Adhyaya 6
Book 1, Chapter 6 positions indriyajaya (sense-conquest) as the master-key of rājanīti: the entire śāstra is said to hinge on disciplined cognition and appetite-control. Kautilya frames vidyā (learning) as the cause of vinaya (discipline), then defines indriyajaya as non-confusion and non-deviation of the five senses amid their objects, or as faithful practice of the śāstra. The chapter is architectonic within the Vijigīṣu’s power-structure: it hardens the Svāmī-limb so that counsel, revenue, coercion, and diplomacy do not get hijacked by the ṣaḍvarga (kāma, krodha, lobha, māna, mada, harṣa). The negative exempla—kings destroyed along with kin and realm—function as policy-risk cases: private vice becomes public catastrophe. The positive exempla show that long enjoyment of the earth (stable reign) is an output of restraint. Thus, conquest begins as inner governance; external conquest without it is structurally unstable.
Sutras
Sutra 1
विद्या विनयहेतुरिन्द्रियजयः कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः ॥ कZ_०१.६.०१ ॥
विद्या हा विनयाचा हेतू आहे. काम, क्रोध, लोभ, मान, मद आणि उन्मत्त हर्ष यांचा त्याग करून इंद्रियजय साधावा.
Sutra 2
कर्णत्वगक्षिजिह्वाघ्राणेन्द्रियाणां शास्त्रानुष्ठानं वा ॥ कZ_०१.६.०२ ॥
इंद्रियजय म्हणजे कान, त्वचा, डोळे, जीभ आणि नाक या इंद्रियांचे नियमन; किंवा शास्त्रांच्या उपदेशांचे शिस्तबद्ध आचरण.
Sutra 3
कृत्स्नं हि शास्त्रमिदमिन्द्रियजयः ॥ कZ_०१.६.०३ ॥
खरेच, हे संपूर्ण शास्त्र (मुळात) इंद्रियजयच आहे.
Sutra 4
तद्विरुद्धवृत्तिरवश्येन्द्रियश्चातुरन्तो अपि राजा सद्यो विनश्यति ॥ कZ_०१.६.०४ ॥
त्या (शिस्तीच्या) विरुद्ध वागणारा व इंद्रियसंयम नसलेला राजा, अन्यथा फार कुशल असला तरी, लवकर नष्ट होतो।
Sutra 5
यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामाद्ब्राह्मणकन्यामभिमन्यमानः सबन्धुराष्ट्रो विननाश करालश्च वैदेहः ॥ कZ_०१.६.०५ ॥
उदा., दाण्डक्य नावाचा भोज राजा—कामामुळे ब्राह्मणकन्येचा अपमान/उल्लंघन करून—आपल्या बंधुजनांसह व राज्यासह नष्ट झाला; तसेच विदेहाचा करालही।
Sutra 6
कोपाज्जनमेजयो ब्राह्मणेषु विक्रान्तः तालजङ्घश्च भृगुषु ॥ कZ_०१.६.०६ ॥
क्रोधामुळे जनमेजय ब्राह्मणांवर हिंसक झाला; आणि तालजंघ भृगूंवर।
Sutra 7
लोभादैलश्चातुर्वर्ण्यमत्याहारयमाणः सौवीरश्चाजबिन्दुः ॥ कZ_०१.६.०७ ॥
लोभामुळे ऐलने चारही वर्णांकडून अतीव वसुली/शोषण केले; आणि सौवीरचा अजविंदूही।
Sutra 8
मानाद् रावणः परदारानप्रयच्छन्दुर्योधनो राज्यादंशं च ॥ कZ_०१.६.०८ ॥
अहंकारामुळे—रावण परस्त्रीपासून न विरत झाल्याने नष्ट झाला; आणि दुर्योधन राज्यातील हिस्सा देखील न दिल्याने नष्ट झाला।
Sutra 9
मदाद्दम्भोद्भवो भूतावमानी हैहयश्चार्जुनः ॥ कZ_०१.६.०९ ॥
सत्तेच्या मदामुळे दम्भोद्भव आणि प्राण्यांचा अपमान करणारा हैहय अर्जुन (कार्तवीर्य)—दोघांचाही विनाश झाला।
Sutra 10
हर्षाद्वातापिरगस्त्यमत्यासादयन्वृष्णिसंघश्च द्वैपायनमिति ॥ कZ_०१.६.१० ॥
बेपर्वा हर्षामुळे वातापीने अगस्त्याला अतिशय छळले; आणि वृष्णि-संघाने द्वैपायन (व्यास) यांना अतिशय छळले—अशा रीतीने (ते) नष्ट झाले.
Sutra 11
सबन्धुराष्ट्रा राजानो विनेशुरजितेन्द्रियाः ॥ कZ_०१.६.११च्द् ॥
बंधू आणि राज्य असूनही, इंद्रिये न जिंकल्यामुळे राजे नष्ट झाले.
Sutra 12
अम्बरीषश्च नाभागो बुभुजाते चिरं महीम् ॥ कZ_०१.६.१२च्द् ॥
अशा संयमामुळे अंबरीष व नाभाग यांनी दीर्घकाळ पृथ्वीचा उपभोग केला (म्हणजेच दीर्घकाळ राज्य केले)।
Frequently Asked Questions
A disciplined king avoids policy capture by desire/anger/greed/pride/intoxication/elation, producing stable judgment, predictable justice, and continuity of rule; the realm and royal lineage are protected from sudden collapse.
No single juridical fine is specified here; the ‘daṇḍa’ is structural and immediate: political ruin (vinaśyati sadyaḥ) of the king, with destruction of kin and realm (sabandhurāṣṭra-vināśa).