Adhyaya 10
Book 1 frames vijigīṣu-power as a product of disciplined internal order, not merely external conquest. Chapter 10 operationalizes the Saptāṅga principle that the ministerial limb must be ‘pure’ (śauca) for the organism of state to function without self-poisoning. In 1.10.16–20, Kauṭilya rejects symbolic self-purification (the king presenting himself or a goddess as a “target”) in favor of institutional testing: ministers must be examined for fear-driven deviations regarding the trivarga (dharma, artha, kāma). The passage argues a diagnostic logic: corruption contaminates the innocent like poison in water; once deeply corrupted, remedy is hard to find. Therefore the king should create an external testing ground and deploy trusted agents (sattrin) to probe officials across fourfold upadhā-tests. This is the vijigīṣu’s internal security doctrine: build conquest-capacity by ensuring loyal, resilient administrative nerve-centers before war, diplomacy, and revenue extraction.
Sutras
Sutra 1
मन्त्रिपुरोहितसखः सामान्येष्वधिकरणेषु स्थापयित्वामात्यानुपधाभिः शोधयेत् ॥ कZ_०१.१०.०१ ॥
सामान्य (असंवेदनशील) कामकाजात मंत्री, पुरोहित व विश्वासू सखा नेमून राजााने उपधा (गुप्त परीक्षा) यांद्वारे अमात्यांची छाननी करावी।
Sutra 2
पुरोहितमयाज्ययाजनाध्यापने नियुक्तममृष्यमाणं राजावक्षिपेत् ॥ कZ_०१.१०.०२ ॥
राजाने असा पुरोहित नेमावा जो (उचकावणारा म्हणून) असंतुष्ट/रागीट असेल; त्याला अयोग्य यज्ञकर्म करविणे व अध्यापनात नेमून परीक्षा सुरू करावी।
Sutra 3
स सत्त्रिभिः शपथपूर्वमेकैकममात्यमुपजापयेत् अधार्मिको अयं राजा साधु धार्मिकमन्यमस्य तत्कुलीनमपरुद्धं कुल्यमेकप्रग्रहं सामन्तमाटविकमौपपादिकं वा प्रतिपादयामः सर्वेषामेतद् रोचते कथं वा तव इति ॥ कZ_०१.१०.०३ ॥
तो सत्त्री-एजंटांच्या मदतीने, शपथ घालून, प्रत्येक अमात्याला एकेक करून एकांतात चाचपडेल: ‘हा राजा अधार्मिक आहे. चला, दुसरा—धार्मिक—व्यक्ती बसवू: त्याच कुलातील, किंवा नजरकैदेतला नातेवाईक, किंवा उपकुलातील/पार्श्व नातेवाईक, किंवा एकमेव दावेदार, किंवा सीमावर्ती सामंत, किंवा वननायक, किंवा दत्तक/आणून बसवलेला पर्याय. सर्वांना हे मान्य आहे; तुझे काय?’
Sutra 4
प्रत्याख्याने शुचिः । इति धर्मोपधा ॥ कZ_०१.१०.०४ ॥
तो प्रस्ताव नाकारल्यास तो शुद्ध; ही ‘धर्मोपधा’ (धर्म-परीक्षा) होय.
Sutra 5
सेनापतिरसत्प्रग्रहेणावक्षिप्तः सत्त्रिभिरेकैकममात्यमुपजापयेत् लोभनीयेनार्थेन राजविनाशाय सर्वेषामेतद् रोचते कथं वा तव इति ॥ कZ_०१.१०.०५ ॥
सेनापतीला (अयोग्य बांधिलकी/फसवणूक दाखवून) अडकवलेला आहे असे भासवून, सत्त्री-एजंटांद्वारे तो प्रत्येक अमात्याला एकेक करून एकांतात उचकावेल: ‘लुभावणाऱ्या धनासाठी राजाच्या विनाशाला सर्व तयार आहेत; तुझे काय?’
Sutra 6
प्रत्याख्याने शुचिः । इत्यर्थोपधा ॥ कZ_०१.१०.०६ ॥
तो (लोभाचा) प्रस्ताव नाकारल्यास तो शुद्ध; ही ‘अर्थोपधा’ (अर्थ/धन-परीक्षा) होय.
Sutra 7
परिव्राजिका लब्धविश्वासान्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रमेकैकमुपजपेत् राजमहिषी त्वां कामयते कृतसमागमोपाया महानर्थश्च ते भविष्यति इति ॥ कZ_०१.१०.०७ ॥
अंतःपुरात विश्वास व सत्कार मिळवलेली परिव्राजिका प्रत्येक महामात्राला एकेक करून एकांतात फुसलवावी— “राजमहिषी तुला इच्छिते; भेटीचा उपाय केलास तर तुला मोठा लाभ होईल.”
Sutra 8
प्रत्याख्याने शुचिः । इति कामोपधा ॥ कZ_०१.१०.०८ ॥
तो प्रस्ताव नाकारल्यास तो शुद्ध आहे— ही ‘कामोपधा’ (काम-परीक्षा) आहे.
Sutra 9
प्रहवणनिमित्तमेको अमात्यः सर्वानमात्यानावाहयेत् ॥ कZ_०१.१०.०९ ॥
गोंधळ/उपद्रवाचे निमित्त करून एक अमात्य सर्व अमात्यांना बोलावेल.
Sutra 10
तेनोद्वेगेन राजा तानवरुन्ध्यात् ॥ कZ_०१.१०.१० ॥
त्या निर्माण झालेल्या घबराटीचा फायदा घेऊन राजा त्यांना आवरून धरेल (म्हणजे नजरकैद/नियंत्रणात ठेवेल).
Sutra 11
कापटिकश्चात्र पूर्वावरुद्धस्तेषामर्थमानावक्षिप्तमेकैकममात्यमुपजपेत् असत्प्रवृत्तो अयं राजा साध्वेनं हत्वान्यं प्रतिपादयामः सर्वेषामेतद् रोचते कथं वा तव इति ॥ कZ_०१.१०.११ ॥
येथे निष्ठेचे ढोंग करणारा एक प्रवर्तक, जो आधीपासूनच नियंत्रण/नजरकैदेत ठेवलेला असेल, तो त्यांच्या प्रत्येक मंत्र्याला एकेक करून गुप्तपणे चाचपडत म्हणेल: “हा राजा अधर्माने वागतो; चला, योग्य रीतीने याला मारून दुसऱ्याला बसवू. हे सर्वांना आवडते—तुझे काय म्हणणे?”
Sutra 12
प्रत्याख्याने शुचिः । इति भयोपधा ॥ कZ_०१.१०.१२ ॥
तो (उचकावणी) नाकारल्यास तो ‘शुद्ध’—ही भय‑परीक्षा आहे.
Sutra 13
तत्र धर्मोपधाशुद्धान्धर्मस्थीयकण्टकशोधनेषु कर्मसु स्थापयेत् अर्थोपधाशुद्धान् समाहर्तृसम्निधातृनिचयकर्मसु कामोपधा शुद्धान्बाह्याभ्यन्तरविहाररक्षासु भयोपधाशुद्धानासन्नकार्येषु राज्ञः ॥ कZ_०१.१०.१३ ॥
तेथे धर्म‑परीक्षेत शुद्ध ठरलेल्यांना न्यायकार्ये व ‘कण्टक’ (उपद्रवी/गुन्हेगार)‑शोधनाच्या कामांत नेमावे. अर्थ‑परीक्षेत शुद्धांना महसूल‑संग्रह, कोष‑रक्षण आणि भांडार/संचय‑कामांत लावावे. काम‑परीक्षेत शुद्धांना राजाच्या बाह्य‑आभ्यंतर विहार‑भोग व हालचालींच्या रक्षणात ठेवावे. भय‑परीक्षेत शुद्धांना राजाच्या निकटच्या व तातडीच्या कामांत नेमावे.
Sutra 14
सर्वोपधाशुद्धान्मन्त्रिणः कुर्यात् ॥ कZ_०१.१०.१४ ॥
सर्व परीक्षांत शुद्ध ठरलेल्यांनाच मंत्री करावे.
Sutra 15
सर्वत्राशुचीन् खनिद्रव्यहस्तिवनकर्मान्तेषु उपयोजयेत् ॥ कZ_०१.१०.१५ ॥
जे सर्वत्र अशुद्ध ठरतील त्यांना खाणी, द्रव्य‑हाताळणी/वाहतूक, हत्ती‑शाळा, वने आणि कर्मान्त (कारखाना/कार्यशाळा) कामांत लावावे.
Sutra 16
अधिकुर्याद् यथा शौचमित्याचार्या व्यवस्थिताः ॥ कZ_०१.१०.१६च्द् ॥
आचार्यांच्या मते, जितकी शुचिता/परीक्षित प्रामाणिकता तितक्याच प्रमाणात अधिकार वाढवावा किंवा सोपवावा।
Sutra 17
शौचहेतोरमात्यानामेतत्कौटिल्यदर्शनम् ॥ कZ_०१.१०.१७च्द् ॥
कौटिल्याच्या मते, हा उपाय अमात्य/अधिकाऱ्यांची शुचिता (प्रामाणिकता) सुनिश्चित करण्यासाठी आहे।
Sutra 18
कदाचिद्द् हि प्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् ॥ कZ_०१.१०.१८च्द् ॥
जो दूषित/भ्रष्ट झाला आहे, त्याच्यासाठी कधी कधी कोणताही उपाय मिळत नाही (म्हणजे सुधारणा शक्य राहत नाही)।
Sutra 19
नागत्वान्तं निवर्तेत स्थिता सत्त्ववतां धृतौ ॥ कZ_०१.१०.१९च्द् ॥
ज्या अंतिम अवस्थेला तो पोहोचला आहे, तिथून तो मागे फिरत नाही; सत्त्ववान/धैर्यशीलांची धृती अढळ राहते.
Sutra 20
शौचाशौचममात्यानां राजा मार्गेत सत्त्रिभिः ॥ कZ_०१.१०.२०च्द् ॥
राजाने गुप्तहेरांद्वारे (सत्त्रि/सत्त्रिन) मंत्र्यांची शुचिता वा अशुचिता (प्रामाणिकपणा वा भ्रष्टता) तपासावी.
Frequently Asked Questions
Stable administration: honest ministers reduce leakage of revenue, prevent policy sabotage, and increase public trust; this strengthens all limbs—especially treasury and army—by ensuring decisions and funds are not privately diverted.
This unit implies pre-appointment exclusion and containment rather than a fixed tariff of punishment: an aśauca amātya should not be entrusted with office/critical tasks; if already placed and found corrupt, Kauṭilyan practice elsewhere supports removal, confiscation, and punitive action proportionate to the harm.