Mantra 29

Sukta 10

Sanskrit (Devanagari)

चतुर्धा रेतो अभवद् वशायाः । आपस्तुरीयममृतं तुरीयं यज्ञस्तुरीयं पशवस्तुरीयम्

IAST Transliteration

catúrdhā réto abhavad vaśā́yāḥ | ā́pas turī́yam amṛ́taṃ turī́yaṃ yajñás turī́yaṃ paśávas turī́yam

English Translation (Griffith/Whitney)

Fourfold became the seed of the Vaśā: the Waters are one fourth, Immortality one fourth, the Sacrifice one fourth, the Beasts one fourth.

Translation

वशाचे रेतस् (बीज) चतुर्धा झाले. आपः (जल) एक चतुर्थांश, अमृत एक चतुर्थांश, यज्ञ एक चतुर्थांश, आणि पशू एक चतुर्थांश.

Word by Word

• चतुर्धा: fourfold, in four parts
• चतुर्धा: Adhikaraṇa (प्रकार/विधि-अधिकारणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: चतुर् + धा (प्रत्यय) / अव्ययीभाव

• रेतः: seed, semen
• रेतः: Kartā (अभवत् इत्यस्य कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रेतस् (प्रातिपदिक) < √रि/√रु (स्रवणे) (निघण्टु-परम्परा)

• अभवत्: became, came to be
• अभवत्: —
• Type: Verb
• Root: √भू (सत्तायाम्)

• वशायाः: of the vashā (a cow/animal; lit. ‘the vashā’)
• वशायाः: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्धः: ‘of the vashā’)
• Type: Noun
• Root: वशा (प्रातिपदिक)

• आपः: waters
• आपः: Kartā (अध्याहृत-‘अभवत्/अस्ति’ इत्यस्य कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अप्/आप् (प्रातिपदिक)

• तुरीयम्: the fourth part
• तुरीयम्: Kartā-सम्बन्धी (विशेषणरूपेण)
• Type: Adjective
• Root: तुरीय (प्रातिपदिक)

• अमृतम्: immortality; ambrosia
• अमृतम्: Kartā (अध्याहृत-‘अभवत्/अस्ति’ इत्यस्य कर्ता; ‘(तुरीयं) अमृतम्’)
• Type: Noun
• Root: अमृत (प्रातिपदिक)

• तुरीयम्: the fourth part
• तुरीयम्: Kartā-सम्बन्धी (विशेषणरूपेण)
• Type: Adjective
• Root: तुरीय (प्रातिपदिक)

• यज्ञः: sacrifice, ritual
• यज्ञः: Kartā (अध्याहृत-‘अभवत्/अस्ति’ इत्यस्य कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) < √यज् (देवपूजासंगतिकरणदानेषु)

• तुरीयम्: the fourth part
• तुरीयम्: Kartā-सम्बन्धी (विशेषणरूपेण)
• Type: Adjective
• Root: तुरीय (प्रातिपदिक)

• पशवः: cattle, animals
• पशवः: Kartā (अध्याहृत-‘अभवत्/अस्ति’ इत्यस्य कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पशु (प्रातिपदिक)

• तुरीयम्: the fourth part
• तुरीयम्: Kartā-सम्बन्धी (विशेषणरूपेण)
• Type: Adjective
• Root: तुरीय (प्रातिपदिक)

Attribution

Rishi: Atharvanic tradition (verify anukramaṇī).

Devata: Vaśā (as source of fourfold retas); associated cosmic categories (Āpas, Amṛta, Yajña, Paśu).

Chandas: Triṣṭubh-like cadence is possible in the first hemistich; overall mixed; confirm in critical edition.

Mantra Rasa

{"primary_rasa":"adbhuta","secondary_rasa":"shanta","emotional_arc":"From wonder at cosmic mapping to calm assurance through enumerated order","listener_experience":"A feeling that prosperity is ‘lawful’ and cosmically backed; the household asset becomes sacred and reliable","intensity":5}