे राहिले, डोळे अश्रूंनी भरले. तो रथातून उडी मारून उतरला आणि त्या पावलांत लोळू लागला—“अहो! ही तर माझ्या स्वामीच्या चरणांची रज आहे!”
Verse 27
देहंभृतामियानर्थो हित्वा दम्भं भियं शुचम् । सन्देशाद् यो हरेर्लिङ्गदर्शनश्रवणादिभि: ॥ २७ ॥
सर्व देहधाऱ्यांचा परम हेतू हाच—दंभ, भय व शोक टाकून देऊन हरीच्या स्मरणचिन्हांचे दर्शन, श्रवण व कीर्तन इत्यादींमध्ये मन एकरूप करणे; कंसाचा संदेश मिळताच अक्रूराने जसा परमानंद अनुभवला तसाच।
Verse 28
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
मग अक्रूराने व्रजात कृष्ण व राम यांना पाहिले; ते गायींचे दूध काढण्यासाठी जात होते. कृष्ण पितांबर, बलराम निळांबर धारण करून होते; त्यांचे नेत्र शरद्ऋतूतील कमळांसारखे होते. ते दोघे किशोर—एक श्याम, दुसरा श्वेत—लक्ष्मीचे निवास, विशाल भुजांचे, सुमुख व सर्वांत सुंदर; त्यांची चाल बलवान हत्तींसारखी होती. ध्वज, वज्र, अंकुश व कमळचिन्हांनी युक्त त्यांच्या चरणांनी व्रजभूमी शोभत होती; करुण हास्ययुक्त दृष्टीने ते पाहत होते. त्यांच्या लीला उदार व रम्य; ते हार व वनमालांनी विभूषित, पुण्य सुगंधी लेप लावलेले, स्नान केलेले व निर्मळ वस्त्रधारी होते. ते आद्य पुरुष, जगत्कारण व जगत्पती; पृथ्वीच्या कल्याणासाठी स्वांशाने केशव व बलरूपाने अवतरले होते. हे राजा परीक्षित! आपल्या प्रभेने ते दिशांचे अंधार दूर करीत होते—जणू सुवर्णालंकृत पाचूचा पर्वत आणि रौप्याचा पर्वत।
Verse 29
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
अक्रूराने व्रजात गोदोहानासाठी जात असलेले श्रीकृष्ण व बलराम पाहिले. कृष्ण पीतांबरधारी, बलराम नीलांबरधारी; दोघांचे नेत्र शरद्ऋतूतील कमळांसारखे होते. ते किशोर, विशाल भुजांचे, लक्ष्मीचे निवास—एक श्याम, दुसरा श्वेत; सुमुख, सौंदर्यात श्रेष्ठ, आणि तरुण हत्तींसारख्या गतीचे. करुण स्मितदृष्टीने पाहत ते व्रजभूमीला आपल्या चरणचिन्हांनी शोभवत होते—ज्यांवर ध्वज, वज्र, अंकुश व कमळाची चिन्हे होती. रत्नहार व पुष्पमाळांनी अलंकृत, पवित्र सुगंधी लेप लावलेले, स्नान केलेले व निर्मळ वस्त्रधारी असे ते दोन प्रभू आद्य पुरुष, जगताचे कारण व स्वामी; पृथ्वीच्या कल्याणासाठी केशव व बलराम रूपाने अवतरले. हे राजा परीक्षित, स्वप्रभेने दिशांचा अंधार दूर करत ते जणू सुवर्णखचित पाचू व रौप्याचे दोन पर्वत भासत होते.
Verse 30
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
ध्वज, वज्र, अंकुश आणि कमळ या चिन्हांनी युक्त त्यांच्या चरणचिन्हांनी ते दोघे महात्मे व्रजभूमी शोभवत होते. करुण स्मितदृष्टीने चहूकडे पाहत असलेले श्रीकृष्ण व बलराम अक्रूराने असे पाहिले.
Verse 31
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
ते दोन्ही प्रभू उदार व रम्य लीलांचे होते. ते स्रग्विण, वनमालाधारी, पवित्र सुगंधी द्रव्यांनी लेपित, स्नान केलेले आणि निर्मळ वस्त्रधारी होते. अक्रूराने त्यांना रत्नहार व पुष्पमाळांनी अलंकृत पाहिले.
Verse 32
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
ते दोघे आद्य परमपुरुष—जगताचे कारण आणि जगताचे स्वामी—होते. पृथ्वीच्या कल्याणासाठी ते स्वांशाने बलराम व केशव (कृष्ण) रूपाने अवतरले होते; अक्रूराने त्यांना तसेच पाहिले.
Verse 33
ददर्श कृष्णं रामं च व्रजे गोदोहनं गतौ । पीतनीलाम्बरधरौ शरदम्बुरुहेक्षणौ ॥ २८ ॥ किशोरौ श्यामलश्वेतौ श्रीनिकेतौ बृहद्भुजौ । सुमुखौ सुन्दरवरौ बलद्विरदविक्रमौ ॥ २९ ॥ ध्वजवज्राङ्कुशाम्भोजैश्चिह्नितैरङ्घ्रिभिर्व्रजम् । शोभयन्तौ महात्मानौ सानुक्रोशस्मितेक्षणौ ॥ ३० ॥ उदाररुचिरक्रीडौ स्रग्विणौ वनमालिनौ । पुण्यगन्धानुलिप्ताङ्गौ स्नातौ विरजवाससौ ॥ ३१ ॥ प्रधानपुरुषावाद्यौ जगद्धेतू जगत्पती । अवतीर्णौ जगत्यर्थे स्वांशेन बलकेशवौ ॥ ३२ ॥ दिशो वितिमिरा राजन्कुर्वाणौ प्रभया स्वया । यथा मारकत: शैलो रौप्यश्च कनकाचितौ ॥ ३३ ॥
हे राजा परीक्षित, आपल्या प्रभेने ते दोघे दिशांचा अंधार दूर करत होते. ते जणू सुवर्णखचित दोन पर्वत—एक पाचूचा आणि दुसरा रौप्याचा—असे भासत होते.
Verse 34
रथात्तूर्णमवप्लुत्य सोऽक्रूर: स्नेहविह्वल: । पपात चरणोपान्ते दण्डवद् रामकृष्णयो: ॥ ३४ ॥
अक्रूर स्नेहाने विह्वळ होऊन त्वरित रथातून उतरला आणि श्रीकृष्ण व बलरामांच्या चरणांजवळ दंडवत् पडला।
Verse 35
भगवद् दर्शनाह्लादबाष्पपर्याकुलेक्षण: । पुलकाचिताङ्ग औत्कण्ठ्यात्स्वाख्याने नाशकन्नृप ॥ ३५ ॥
भगवंतांच्या दर्शनाच्या आनंदाने अक्रूराचे डोळे अश्रूंनी भरले, अंगावर रोमांच उठले; उत्कंठेने तो आपला परिचयही सांगू शकला नाही, हे राजन्।
Verse 36
भगवांस्तमभिप्रेत्य रथाङ्गाङ्कितपाणिना । परिरेभेऽभ्युपाकृष्य प्रीत: प्रणतवत्सल: ॥ ३६ ॥
भगवान श्रीकृष्णांनी अक्रूराला ओळखून, चक्रचिन्हित हाताने त्याला जवळ ओढले आणि प्रसन्न होऊन आलिंगन दिले; कारण ते शरणागतांवर सदैव वात्सल्य करतात।
Verse 37
सङ्कर्षणश्च प्रणतमुपगुह्य महामना: । गृहीत्वा पाणिना पाणी अनत्सानुजो गृहम् ॥ ३७ ॥ पृष्ट्वाथ स्वागतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् । प्रक्षाल्य विधिवत् पादौ मधुपर्कार्हणमाहरत् ॥ ३८ ॥
महामना भगवान संकर्षण (बलराम) यांनी नतमस्तक अक्रूराला आलिंगन दिले, त्याचे जोडलेले हात हातात घेऊन, श्रीकृष्णासह त्याला घरी नेले।
Verse 38
सङ्कर्षणश्च प्रणतमुपगुह्य महामना: । गृहीत्वा पाणिना पाणी अनत्सानुजो गृहम् ॥ ३७ ॥ पृष्ट्वाथ स्वागतं तस्मै निवेद्य च वरासनम् । प्रक्षाल्य विधिवत् पादौ मधुपर्कार्हणमाहरत् ॥ ३८ ॥
नंतर बलरामांनी अक्रूराची कुशलता विचारून स्वागत केले, उत्तम आसन दिले, शास्त्रविधीनुसार पाय धुतले आणि आदराने मधुपर्क—दूध व मध—अर्पण केले।
Verse 39
निवेद्य गां चातिथये संवाह्य श्रान्तमादृत: । अन्नं बहुगुणं मेध्यं श्रद्धयोपाहरद् विभु: ॥ ३९ ॥
सर्वशक्तिमान भगवान बलरामांनी अक्रूरांना गाय भेट दिली, त्यांचा थकवा घालवण्यासाठी त्यांचे पाय चेपले आणि नंतर अत्यंत आदराने व श्रद्धेने त्यांना विविध चवींचे पवित्र अन्न खाऊ घातले.
Verse 40
तस्मै भुक्तवते प्रीत्या राम: परमधर्मवित् । मखवासैर्गन्धमाल्यै: परां प्रीतिं व्यधात्पुन: ॥ ४० ॥
अक्रूरांचे जेवण झाल्यावर, परम धर्म जाणणाऱ्या भगवान बलरामांनी त्यांना मुखवासासाठी सुगंधी द्रव्ये, अत्तर आणि फुलांच्या माळा अर्पण केल्या. अशा प्रकारे अक्रूरांना पुन्हा परम आनंद मिळाला.
Verse 41
पप्रच्छ सत्कृतं नन्द: कथं स्थ निरनुग्रहे । कंसे जीवति दाशार्ह सौनपाला इवावय: ॥ ४१ ॥
नंद महाराजांनी अक्रूरांना विचारले: हे दाशार्ह वंशातील, तो निर्दयी कंस जिवंत असताना तुम्ही सर्वजण कसे जगत आहात? कसायाच्या देखरेखीखाली असलेल्या मेंढ्यांप्रमाणे तुमची अवस्था आहे.
Verse 42
योऽवधीत्स्वस्वसुस्तोकान्क्रोशन्त्या असुतृप्खल: । किं नु स्वित्तत्प्रजानां व: कुशलं विमृशामहे ॥ ४२ ॥
त्या क्रूर आणि स्वार्थी कंसाने आपल्याच बहिणीच्या मुलांना तिच्या डोळ्यांदेखत मारले, जेव्हा ती आक्रंदन करत होती. तर मग त्याची प्रजा असलेल्या तुमच्या कल्याणाबद्दल आम्ही काय विचारणार?
Verse 43
इत्थं सूनृतया वाचा नन्देन सुसभाजित: । अक्रूर: परिपृष्टेन जहावध्वपरिश्रमम् ॥ ४३ ॥
नंद महाराजांच्या या सत्य आणि मधुर शब्दांनी सन्मानित होऊन, तसेच विचारपूस केल्यामुळे अक्रूरांनी प्रवासाचा सर्व थकवा विसरला.
Frequently Asked Questions
His self-assessment is a classical bhakti-lakṣaṇa: humility (dainya) before Bhagavān. Akrūra contrasts his worldly entanglement with the Lord’s supreme purity to intensify surrender, illustrating that eligibility in bhakti ultimately depends on the Lord’s mercy and the devotee’s taking shelter, not on pride in status or prior merit.
Akrūra describes the feet as worshiped by devas and sages and as the means by which souls cross the darkness of saṁsāra—symbolized by the effulgence of the toenails and the sanctifying dust. The narrative then enacts this theology when Akrūra physically embraces the dust of the footprints, showing that reverence (pāda-sevā) and remembrance culminate in purification and fearlessness.
It refers to Bhagavān as the transcendent kṣetrajña—aware of prakṛti’s operations without being conditioned by them. The implication is that the jīva’s indirect perception through senses and prāṇa is incomplete, while direct devotion to the Lord (who dispels confusion by internal potency) grants clarity and spiritual certainty.
It asserts a Bhāgavata aesthetic and ethical principle: speech gains life, beauty, and purifying power when aligned with īśānukathā (glorification of the Lord’s qualities, acts, and descents). Eloquence devoid of divine reference may appear ornamented but lacks the animating purpose of human speech—awakening devotion and auspiciousness.
Balarāma models dharma through atithi-sevā: welcoming, washing feet, offering seating, milk with honey, food, and gifts. Theologically, it shows Bhagavān’s affectionate reception of a surrendered devotee and narratively it confirms Akrūra’s meditation that the Lord reciprocates with devotion, even when one arrives as an apparent messenger of an enemy.