Adhyaya 36
The Killing of Ariṣṭāsura and Kaṁsa’s Plot to Summon Kṛṣṇa
अरिष्टासुराने बैलाचे रूप घेऊन व्रजात धुमाकूळ घातला, तेव्हा श्रीकृष्णाने त्याचा वध केला. यानंतर नारदांनी कंसाला कृष्णाच्या जन्माचे सत्य सांगितले की तो वसुदेव आणि देवकीचा पुत्र आहे. हे ऐकून घाबरलेल्या कंसाने वसुदेव-देवकीला कैद केले आणि अक्रूराला कृष्ण-बलरामांना धनुष्य-यज्ञासाठी मथुरेला आणण्यासाठी पाठवले.
Shlokas
Verse 1
श्री बादरायणिरुवाच अथ तर्ह्यागतो गोष्ठमरिष्टो वृषभासुर: । महींमहाककुत्काय: कम्पयन्खुरविक्षताम् ॥ १ ॥
श्रीबादरायणि (शुकदेव) म्हणाले—तेव्हा अरिष्ट नावाचा वृषभासुर गोपवस्तीमध्ये आला. मोठा कूबड असलेल्या बैलाचे रूप धारण करून तो खुरांनी भूमी फाडीत पृथ्वीला कंपित करीत होता।
Verse 2
रम्भमाण: खरतरं पदा च विलिखन् महीम् । उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन् । किञ्चित्किञ्चिच्छकृन् मुञ्चन्मूत्रयन्स्तब्धलोचन: ॥ २ ॥
अरिष्टासुर अतिशय कठोर गर्जना करीत पायांनी भूमी खरवडू लागला. शेपूट उंचावून, डोळे रोखून, शिंगांच्या टोकाने बांध उखडीत आणि मधूनमधून थोडेसे विष्ठा-मूत्र टाकीत होता।
Verse 3
यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम् । पतन्त्यकालतो गर्भा: स्रवन्ति स्म भयेन वै ॥ ३ ॥ निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्यचलशङ्कया । तं तीक्ष्णशृङ्गमुद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश्च तत्रसु: ॥ ४ ॥
हे राजन्, त्याच्या निष्ठुर गर्जनेने गायी व मनुष्य भयभीत झाले; गर्भिणी गायी व स्त्रियांचे गर्भ अकाली गळून पडले. त्याचा कूबड पर्वत समजून ढग त्यावर जमू लागले; तीक्ष्ण शिंगांचा तो पाहताच गोपी व गोप थरथरले।
Verse 4
यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम् । पतन्त्यकालतो गर्भा: स्रवन्ति स्म भयेन वै ॥ ३ ॥ निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्यचलशङ्कया । तं तीक्ष्णशृङ्गमुद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश्च तत्रसु: ॥ ४ ॥
हे राजन्, त्याच्या निष्ठुर गर्जनेने गायी व मनुष्य भयभीत झाले; गर्भिणी गायी व स्त्रियांचे गर्भ अकाली गळून पडले. त्याचा कूबड पर्वत समजून ढग त्यावर जमू लागले; तीक्ष्ण शिंगांचा तो पाहताच गोपी व गोप थरथरले।
Verse 5
पशवो दुद्रुवुर्भीता राजन्सन्त्यज्य गोकुलम् । कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययु: ॥ ५ ॥
हे राजन्, भयभीत पशू गोकुळ सोडून पळून गेले. आणि सर्व लोक “कृष्ण, कृष्ण” असा आर्त पुकारा करीत गोविंद प्रभूंच्या शरण गेले।
Verse 6
भगवानपि तद् वीक्ष्य गोकुलं भयविद्रुतम् । मा भैष्टेति गिराश्वास्य वृषासुरमुपाह्वयत् ॥ ६ ॥
भगवानांनी गोकुळ भयाने पळताना पाहून “भिऊ नका” असे म्हणून त्यांना धीर दिला. मग त्यांनी वृषासुराला हाक मारून आव्हान दिले।
Verse 7
गोपालै: पशुभिर्मन्द त्रासितै: किमसत्तम । मयि शास्तरि दुष्टानां त्वद्विधानां दुरात्मनाम् ॥ ७ ॥
अरे मूर्खा! गोपाळांना व त्यांच्या पशूंना का घाबरवितोस? मी येथे आहे—तुझ्यासारख्या दुष्ट दुरात्म्यांना शिक्षा देण्यासाठी।
Verse 8
इत्यास्फोत्याच्युतोऽरिष्टं तलशब्देन कोपयन् । सख्युरंसे भुजाभोगं प्रसार्यावस्थितो हरि: ॥ ८ ॥
असे बोलून अच्युत हरिने तळहातांनी भुजा थपथपल्या; त्या घनघोर ध्वनीने अरिष्ट अधिकच संतापला. मग प्रभूने मित्राच्या खांद्यावर बलवान भुजा टाकून सहज उभे राहिले।
Verse 9
सोऽप्येवं कोपितोऽरिष्ट: खुरेणावनिमुल्लिखन् । उद्यत्पुच्छभ्रमन्मेघ: क्रुद्ध: कृष्णमुपाद्रवत् ॥ ९ ॥
अशा रीतीने चिडवलेला अरिष्ट खुराने जमीन उकरू लागला; उंचावलेल्या शेपटीभोवती धुळीचे मेघ फिरत होते. क्रोधाने तो कृष्णावर धावून आला।
Verse 10
अग्रन्यस्तविषाणाग्र: स्तब्धासृग्लोचनोऽच्युतम् । कटाक्षिप्याद्रवत्तूर्णमिन्द्रमुक्तोऽशनिर्यथा ॥ १० ॥
शिंगांच्या टोकांना पुढे रोखून, रक्तिम स्थिर डोळ्यांच्या कटाक्षाने अच्युताला घूरत अरिष्ट वेगाने धावला—जणू इंद्राने सोडलेला वज्र।
Verse 11
गृहीत्वा शृङ्गयोस्तं वा अष्टादश पदानि स: । प्रत्यपोवाह भगवान् गज: प्रतिगजं यथा ॥ ११ ॥
भगवान कृष्णाने त्याला दोन्ही शिंगांनी धरून अठरा पावले मागे फेकले—जसे लढाईत एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीला ढकलतो।
Verse 12
सोऽपविद्धो भगवता पुनरुत्थाय सत्वरम् । आपतत् स्विन्नसर्वाङ्गो नि:श्वसन्क्रोधमूर्च्छित: ॥ १२ ॥
भगवानांनी परतावून लावल्यानंतर तो वृषभ-दैत्य झटपट उठला. सर्वांग घामाने भिजलेले, जोराने श्वास घेत आणि क्रोधाने अंध झालेला तो पुन्हा श्रीकृष्णावर धावून आला.
Verse 13
तमापतन्तं स निगृह्य शृङ्गयो: पदा समाक्रम्य निपात्य भूतले । निष्पीडयामास यथार्द्रमम्बरं कृत्वा विषाणेन जघान सोऽपतत् ॥ १३ ॥
आरीष्ट धावून येताच श्रीकृष्णांनी त्याचे शिंग पकडून पायाने दाबत त्याला भूमीवर पाडले. मग ओल्या वस्त्रासारखे त्याला पिळून काढले; शेवटी त्याचा एक शिंग उपटून त्याच्याच शिंगाने प्रहार करून त्याला निष्प्राण पाडले.
Verse 14
असृग् वमन् मूत्रशकृत् समुत्सृजन् क्षिपंश्च पादाननवस्थितेक्षण: । जगाम कृच्छ्रं निऋर्तेरथ क्षयं पुष्पै: किरन्तो हरिमीडिरे सुरा: ॥ १४ ॥
रक्त ओकताना, मूत्र-शकृत् सोडताना, पाय झटकताना आणि डोळे फिरवत आरीष्टासुर कष्टाने यमलोकाकडे गेला. देवांनी पुष्पवृष्टी करून श्रीहरिची स्तुती केली.
Verse 15
एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमान: द्विजातिभि: । विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सव: ॥ १५ ॥
अशा रीतीने वृषभ-दैत्याचा वध करून, द्विजांकडून स्तुत होणारे आणि गोपींच्या नेत्रांचा उत्सव असलेले श्रीकृष्ण बलरामासह गोठ्यात/गोकुळात प्रवेशले.
Verse 16
अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । कंसायाथाह भगवान् नारदो देवदर्शन: ॥ १६ ॥
अद्भुत कर्म करणाऱ्या श्रीकृष्णाने अरिष्ट दैत्याचा वध केल्यावर देवदर्शी भगवान नारदमुनी कंसाकडे गेले आणि त्याला म्हणाले.
Verse 17
यशोदाया: सुतां कन्यां देवक्या: कृष्णमेव च । रामं च रोहिणीपुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता । न्यस्तौ स्वमित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हता: ॥ १७ ॥
नारद कंसाला म्हणाला—यशोदेचे अपत्य खरे तर कन्या होते, आणि कृष्ण देवकीचा पुत्र आहे. रोहिणीचा पुत्र बलरामही तोच. भयामुळे वसुदेवाने आपल्या मित्र नंद महाराजांकडे कृष्ण व राम यांना ठेवले; ह्याच दोघांनी तुझे पुरुष मारले आहेत।
Verse 18
निशम्य तद्भोजपति: कोपात्प्रचलितेन्द्रिय: । निशातमसिमादत्त वसुदेवजिघांसया ॥ १८ ॥
हे ऐकून भोजांचा स्वामी कंस क्रोधाने संतप्त झाला आणि त्याचे इंद्रियसंयम ढळला। वसुदेवाचा वध करण्यासाठी त्याने धारदार तलवार उचलली।
Verse 19
निवारितो नारदेन तत्सुतौ मृत्युमात्मन: । ज्ञात्वा लोहमयै: पाशैर्बबन्ध सह भार्यया ॥ १९ ॥
पण नारदाने कंसाला आवरले आणि सांगितले की वसुदेवाचे दोन पुत्रच त्याच्या मृत्यूचे कारण ठरणार आहेत। हे कळताच कंसाने वसुदेव व त्याची पत्नी यांना लोखंडी बेड्यांनी बांधले।
Verse 20
प्रतियाते तु देवर्षौ कंस आभाष्य केशिनम् । प्रेषयामास हन्येतां भवता रामकेशवौ ॥ २० ॥
देवर्षी नारद निघून गेल्यावर कंसाने केशीला बोलावून सांगितले, “तू जाऊन राम आणि केशव (कृष्ण) यांचा वध कर।” असे म्हणून त्याला पाठवले।
Verse 21
ततो मुष्टिकचाणूरशलतोशलकादिकान् । अमात्यान् हस्तिपांश्चैव समाहूयाह भोजराट् ॥ २१ ॥
त्यानंतर भोजराट कंसाने मुष्टिक, चाणूर, शल, तोशल इत्यादी प्रमुख अमात्यांना आणि हत्तीपालांनाही बोलावून घेतले. मग राजाने त्यांना असे संबोधले।
Verse 22
भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ । नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभे: ॥ २२ ॥ रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्यु: किल निदर्शित: । भवद्भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ॥ २३ ॥
हे वीर चाणूर आणि मुष्टिक, माझे म्हणणे ऐका. वसुदेवाचे पुत्र बलराम आणि कृष्ण नंदाच्या गोकुळात राहत आहेत. असे भाकीत केले गेले आहे की ते दोघे माझ्या मृत्यूचे कारण बनतील. त्यांना येथे आणल्यावर कुस्तीच्या बहाण्याने ठार मारा.
Verse 23
भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ । नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभे: ॥ २२ ॥ रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्यु: किल निदर्शित: । भवद्भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ॥ २३ ॥
हे वीर चाणूर आणि मुष्टिक, माझे म्हणणे ऐका. वसुदेवाचे पुत्र बलराम आणि कृष्ण नंदाच्या गोकुळात राहत आहेत. असे भाकीत केले गेले आहे की ते दोघे माझ्या मृत्यूचे कारण बनतील. त्यांना येथे आणल्यावर कुस्तीच्या बहाण्याने ठार मारा.
Verse 24
मञ्चा: क्रियन्तां विविधा मल्लरङ्गपरिश्रिता: । पौरा जानपदा: सर्वे पश्यन्तु स्वैरसंयुगम् ॥ २४ ॥
कुस्तीच्या आखाड्याभोवती विविध प्रकारचे मंच तयार करा. शहरातील आणि बाहेरील जिल्ह्यातील सर्व नागरिकांनी ही खुली स्पर्धा पाहावी.
Verse 25
महामात्र त्वया भद्र रङ्गद्वार्युपनीयताम् । द्विप: कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ ॥ २५ ॥
हे माहुता, तुझे कल्याण असो. कुवलयापीड हत्तीला आखाड्याच्या प्रवेशद्वारावर उभे कर आणि त्याच्याद्वारे माझ्या दोन शत्रूंना ठार मार.
Verse 26
आरभ्यतां धनुर्यागश्चतुर्दश्यां यथाविधि । विशसन्तु पशून्मेध्यान् भूतराजाय मीढुषे ॥ २६ ॥
चतुर्दशीच्या दिवशी विधीपूर्वक धनुष्य-यज्ञ सुरू करा. वर देणाऱ्या भूतराज (भगवान शिव) यांच्यासाठी पवित्र पशूंचा बळी द्या.
Verse 27
इत्याज्ञाप्यार्थतन्त्रज्ञ आहूय यदुपुङ्गवम् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततोऽक्रूरमुवाच ह ॥ २७ ॥
अशी आज्ञा देऊन, स्वार्थसाधनात निपुण कंसाने यदुपुंगव अक्रूराला बोलावले. त्याचा हात आपल्या हातात घेऊन तो पुढे असे म्हणाला.
Verse 28
भो भो दानपते मह्यं क्रियतां मैत्रमादृत: । नान्यस्त्वत्तो हिततमो विद्यते भोजवृष्णिषु ॥ २८ ॥
हे हे दानपते अक्रूरा! आदराने माझ्यासाठी मैत्रीचे एक कार्य कर. भोज आणि वृष्णींमध्ये तुझ्याहून अधिक आमचा हितचिंतक दुसरा कोणी नाही.
Verse 29
अतस्त्वामाश्रित: सौम्य कार्यगौरवसाधनम् । यथेन्द्रो विष्णुमाश्रित्य स्वार्थमध्यगमद् विभु: ॥ २९ ॥
म्हणून, हे सौम्य अक्रूरा, कार्याचे गांभीर्य साधणारा तू असल्याने मी तुझ्यावर अवलंबून आहे; जसा समर्थ इंद्राने आपले प्रयोजन साधण्यासाठी विष्णूचा आश्रय घेतला.
Verse 30
गच्छ नन्दव्रजं तत्र सुतावानकदुन्दुभे: । आसाते ताविहानेन रथेनानय मा चिरम् ॥ ३० ॥
नंदाच्या व्रजात जा; तिथे आनकदुंदुभीचे दोन पुत्र आहेत. ह्याच रथाने त्यांना विलंब न करता इथे घेऊन ये.
Verse 31
निसृष्ट: किल मे मृत्युर्देवैर्वैकुण्ठसंश्रयै: । तावानय समं गोपैर्नन्दाद्यै: साभ्युपायनै: ॥ ३१ ॥
वैकुंठनाथ विष्णूच्या आश्रित देवांनी जणू हे दोघेच माझ्या मृत्युरूपाने पाठवले आहेत. त्यांना इथे आण, आणि नंदादी गोपांनाही भेट-उपहारांसह सोबत घेऊन ये.
Verse 32
घातयिष्य इहानीतौ कालकल्पेन हस्तिना । यदि मुक्तौ ततो मल्लैर्घातये वैद्युतोपमै: ॥ ३२ ॥
जेव्हा तू कृष्ण आणि बलरामला येथे आणशील, तेव्हा मी त्यांना काळासारख्या शक्तिशाली हत्तीकडून मारून टाकेन. आणि जर ते त्यातून वाचले, तर मी त्यांना विजेसारख्या सामर्थ्यवान मल्लांकडून ठार मारवेन.
Verse 33
तयोर्निहतयोस्तप्तान् वसुदेवपुरोगमान् । तद्बन्धून् निहनिष्यामि वृष्णिभोजदशार्हकान् ॥ ३३ ॥
जेव्हा ते दोघे मारले जातील, तेव्हा मी वसुदेव आणि त्यांचे विलाप करणारे नातेवाईक - वृष्णि, भोज आणि दशार्ह वंशातील लोकांना ठार मारीन.
Verse 34
उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्यकामुकं । तद्भ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विषो मम ॥ ३४ ॥
मी माझा म्हातारा पिता उग्रसेन, ज्याला राज्याचा लोभ आहे, त्याचा भाऊ देवक आणि माझ्या इतर सर्व शत्रूंनाही ठार मारीन.
Verse 35
ततश्चैषा मही मित्र भवित्री नष्टकण्टका ॥ ३५ ॥
हे मित्रा, त्यानंतर ही पृथ्वी काट्यांपासून (शत्रूंपासून) मुक्त होईल.
Verse 36
जरासन्धो मम गुरुर्द्विविदो दयित: सखा । शम्बरो नरको बाणो मय्येव कृतसौहृदा: । तैरहं सुरपक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये महीं नृपान् ॥ ३६ ॥
जरासंध माझे गुरु आहेत आणि द्विविद माझा प्रिय मित्र आहे. शंबर, नरक आणि बाणासुर हे देखील माझे हितचिंतक आहेत. त्यांच्या मदतीने मी देवांच्या बाजूने असलेल्या राजांना मारून पृथ्वीवर राज्य करीन.
Verse 37
एतज्ज्ञात्वानय क्षिप्रं रामकृष्णाविहार्भकौ । धनुर्मखनिरीक्षार्थं द्रष्टुं यदुपुरश्रियम् ॥ ३७ ॥
माझा हेतू जाणून तू त्वरित जाऊन बालक राम व कृष्ण यांना घेऊन ये. त्यांनी धनुर्मख पाहावा आणि यदुपुरीची श्रीसमृद्धी अनुभवावी.
Verse 38
श्रीअक्रूर उवाच राजन् मनीषितं सध्र्यक् तव स्वावद्यमार्जनम् । सिद्ध्यसिद्ध्यो: समं कुर्याद्दैवं हि फलसाधनम् ॥ ३८ ॥
श्री अक्रूर म्हणाला—हे राजन्, तू आपले अमंगल दूर करण्याचा उपाय कुशलतेने ठरविला आहेस. तरीही सिद्धी-असिद्धीत सम राहावे, कारण कर्मफळ साधणारे निश्चयाने दैवच आहे.
Verse 39
मनोरथान् करोत्युच्चैर्जनो दैवहतानपि । युज्यते हर्षशोकाभ्यां तथाप्याज्ञां करोमि ते ॥ ३९ ॥
सामान्य मनुष्य दैवाने आडवे आले तरीही आपल्या इच्छा पूर्ण करण्याचा हट्ट धरतो. म्हणून त्याला हर्ष व शोक दोन्ही येतात. तरीही मी तुझी आज्ञा पाळीन.
Verse 40
श्रीशुक उवाच एवमादिश्य चाक्रूरं मन्त्रिणश्च विसृज्य स: । प्रविवेश गृहं कंसस्तथाक्रूर: स्वमालयम् ॥ ४० ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—अशा रीतीने अक्रूराला आज्ञा देऊन व मंत्र्यांना निरोप देऊन कंस आपल्या निवासात गेला; अक्रूरही आपल्या घरी परतला.
Frequently Asked Questions
On the narrative level, Ariṣṭāsura embodies a direct threat to Vraja’s life and livelihood, and Kṛṣṇa’s act is poṣaṇa—protecting those who have taken shelter of Him. Symbolically, the bull can represent distorted strength and violent religiosity: power without dharma. The Lord’s effortless subjugation teaches that fear dissolves when one turns to Bhagavān as the true refuge, and that adharma—however massive—cannot stand before Him.
Nārada converts Kaṁsa’s vague dread into targeted certainty by identifying Kṛṣṇa and Balarāma as Vasudeva’s sons and the agents of Kaṁsa’s foretold death. Kaṁsa responds with layered contingency planning—imprisoning Vasudeva and Devakī, deploying Keśī, stationing Kuvalayāpīḍa at the arena gate, arranging lethal wrestling ‘on a pretext,’ and using the bow-sacrifice festival as political cover to draw the brothers into Mathurā.
Akrūra is a leading Yadu noble summoned by Kaṁsa to bring Kṛṣṇa and Balarāma to Mathurā. His compliance—framed by his sober reflection on destiny and duty—becomes the narrative hinge that transports the story from Vraja to Mathurā. By ordering Akrūra’s chariot mission, Kaṁsa unintentionally facilitates the very sequence that will culminate in his own downfall.
Akrūra articulates a classical Bhāgavata tension: people act from desire and agency (puruṣakāra), yet outcomes manifest under daiva (destiny/supreme arrangement). His counsel implies equanimity in success and failure, but it also foreshadows the Bhāgavata’s theological view that Bhagavān’s plan operates through human decisions—Kaṁsa’s schemes and Akrūra’s obedience both become instruments in the Lord’s larger līlā.