Adhyaya 5
Raivata and Cākṣuṣa Manvantaras; Brahmā’s Prayers at Śvetadvīpa (Prelude to Samudra-manthana)
शुकदेव गजेन्द्र-मोक्षणाच्या कथेला मन्वंतरांच्या क्रमाशी जोडून पाचव्या मनु रैवताचे वर्णन करतात—त्याचे पुत्र, इंद्र विभु, देवगण भूतारय आणि सप्तर्षी. त्या मन्वंतरात भगवान शुभ्र व विकुण्ठा यांच्या पुत्ररूपाने वैकुण्ठ अवतार धारण करून लक्ष्मीच्या विनंतीने आणखी एक वैकुण्ठलोक प्रकट करतात; यामुळे प्रभूंच्या अपरिमित गुणमहिमेचा प्रकाश होतो. पुढे सहावा मनु चाक्षुष, त्याचे पुत्र, इंद्र मंत्रद्रुम, देवगण आप्य आणि ऋषी (हविष्मान, वीरक इ.) सांगितले आहेत. येथे भगवान अजित अवतार असून पुढे क्षीरसागर-मंथन घडवून आणतील व कूर्मरूपाने मंदराचल धारण करतील. परिक्षिताच्या प्रश्नामुळे पुढील दुवा तयार होतो—दुर्वासांच्या शापाने देव दुर्बल झाले, श्री व यज्ञाचा क्षय झाला; ते सुमेरूवर ब्रह्मदेवांकडे गेले आणि ब्रह्मदेवांनी श्वेतद्वीपात विष्णूची शरण घ्यायला सांगितले. अध्यायाच्या शेवटी ब्रह्मदेवांच्या वैदिक स्तुतीत भगवान परात्पर, सर्वव्यापी परमात्मा, विश्वकार्यांचे मूळ व परम आश्रय म्हणून वर्णिले आहेत—समुद्रमंथनाची भूमिका सिद्ध होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरे: कर्माघनाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं शृणु ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे राजन्! हरिच्या पाप-नाशक कर्मांपैकी परम पुण्य असे गजेन्द्र-मोक्षण मी तुला सांगितले. प्रभूच्या अशा लीलांचे श्रवण केल्याने सर्व पापफळ नष्ट होते. आता रैवत मन्वंतर ऐक।
Verse 2
पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदर: । बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वका: ॥ २ ॥
तामस मनूचा सहोदर पाचवा मनू ‘रैवत’ नावाचा होता. त्याचे पुत्र हार्जुनसह अर्जुन, बली आणि विंध्य इत्यादी प्रमुख होते.
Verse 3
विभुरिन्द्र: सुरगणा राजन्भूतरयादय: । हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजा: ॥ ३ ॥
हे राजन्! रैवत मन्वंतरात इंद्राचे नाव ‘विभु’ होते. देवगणांत भूतारय इत्यादी होते, आणि सात लोकांवर अधिष्ठित सात ब्राह्मणांमध्ये हिरण्यरोमा, वेदशिरा व ऊर्ध्वबाहु इत्यादी होते.
Verse 4
पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठै: सुरसत्तमै: । तयो: स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान्स्वयम् ॥ ४ ॥
शुभ्र व त्याची पत्नी विकुण्ठा यांच्या संयोगातून, आपल्या अंशरूप श्रेष्ठ देवांसह स्वयं भगवान वैकुण्ठ प्रकट झाले।
Verse 5
वैकुण्ठ: कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृत: । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥
देवी रमा यांच्या प्रिय इच्छेसाठी, त्यांच्या विनंतीवरून भगवान वैकुण्ठांनी सर्वांनी नमस्कार केलेला आणखी एक वैकुण्ठलोक निर्माण केला।
Verse 6
तस्यानुभाव: कथितो गुणाश्च परमोदया: । भौमान्रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद् गुणान् ॥ ६ ॥
भगवानांचे परम उदार गुण व दिव्य प्रभाव वर्णिलेले असले तरी ते पूर्ण समजणे कठीण; विष्णूसाठी सर्व काही शक्य आहे। जो विश्वातील कण मोजू शकेल तोच प्रभूचे गुण मोजू शकेल—पण कोणीही मोजू शकत नाही।
Verse 7
षष्ठश्च चक्षुष: पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनु: । पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखाश्चाक्षुषात्मजा: ॥ ७ ॥
चक्षुचा पुत्र चाक्षुष नावाचा मनु हा सहावा मनु होता. त्याला अनेक पुत्र होते; पूरु, पूरुष आणि सुद्युम्न हे प्रमुख होते।
Verse 8
इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणा: । मुनयस्तत्र वै राजन्हविष्मद्वीरकादय: ॥ ८ ॥
चाक्षुष मनूच्या काळात इंद्राचे नाव मंत्रद्रुम होते. देवगणांमध्ये आप्य इत्यादी होते आणि ऋषींमध्ये हविष्मान व वीरक इत्यादी होते, हे राजन्।
Verse 9
तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुत: । अजितो नाम भगवानंशेन जगत: पति: ॥ ९ ॥
या सहाव्या मन्वंतरात देवसम्भूतीच्या गर्भात वैराजापासून भगवान विष्णू अंशावताराने ‘अजित’ या नावाने प्रकट झाले; ते जगाचे स्वामी आहेत।
Verse 10
पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । भ्रममाणोऽम्भसि धृत: कूर्मरूपेण मन्दर: ॥ १० ॥
ज्यांनी क्षीरसागराचे मंथन करून देवांसाठी अमृत सिद्ध केले; तेच अजित भगवान कूर्मरूप धारण करून जलात फिरत मंदर पर्वत आपल्या पाठीवर धारण करीत होते।
Verse 11
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥ १२ ॥
राजा परीक्षित म्हणाले—हे ब्राह्मण! भगवानांनी क्षीरसागराचे मंथन कसे व कशासाठी केले? जलचर कूर्मरूप धारण करून त्यांनी मंदर पर्वत का आणि कसा धारण केला? देवांना अमृत कसे मिळाले, आणि मंथनातून आणखी काय काय उत्पन्न झाले? कृपा करून भगवंतांची ही परम अद्भुत कृत्ये सांगा।
Verse 12
श्रीराजोवाच यथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भुतम् ॥ १२ ॥
राजा परीक्षित म्हणाले—हे ब्राह्मण! भगवानांनी क्षीरसागराचे मंथन कसे व कशासाठी केले? जलचर कूर्मरूप धारण करून त्यांनी मंदर पर्वत का आणि कसा धारण केला? देवांना अमृत कसे मिळाले, आणि मंथनातून आणखी काय काय उत्पन्न झाले? कृपा करून भगवंतांची ही परम अद्भुत कृत्ये सांगा।
Verse 13
त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पते: । नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥
आपण सात्वतांचे स्वामी भगवंतांची महिमा सांगत असतानाही, त्रितापांनी तापलेले माझे चित्त अजून तृप्त होत नाही।
Verse 14
श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजा: । अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥
श्रीसूत म्हणाले—हे नैमिषारण्यात जमलेल्या विद्वान ब्राह्मणांनो! राजाने असे विचारल्यावर द्वैपायनपुत्र भगवान शुकदेव गोस्वामींनी राजाचे अभिनंदन केले आणि मग श्रीहरीच्या महिमेचे पुढे वर्णन करण्यास आरंभ केला।
Verse 15
श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—युद्धात असुरांनी तीक्ष्ण शस्त्रांनी देवांना फार त्रास दिला; अनेक देव प्राणहीन होऊन पडले आणि पुन्हा उठू शकले नाहीत. त्या वेळी, हे नृपा! दुर्वास मुनींच्या शापामुळे इंद्रासह तिन्ही लोक श्रीहीन झाले आणि यज्ञादी वैदिक क्रियाही चालू राहिल्या नाहीत।
Verse 16
श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—युद्धात असुरांनी तीक्ष्ण शस्त्रांनी देवांना फार त्रास दिला; अनेक देव प्राणहीन होऊन पडले आणि पुन्हा उठू शकले नाहीत. त्या वेळी, हे नृपा! दुर्वास मुनींच्या शापामुळे इंद्रासह तिन्ही लोक श्रीहीन झाले आणि यज्ञादी वैदिक क्रियाही चालू राहिल्या नाहीत।
Verse 17
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—ही अवस्था पाहून इंद्र, वरुण इत्यादी देवगण आपसात विचारमंथन करू लागले; पण स्वतःच्या मंत्रणेतून कोणताही निश्चय होईना. मग सर्व देव एकत्र होऊन सुमेरू पर्वताच्या शिखरावर ब्रह्मदेवांच्या सभेत गेले; तेथे परमेष्ठी ब्रह्मांना दंडवत् प्रणाम करून सर्व वृत्तांत सांगितला।
Verse 18
निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—ही अवस्था पाहून इंद्र, वरुण इत्यादी देवगण आपसात विचारमंथन करू लागले; पण स्वतःच्या मंत्रणेतून कोणताही निश्चय होईना. मग सर्व देव एकत्र होऊन सुमेरू पर्वताच्या शिखरावर ब्रह्मदेवांच्या सभेत गेले; तेथे परमेष्ठी ब्रह्मांना दंडवत् प्रणाम करून सर्व वृत्तांत सांगितला।
Verse 19
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥
इंद्र, वायू इत्यादी देवता शक्तिहीन व तेजहीन झालेले आणि त्रैलोक्य अमंगलमय झालेले पाहून, तसेच असुरांची भरभराट पाहून, सर्व देवांहून श्रेष्ठ असा प्रभु ब्रह्मदेवाने मन एकाग्र करून परम पुरुषाचे स्मरण केले. मग प्रसन्नमुख होऊन तो देवांना म्हणाला।
Verse 20
स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाचोत्फुल्लवदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥
मन एकाग्र करून परम पुरुषाचे स्मरण करताच, परमेश्वरतुल्य ब्रह्मदेवाचा चेहरा फुलून आला. मग तो देवांना म्हणाला—“माझे वचन ऐका।”
Verse 21
अहं भवो यूयमथोऽसुरादयो मनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातय: । यस्यावतारांशकलाविसर्जिता व्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥
ब्रह्मदेव म्हणाले—मी, भव (शिव), तुम्ही सर्व देव, असुर, मनुष्य, तिर्यक्योनीतील जीव, वृक्ष-लता, घर्मज, अंडज व गर्भज—आपण सर्व त्या अव्यय परमेश्वराच्या अवतारांच्या अंश-कलांपासून प्रकट झालो आहोत. म्हणून चला, आपण सर्वजण त्याच्याच शरण जाऊ।
Verse 22
न यस्य वध्यो न च रक्षणीयो नोपेक्षणीयादरणीयपक्ष: । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थं धत्ते रज:सत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥
त्या परमेश्वरासाठी न कोणी वध्य आहे, न कोणी रक्षणीय; न कोणी उपेक्षणीय, न कोणी आराधनीय पक्ष. तरीही सृष्टी, स्थिती व संहार यासाठी तो काळानुसार रज, सत्त्व व तम हे गुण धारण करून विविध रूपांनी प्रकट होतो।
Verse 23
अयं च तस्य स्थितिपालनक्षण: सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद् व्रजाम: शरणं जगद्गुरुं स्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रिय: ॥ २३ ॥
आता देहधारी जीवांच्या कल्याणासाठी सत्त्वगुणाचा काळ आहे; सत्त्व स्वीकारून तो जगाचे स्थितिपालन करतो. म्हणून चला, आपण जगद्गुरु परमेश्वराच्या शरण जाऊ; देवप्रिय तो प्रभु आपल्याला नक्कीच मंगल देईल।
Verse 24
श्रीशुक उवाच इत्याभाष्य सुरान्वेधा: सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमस: परम् ॥ २४ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे अरिंदम परीक्षित! देवांना असे सांगून ब्रह्मदेव देवांसह अजित भगवानांच्या त्या परम धामास गेले, जे भौतिक तमाच्या पलीकडे आहे.
Verse 25
तत्रादृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभु: । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रिय: ॥ २५ ॥
तेथे, ज्यांचे स्वरूप कधी न पाहिले तरी वेदांतून ज्यांचे श्रवण झाले होते, त्या प्रभूसाठी ब्रह्मदेवांनी एकाग्र इंद्रियांनी दैवी वैदिक वाणीने स्तुती केली.
Verse 26
श्रीब्रह्मोवाच अविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यं गुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तं नमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥
श्रीब्रह्म म्हणाले—हे परमेश्वरा! तू अविक्रिय, सत्य, अनंत आणि आद्य आहेस. तू हृदयगुहेत वास करणारा, निष्कल व अचिंत्य आहेस. मन तुला गाठू शकत नाही, वाणी तुला सांगू शकत नाही. हे देवश्रेष्ठ, वरेण्य! आम्ही तुला नमस्कार करतो.
Verse 27
विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना- मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौ तमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥
जो प्राण, मन, बुद्धी व आत्म्याचे सर्व व्यवहार प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष जाणणारे, सर्वांचे प्रकाशक, निद्रारहित व अव्रण आहेत; ज्यांच्यात छाया-ताप वा पक्षपाताचे गिधाडपक्ष नाहीत—त्या अक्षर, आकाशवत् व्यापक, त्रियुगस्वरूप प्रभूच्या चरणी आम्ही शरण जातो.
Verse 28
अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणं मनोमयं पञ्चदशारमाशु । त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमि यदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥
भौतिक कर्मचक्रात ही देह मनोमय रथचक्रासारखी आहे. दहा इंद्रिये व पाच प्राण हे तिचे पंधरा आरे; तीन गुण तिची नाभी; अष्ट प्रकृतितत्त्व तिची नेमि; बाह्य माया विद्युत्-वेगाने तिला फिरवते. ज्याचा अक्ष परमात्मा अजित भगवान् आहे—त्या अमृतस्वरूप प्रभूची आम्ही शरण घेतो.
Verse 29
य एकवर्णं तमस: परं त- दलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । आसांचकारोपसुपर्णमेन- मुपासते योगरथेन धीरा: ॥ २९ ॥
शुद्ध-सत्त्वात स्थित परमेश्वर एकवर्ण—प्रणवस्वरूप आहेत. ते तमरूप विश्वापलीकडे, अव्यक्त व अनंत आहेत; काळ-देशाने दूर नाहीत, सर्वत्र उपस्थित आहेत. गरुडावर आरूढ प्रभूची धीर योगी योगशक्तीने उपासना करतात; त्यांना आम्ही नमस्कार करतो.
Verse 30
न यस्य कश्चातितितर्ति मायां यया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशं नमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥
ज्याची माया कोणीही पार करू शकत नाही, तीच माया सर्वांना मोहित करून जीवनाचा हेतू विसरवते. पण तोच परमेश्वर त्या मायेला जिंकणारा आहे; तो जितात्मा, सर्वाधीश आणि सर्वभूतांमध्ये समदृष्टीने वावरणारा आहे. त्याला आम्ही नमस्कार करतो.
Verse 31
इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वा सत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तरावि: । गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महे कुतोऽसुराद्या इतरप्रधाना: ॥ ३१ ॥
आम्ही देवता प्रिय प्रभूच्या इच्छेने सत्त्वमय देह घेऊन आत-बाहेर शुभतेत स्थित आहोत; ऋषीही तसेच आहेत. तरीही त्या परमेश्वराची सूक्ष्म गती आम्हाला कळत नाही; मग रज-तम प्रधान असुरादी तुच्छ देहधारी कसे जाणतील? त्याला आम्ही नमस्कार करतो.
Verse 32
पादौ महीयं स्वकृतैव यस्य चतुर्विधो यत्र हि भूतसर्ग: । स वै महापूरुष आत्मतन्त्र: प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूति: ॥ ३२ ॥
ज्याच्या चरणांवर ही पृथ्वी आधारलेली आहे आणि ज्याच्याच शक्तीने येथे चार प्रकारच्या जीवांची सृष्टी होते, तोच आत्मतंत्र महापुरुष, महाविभूतीने परिपूर्ण परमेश्वर आहे. हे ब्रह्मन्, तो प्रभू आमच्यावर प्रसन्न होवो.
Verse 33
अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यं सिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमाना: । लोकायतोऽथाखिललोकपाला: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३३ ॥
समस्त विश्व जलातून प्रकट झाले आहे आणि जलामुळेच प्राणी टिकतात, जगतात व वाढतात. हे जल प्रत्यक्षात परमेश्वराचे उदार वीर्य—त्यांचे रेत आहे. म्हणून महान शक्तिसंपन्न तो प्रभू आमच्यावर प्रसन्न होवो.
Verse 34
सोमं मनो यस्य समामनन्ति दिवौकसां यो बलमन्ध आयु: । ईशो नगानां प्रजन: प्रजानां प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३४ ॥
सोम म्हणजे चंद्र देवांना अन्न, बल व आयुष्य देतो. तो वनस्पतींचा अधिपती आणि सर्व प्राण्यांच्या उत्पत्तीचा कारणभूत आहे. विद्वान म्हणतात—चंद्र हा भगवंताचे मन आहे. तो महाविभूती परमेश्वर आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 35
अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदा जात: क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । अन्त:समुद्रेऽनुपचन्स्वधातून् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३५ ॥
यज्ञकर्मात हवि स्वीकारण्यासाठी जन्मलेला जातवेदा अग्नी हा भगवंताचे मुख आहे. तोच अग्नी समुद्राच्या गर्भात संपत्ती निर्माण करतो आणि उदरात पचन करून देहधारणेसाठी रसादी उत्पन्न करतो. तो महाविभूती परमेश्वर आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 36
यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानं त्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्यु: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३६ ॥
सूर्यदेव हे भगवंताचे नेत्र आहेत. ते अर्चिरादि-वर्त्म नावाचा मुक्तीमार्ग दाखवतात, वेदबोधाचा मुख्य स्रोत आहेत, ब्रह्मोपासनेचे धाम आहेत, मुक्तीचे द्वार आहेत; अमृताचे कारणही आणि मृत्यूचे कारणही आहेत. तो महाविभूती परमेश्वर आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 37
प्राणादभूद् यस्य चराचराणां प्राण: सहो बलमोजश्च वायु: । अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३७ ॥
वायू हा चराचर सर्व प्राण्यांचा प्राण, साहस, बल व ओज आहे. वायूतील ही प्राणशक्ती भगवंताच्या आद्यप्राणापासून उत्पन्न झाली आहे. आम्ही सर्व प्राणासाठी वायूचा पाठपुरावा करतो, जसे सेवक सम्राटाचा करतात. तो महाविभूती परमेश्वर आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 38
श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानि प्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्या: । प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेत: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३८ ॥
तो महाविभूती परमेश्वर आम्हांवर प्रसन्न होवो. दिशा त्याच्या कानांपासून उत्पन्न झाल्या, देहातील छिद्रे त्याच्या हृदयापासून, आणि आकाश त्याच्या नाभीपासून. तसेच प्राण, इंद्रिये, मन, देहातील वायु आणि देहाचा आश्रय असलेले आकाश—हे सर्व त्याच्यापासूनच प्रकट झाले.
Verse 39
बलान्महेन्द्रस्त्रिदशा: प्रसादा- न्मन्योर्गिरीशो धिषणाद् विरिञ्च: । खेम्यस्तुछन्दांस्यृषयो मेढ्रत: क: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३९ ॥
भगवंतांच्या पराक्रमातून महेंद्र उत्पन्न झाला, त्यांच्या कृपेतून देवगण, त्यांच्या क्रोधातून गिरीश शंकर, आणि त्यांच्या स्थिर बुद्धीतून विरिंची ब्रह्मा प्रकट झाला. त्यांच्या देहातील रंध्रांतून वैदिक मंत्र, आणि त्यांच्या उपस्थातून महर्षी व प्रजापती उत्पन्न झाले. तो परम महाविभूती प्रभू आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 40
श्रीर्वक्षस: पितरश्छाययासन् धर्म: स्तनादितर: पृष्ठतोऽभूत् । द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात् प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४० ॥
त्यांच्या वक्षस्थळातून श्रीलक्ष्मी प्रकट झाली, त्यांच्या छायेतून पितृलोकवासी, त्यांच्या स्तनातून धर्म आणि त्यांच्या पाठीमागून अधर्म उत्पन्न झाला. त्यांच्या शिरोभागातून स्वर्गलोक आणि त्यांच्या विहार-रसातून अप्सरा प्रकट झाल्या. तो परम महाविभूती प्रभू आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 41
विप्रो मुखाद् ब्रह्म च यस्य गुह्यं राजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विडोजोऽङ्घ्रिरवेदशूद्रौ प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४१ ॥
त्या परम पुरुषोत्तमाच्या मुखातून ब्राह्मण आणि वेदज्ञान प्रकट झाले, त्यांच्या भुजांतून क्षत्रिय आणि देहबल, त्यांच्या ऊरूंमधून वैश्य आणि उत्पादन-समृद्धीचे कौशल्य, आणि त्यांच्या चरणांतून वेदज्ञानाबाह्य शूद्र उत्पन्न झाले. तो पराक्रमपूर्ण महाविभूती प्रभू आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 42
लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युति- र्नस्त: पशव्य: स्पर्शेन काम: । भ्रुवोर्यम: पक्ष्मभवस्तु काल: प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४२ ॥
त्यांच्या अधरातून लोभ, वरच्या ओठातून प्रीती, नासिकेतून देहकांती, आणि स्पर्शेंद्रियातून पशुवत् कामना उत्पन्न झाली. त्यांच्या भ्रुवांतून यमराज आणि त्यांच्या पापण्यांतून अनादी काळ प्रकट झाला. तो परम महाविभूती प्रभू आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 43
द्रव्यं वय: कर्म गुणान्विशेषं यद्योगमायाविहितान्वदन्ति । यद् दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधं प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४३ ॥
विद्वान म्हणतात की पंचमहाभूत, काळ, कर्म, प्रकृतीचे त्रिगुण आणि त्या गुणांपासून उत्पन्न होणारे विविध भेद—हे सर्व योगमायेच्या विधानाने निर्माण झाले आहेत. म्हणून हा संसार अत्यंत दुर्विचार्य आहे; परम प्रबुद्ध जनांनी त्याचा त्याग केला आहे. सर्वनियंता तो महाविभूती प्रभू आम्हांवर प्रसन्न होवो.
Verse 44
नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तये स्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभि- र्न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥
त्या परम पुरुषोत्तम भगवंताला नमस्कार असो—ज्यांची शक्ती शांत आहे, जे स्वराज्यलाभाने पूर्ण तृप्त आहेत. मायारचित गुणांच्या वृत्तींमध्ये ते आसक्त होत नाहीत; जगात लीला करतानाही ते असंग वाऱ्यासारखे आहेत.
Verse 45
स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् । प्रपन्नानां दिदृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥
हे परम पुरुषोत्तम भगवंत, आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत, तरीही आम्हाला तुझे दर्शन हवे आहे. कृपा करून तुझे स्व-रूप आणि तुझे सस्मित कमलमुख आमच्या नेत्रांना व इंद्रियांना गोचर कर.
Verse 46
तैस्तै: स्वेच्छाभूतै रूपै: काले काले स्वयं विभो । कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवांस्तत् करोति हि ॥ ४६ ॥
हे विभो, हे भगवंत, तू आपल्या मधुर इच्छेने युगोयुग विविध रूपे धारण करतोस. आणि आमच्यासाठी जे कर्म अत्यंत दुर्वह व अशक्य, ते अद्भुत कार्य तूच करतोस.
Verse 47
क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥
विषयांनी व्याकुळ झालेल्या देहधारी कर्म्यांची कर्मे फार क्लेशकारक, अल्पसार आणि कधी निष्फळही ठरतात. पण ज्यांनी जीवन तुझ्या सेवेस अर्पिले आहे, त्यांच्यासाठी तसे नाही; ते मोठा परिश्रम न करता देखील महान फल मिळवतात.
Verse 48
नावम: कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पित: । कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हित: ॥ ४८ ॥
ईश्वराला अर्पण केलेले कर्म, जरी थोडेसे असले तरी, कधीही निष्फळ ठरत नाही. भगवान् परम पिता आहेत; ते जीवांचे अत्यंत प्रिय आत्मा असून सदैव त्यांच्या हितासाठी तत्पर असतात.
Verse 49
यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । एवमाराधनं विष्णो: सर्वेषामात्मनश्च हि ॥ ४९ ॥
जसे वृक्षाच्या मुळाला पाणी घातल्याने खोड व फांद्या तृप्त होतात, तसेच विष्णूची आराधना केल्याने सर्वांची सेवा होते, कारण तो सर्वांचा अंतर्यामी आहे।
Verse 50
नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥
हे अनंत प्रभो, तुला नमस्कार. तुझी लीला तर्कातीत आहे. तू निर्गुण असूनही त्रिगुणांचा स्वामी आहेस; आणि सध्या तू सत्त्वगुणाच्या पक्षात स्थित आहेस—तुला वारंवार प्रणाम.
Frequently Asked Questions
Raivata is the fifth Manu, brother of Tāmasa Manu. His manvantara is marked by Indra named Vibhu, devas known as Bhūtarayas, and sages such as Hiraṇyaromā, Vedaśirā, and Ūrdhvabāhu. The Lord appears as Vaikuṇṭha (from Śubhra and Vikuṇṭhā), emphasizing that divine governance and transcendental abodes manifest within each cosmic administration to sustain dharma and worship.
The chapter states that the devas were afflicted by Durvāsā Muni’s curse, leading to loss of influence and prosperity across the three worlds. As a result, ritual ceremonies (yajña) could not be properly performed, producing severe downstream effects: devas weakened, asuras flourished, and cosmic auspiciousness diminished—necessitating recourse to Viṣṇu rather than relying on deva-strength alone.
Brahmā praises the Lord as changeless, all-pervading, beyond material qualities, and present in the atom and the heart. He describes prakṛti’s revolving system (senses, prāṇas, guṇas, elements) as moving around the Lord as the hub (Paramātmā), establishing Viṣṇu as the ultimate controller. Devotionally, the prayers affirm that māyā is unconquerable for conditioned beings but is fully under the Lord’s mastery, making surrender the practical and theological solution for both cosmic and personal crises.