Adhyaya 11
Indra Slays Namuci—The Limits of Power and the Triumph of Divine Strategy
अमृतप्रसंगानंतर श्रीहरीच्या कृपेने देव पुन्हा सजीव होऊन रणांगणात उलटवार करतात आणि असुरांवर दबाव आणतात. क्रोधाने इंद्र बळीला मारायला धावतो; पण बळी शांत तत्त्वज्ञान सांगतो—जय-पराजय अहंकाराने नाही, काळाच्या अधीन घडतो; ज्ञानी न हर्ष मानतात न शोक. युद्ध वाढते—बळी इंद्रावर प्रहार करतो; मध्ये आलेला जंभासुर वज्राने मारला जातो. नमुची, बळ आणि पाक अद्भुत बाणवृष्टीने इंद्राला क्षणभर झाकून टाकतात; इंद्र पुन्हा प्रकट होऊन बळ व पाकाचा वध करतो. पण नमुची अभेद्य ठरतो—वज्र त्याला भेदू शकत नाही. आकाशवाणी त्याचा वर सांगते: ‘कोरड्या किंवा ओल्या’ कशानेही तो मारला जाणार नाही. इंद्र ध्यान करून फेस (फेण) ना कोरडा ना ओला आहे असे जाणून त्याने नमुचीचे शिर छेदले. देव आनंदित होतात; मग ब्रह्मा नारदाला पाठवून पुढील संहार थांबवतो. देव स्वर्गात परततात; उरलेले असुर बळीला अष्टगिरीला नेतात, तेथे शुक्राचार्य संजीवनी मंत्राने पडलेल्यांना जिवंत करतो; बळी शोक न करता भगवंताच्या योजनेतील पुढील नियतीची वाट पाहतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथो सुरा: प्रत्युपलब्धचेतस: परस्य पुंस: परयानुकम्पया । जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादय- स्तांस्तान्रणे यैरभिसंहता: पुरा ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—त्यानंतर परम पुरुष श्रीहरीच्या परम कृपेने इंद्र, वायू इत्यादी सर्व देवता पुन्हा चेतना व सामर्थ्य प्राप्त करून उठले. सजीव झाल्यावर, पूर्वी ज्यांनी त्यांना पराभूत केले होते त्या त्या असुरांना त्यांनी रणात जोराने तुडवू लागले।
Verse 2
वैरोचनाय संरब्धो भगवान्पाकशासन: । उदयच्छद् यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशु: ॥ २ ॥
जेव्हा भगवान इंद्राने रागावून विरोचनपुत्र बलीला मारण्यासाठी आपले वज्र उगारले, तेव्हा प्रजा 'हाय! हाय!' असे म्हणून आक्रोश करू लागली.
Verse 3
वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुर:स्थितम् । मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे ॥ ३ ॥
संयमी, सहनशील आणि युद्धासाठी सुसज्ज असे बली महाराज रणांगणावर इंद्राच्या समोर आले. हातात वज्र धारण केलेल्या इंद्राने बली महाराजांची निर्भर्त्सना करत पुढीलप्रमाणे म्हटले.
Verse 4
नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि । जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम् ॥ ४ ॥
इंद्र म्हणाला: अरे मूर्खा, ज्याप्रमाणे एखादा जादूगार मुलाचे डोळे बांधून त्याची संपत्ती लुटतो, त्याप्रमाणे तू तुझ्या मायेने आम्हाला जिंकू पाहतोस, पण तुला माहित आहे की आम्हीच अशा सर्व मायावी शक्तींचे स्वामी आहोत.
Verse 5
आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् । तान्दस्यून्विधुनोम्यज्ञान्पूर्वस्माच्च पदादध: ॥ ५ ॥
जे मूर्ख आणि नीच लोक मायावी शक्तीने स्वर्गात किंवा त्याहून वर जाण्याचा प्रयत्न करतात, त्या अज्ञानी लोकांना मी खाली पाडतो आणि विश्वाच्या सर्वात खालच्या भागात पाठवतो.
Verse 6
सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा । शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभि: सह ॥ ६ ॥
आज मी माझ्या शंभर कडा असलेल्या वज्राने तुझे मस्तक धडावेगळे करीन. तू मायावी असलास तरी मंदबुद्धी आहेस. आता आपल्या नातेवाईकांसह या रणांगणावर टिकून राहण्याचा प्रयत्न कर.
Verse 7
श्रीबलिरुवाच सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् । कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्यु: सर्वेषां स्युरनुक्रमात् ॥ ७ ॥
श्रीबली महाराज म्हणाले—रणांगणात असलेले सर्वजण काळाने प्रेरित कर्मांच्या अधीन आहेत; म्हणून क्रमाने कीर्ती, विजय, पराजय व मृत्यू सर्वांना प्राप्त होतात.
Verse 8
तदिदं कालरशनं जगत् पश्यन्ति सूरय: । न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिता: ॥ ८ ॥
काळाच्या दोरीने बांधलेल्या या जगाची चाल जे ज्ञानी पाहतात, ते न हर्ष मानतात न शोक; म्हणून विजयाने उन्मत्त झालेले तुम्ही अल्पज्ञ आहात.
Verse 9
न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् । गिरो व: साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडना: ॥ ९ ॥
तुम्ही देवता स्वतःलाच कीर्ती व विजयाचे कारण मानता; तुमच्या अज्ञानावर साधुजन करुणा करतात. म्हणून हृदयाला टोचणारी तुमची वचने आम्ही स्वीकारत नाही.
Verse 10
श्रीशुक उवाच इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दन: । आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराहतं पुन: ॥ १० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशा रीतीने तीक्ष्ण शब्दांनी स्वर्गराज इंद्राला झिडकारून, वीरमर्दन बली महाराजांनी कानापर्यंत ओढलेल्या नाराच बाणांनी इंद्रावर प्रहार केला आणि पुन्हा कठोर वचने बोलून त्याला ताडले.
Verse 11
एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना । नामृष्यत् तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विप: ॥ ११ ॥
अशा रीतीने सत्य बोलणाऱ्या शत्रूने तिरस्कार केला तरी देवेंद्र इंद्राला तो आक्षेप खटकलाच नाही; जसा तोत्राने मारलेला हत्ती अस्वस्थ होत नाही.
Verse 12
प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दन: । सयानो न्यपतद् भूमौ छिन्नपक्ष इवाचल: ॥ १२ ॥
तेव्हा शत्रुदमन इंद्राने बली महाराजांना मारण्याच्या इच्छेने आपले अचूक वज्र फेकले. बली आपल्या विमानासह भूमीवर असे कोसळले, जणू पंख छाटलेला पर्वत।
Verse 13
सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसख: सुहृत् । अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन् ॥ १३ ॥
मित्र बली पडलेला पाहून, बलीचा सखा व सुहृद जंभासुर शत्रू इंद्रासमोर गेला, मारल्या गेलेल्या मित्रासाठीही सख्याचे सौहार्द आचरायला।
Verse 14
स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा । जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबल: ॥ १४ ॥
सिंहावर आरूढ झालेला महाबली जंभासुर वेगाने इंद्राजवळ आला, गदा उगारून त्याच्या खांद्यावर घाव घातला; इंद्राच्या हत्तीवरही त्याने प्रहार केला।
Verse 15
गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गज: । जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ १५ ॥
जंभासुराच्या गदाप्रहाराने इंद्राचा हत्ती अत्यंत व्यथित व गोंधळून गेला. तो गुडघ्यांवर जमिनीला स्पर्श करून परम मूर्च्छेत पडला।
Verse 16
ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृत: । आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभु: ॥ १६ ॥
त्यानंतर इंद्राचा सारथी मातली हजार घोड्यांनी युक्त असा इंद्राचा रथ घेऊन आला. इंद्राने हत्ती सोडून त्या रथावर आरूढ झाला।
Verse 17
तस्य तत् पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तम: । शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे ॥ १७ ॥
मातलीच्या सेवेचे कौतुक करून दानवश्रेष्ठ जंभासुर हसला; तरीही रणात त्याने ज्वलंत त्रिशूळाने मातलीवर घाव घातला।
Verse 18
सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलि: । इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिर: ॥ १८ ॥
अतिशय असह्य वेदना मातलीने धैर्याने सहन केली. पण जंभासुरावर इंद्र अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि वज्राने प्रहार करून त्याचे शिर धडापासून तोडले।
Verse 19
जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषे: । नमुचिश्च बल: पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विता: ॥ १९ ॥
नारद ऋषींकडून जंभासुर मारला गेला असे ऐकताच त्याचे आप्त-स्वजन—नमुची, बल आणि पाक—अतिशय घाईने रणांगणावर आले।
Verse 20
वचोभि: परुषैरिन्द्रमर्दयन्तोऽस्य मर्मसु । शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम् ॥ २० ॥
हृदयाला टोचणाऱ्या कठोर शब्दांनी इंद्राला छळत, त्या दानवांनी त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला—जसा मेघ पर्वतावर मुसळधार पाऊस पाडतात।
Verse 21
हरीन्दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बल: शरै: । तावद्भिरर्दयामास युगपल्लघुहस्तवान् ॥ २१ ॥
रणांगणात चपळ हात असलेल्या दानव बलाने इंद्राच्या एक हजार हरि-अश्वांना तितक्याच बाणांनी एकाच वेळी भेदून मोठ्या यातनेत टाकले।
Verse 22
शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् । सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद् रणे ॥ २२ ॥
पाक नावाच्या असुराने धनुष्यावर दोनशे बाण एकाच वेळी लावून एकाच झटक्यात सोडले आणि रथाचे सर्व अवयव तसेच सारथी मातली यांना वेगवेगळे घाव घातले. रणांगणात हे खरोखर अद्भुत कृत्य होते।
Verse 23
नमुचि: पञ्चदशभि: स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभि: । आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयद: ॥ २३ ॥
मग नमुची नावाच्या असुराने सुवर्णपंख असलेल्या पंधरा महाबाणांनी शक्रावर प्रहार करून त्याला जखमी केले आणि युद्धात तो पाण्याने भरलेल्या मेघासारखा गर्जला।
Verse 24
सर्वत: शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् । छादयामासुरसुरा: प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदा: ॥ २४ ॥
इतर असुरांनी सर्व बाजूंनी बाणांचा घनवर्षाव करून रथ व सारथीसह शक्राला झाकून टाकले, जसे पावसाळ्यात मेघ सूर्याला झाकतात।
Verse 25
अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणा: सहानुगा: । अनायका: शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे ॥ २५ ॥
रणात इंद्र दिसेनासा देवगण अनुचरांसह अत्यंत व्याकुळ झाले व आक्रोश करू लागले. शत्रुबळाने पराभूत होऊन, नायकाविना ते समुद्रात तुटलेल्या नौकेतील व्यापाऱ्यांसारखे विलाप करू लागले।
Verse 26
ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जराद् विनिर्गत: साश्वरथध्वजाग्रणी: । बभौ दिश: खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये ॥ २६ ॥
मग इंद्र बाणांच्या जाळ्याने बनलेल्या पिंजऱ्यातून मुक्त होऊन बाहेर आला. घोडे, रथ, ध्वज आणि सारथीसह प्रकट होऊन त्याने आपल्या तेजाने आकाश, पृथ्वी व सर्व दिशा उजळून टाकल्या; तो रात्रीच्या शेवटी उगवणाऱ्या सूर्याप्रमाणे दीप्तिमान दिसला।
Verse 27
निरीक्ष्य पृतनां देव: परैरभ्यर्दितां रणे । उदयच्छद् रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा ॥ २७ ॥
जेव्हा वज्रधारी इंद्राने रणांगणावर आपल्या सैन्याला शत्रूंकडून गांजलेले पाहिले, तेव्हा तो अत्यंत क्रोधित झाला आणि शत्रूंना मारण्यासाठी त्याने आपले वज्र उगारले.
Verse 28
स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयो: । ज्ञातीनां पश्यतां राजञ्जहार जनयन्भयम् ॥ २८ ॥
हे राजा परीक्षित, राजा इंद्राने आपल्या वज्राने बल आणि पाक या दोघांची डोकी त्यांच्या सर्व नातेवाईकांच्या आणि अनुयायांच्या देखत उडवली. अशा प्रकारे त्याने रणांगणावर अत्यंत भयानक वातावरण निर्माण केले.
Verse 29
नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वित: । जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम् ॥ २९ ॥
हे राजा, जेव्हा नमुची नावाच्या दुसऱ्या असुराने बल आणि पाक यांचा वध पाहिला, तेव्हा तो शोकाकुल झाला. अशा प्रकारे संतापून त्याने इंद्राला मारण्याचा मोठा प्रयत्न केला.
Verse 30
अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् । प्रगृह्याभ्यद्रवत् क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् । प्राहिणोद् देवराजाय निनदन् मृगराडिव ॥ ३० ॥
रागावून सिंहासारखी गर्जना करत, नमुची असुराने एक लोखंडी भाला उचलला, ज्याला घंटा बांधल्या होत्या आणि जो सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेला होता. तो जोरात ओरडला, 'आता तू मेलास!' अशा प्रकारे इंद्राला मारण्यासाठी पुढे येऊन नमुचीने आपले शस्त्र सोडले.
Verse 31
तदापतद् गगनतले महाजवंविचिच्छिदे हरिरिषुभि: सहस्रधा । तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरेरुषान्वितस्त्रिदशपति: शिरो हरन् ॥ ३१ ॥
हे राजा, जेव्हा स्वर्गचा राजा इंद्राने तो अत्यंत वेगवान भाला आकाशातून पडताना पाहिला, तेव्हा त्याने ताबडतोब आपल्या बाणांनी त्याचे हजारो तुकडे केले. नंतर, अत्यंत क्रोधित होऊन, त्याने नमुचीचे डोके उडवण्यासाठी आपल्या वज्राने त्याच्या खांद्यावर प्रहार केला.
Verse 32
न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद य: सुरपतिनौजसेरित: । तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभित् तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा ॥ ३२ ॥
देवराज इंद्राने प्रचंड वेगाने नमुचीवर वज्र फेकला, तरी तो त्याची त्वचाही भेदू शकला नाही. हे किती अद्भुत! जो वज्र वृत्रासुराचे शरीर फोडून टाकणारा होता, तो नमुचीच्या मानेच्या त्वचेलाही किंचित इजा करू शकला नाही.
Verse 33
तस्मादिन्द्रोऽबिभेच्छत्रोर्वज्र: प्रतिहतो यत: । किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम् ॥ ३३ ॥
शत्रूकडून वज्र परतावून आला हे पाहून इंद्र फारच भयभीत झाला. तो विचार करू लागला—दैवी योगामुळेच का हे घडले? लोकांना मोहात पाडणारे हे कोणते अद्भुत घडले आहे?
Verse 34
येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेद: प्रजात्यये । कृतो निविशतां भारै: पतत्त्रै: पततां भुवि ॥ ३४ ॥
इंद्र विचार करू लागला—पूर्वी प्रलयकाळी ह्याच वज्राने मी पंख असलेल्या पर्वतांचे पंख छाटले होते; ते आकाशात उडत आणि भाराने खाली कोसळून लोकांना चिरडत.
Verse 35
तप:सारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटित: । अन्ये चापि बलोपेता: सर्वास्त्रैरक्षतत्वच: ॥ ३५ ॥
ह्याच वज्राने त्वष्ट्याच्या तपस्येचा सार असलेला वृत्रासुर फाडला गेला. तसेच अनेक बलवान वीर, ज्यांची त्वचा सर्व शस्त्रांनीही न जखमी होई, तेही याच वज्राने मारले गेले.
Verse 36
सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके । नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम् ॥ ३६ ॥
पण आता मी तोच वज्र एका क्षुल्लक असुरावर सोडला, तरी तो प्रतिहत होऊन निष्फळ ठरला. म्हणून जो ब्रह्मास्त्रासमान होता, तो आता साध्या दांड्यासारखा निरुपयोगी झाला आहे; मी तो आता धारण करणार नाही.
Verse 37
इति शक्रं विषीदन्तमाह वागशरीरिणी । नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानव: ॥ ३७ ॥
अशा रीतीने शोकाकुल इंद्र विलाप करीत असता आकाशातून एक अशरीरी वाणी झाली—“हा दानव नमुची न कोरड्याने मारता येतो, न ओल्याने.”
Verse 38
मयास्मै यद् वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयो: । अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपो: ॥ ३८ ॥
ती वाणी पुन्हा म्हणाली—“हे मघवन् इंद्रा! मी या दानवाला असा वर दिला आहे की कोरड्या वा ओल्या कोणत्याही शस्त्राने त्याचा मृत्यू होणार नाही; म्हणून शत्रू-वधाचा दुसरा उपाय विचार.”
Verse 39
तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहित: । ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम् ॥ ३९ ॥
ती दैवी वाणी ऐकून मघवान इंद्र अत्यंत एकाग्र झाला. उपायाचा ध्यान करताना त्याला फेन दिसला—जो ना पूर्ण ओला, ना पूर्ण कोरडा आहे.
Verse 40
न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचे: शिर: । तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन्विभुम् ॥ ४० ॥
मग इंद्राने न कोरड्याने, न ओल्याने, तर फेनानेच नमुचीचे शिर छेदले. त्यानंतर मुनीगण प्रसन्न होऊन इंद्राची स्तुती करू लागले आणि फुले व माळा उधळून त्याला जणू झाकून टाकले.
Verse 41
गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू । देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥
गंधर्वांचे दोन प्रमुख—विश्वावसु व परावसु—आनंदाने गाऊ लागले. देवदुंदुभी निनादू लागल्या आणि अप्सरा हर्षाने नृत्य करू लागल्या.
Verse 42
अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान्वाय्वग्निवरुणादय: । सूदयामासुरसुरान् मृगान्केसरिणो यथा ॥ ४२ ॥
वायू, अग्नी, वरुण इत्यादी इतर देवांनीही आपल्या-आपल्या विरोधी दैत्यांचा संहार सुरू केला; जसे वनात सिंह हरिणांना मारतात।
Verse 43
ब्रह्मणा प्रेषितो देवान्देवर्षिर्नारदो नृप । वारयामास विबुधान्दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम् ॥ ४३ ॥
हे राजन्, दैत्यांचा संपूर्ण नाश होणार असे पाहून ब्रह्मदेवांनी देवर्षी नारदांना पाठविले; नारदांनी देवांना जाऊन युद्ध थांबविले।
Verse 44
श्रीनारद उवाच भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयै: । श्रिया समेधिता: सर्व उपारमत विग्रहात् ॥ ४४ ॥
श्री नारद म्हणाले—नारायणाच्या भुजांचा आश्रय घेतल्यामुळे तुम्हाला अमृत प्राप्त झाले आहे. लक्ष्मीदेवीच्या कृपेने तुम्ही सर्व प्रकारे समृद्ध व तेजस्वी आहात; म्हणून हा विग्रह थांबवा।
Verse 45
श्रीशुक उवाच संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वच: । उपगीयमानानुचरैर्ययु: सर्वे त्रिविष्टपम् ॥ ४५ ॥
श्री शुकदेव म्हणाले—नारद मुनींचे वचन मानून देवांनी क्रोध व आवेश आवरला आणि युद्ध थांबविले. अनुचरांच्या स्तुतिगानात ते सर्व स्वर्गलोकात परत गेले।
Verse 46
येऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते । बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन् ॥ ४६ ॥
नारद मुनींच्या आज्ञेनुसार त्या रणांगणात जे दैत्य उरले होते, त्यांनी संकटात असलेल्या बली महाराजांना घेऊन अस्तगिरी नावाच्या पर्वताकडे प्रस्थान केले।
Verse 47
तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् । उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया ॥ ४७ ॥
त्या डोंगरावर शुक्राचार्यांनी ज्यांचे शिर, धड व अवयव नष्ट झाले नव्हते अशा मृत दैत्यसैनिकांना आपल्या संजीवनी मंत्रविद्येने पुन्हा जिवंत केले।
Verse 48
बलिश्चोशनसा स्पृष्ट: प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृति: । पराजितोऽपि नाखिद्यल्लोकतत्त्वविचक्षण: ॥ ४८ ॥
उशनाच्या स्पर्शाने बलीची इंद्रिये व स्मृती परत आली. लोकतत्त्वात निपुण असल्याने त्याला सर्व कळले; म्हणून पराभूत होऊनही तो खिन्न झाला नाही।
Frequently Asked Questions
Namuci was protected by a boon that he would not be killed by anything “dry or moist.” The vajra, though famed for killing Vṛtrāsura and other invulnerable beings, is still subordinate to the higher law created by boons, karma, and divine sanction. The episode teaches that raw power is constrained by providence and by the precise terms of destiny.
After an ākāśa-vāṇī disclosed the condition of Namuci’s boon, Indra meditated and realized that foam is neither dry nor moist; using foam as a weapon, he severed Namuci’s head. Symbolically, victory comes through buddhi guided by higher revelation—not merely through force—and shows that dharma can require intelligent compliance with cosmic law rather than impulsive aggression.
Bali states that all combatants are under kāla, receiving fame, victory, defeat, and death according to prescribed action (karma). Therefore, the wise do not become elated or depressed by outcomes. His critique targets Indra’s pride—assuming personal agency as the sole cause of success—presenting a Bhagavata view of humility and metaphysical realism.
Lord Brahmā, seeing the danger of total asura annihilation, sent Nārada to instruct the devas to stop. The reason is cosmic balance and dharmic restraint: even justified victory should not become uncontrolled slaughter. Nārada reminds the devas that their success came by Nārāyaṇa’s protection and Lakṣmī’s grace, not by independent might.
Śukrācārya revived dead asura soldiers who had not lost heads, trunks, or limbs by using his mantra called Saṁjīvanī. In-context, Saṁjīvanī demonstrates the asuras’ access to powerful brāhmaṇa-śakti (mantric potency) and keeps the narrative tension alive—showing that conflict persists until the Lord’s broader plan (including Bali’s later surrender to Vāmana) unfolds.