Adhyaya 7
Book 4 operationalizes daṇḍanīti by converting moral outrage into administrable proof. Chapter 4.7 functions as the state’s medico-legal protocol: it instructs officials to examine corpses (tailābhyakta—oiled inspection), read bodily signs to classify the cause of death (strangulation, suspension, drowning, poison, beating, weapon injury), and then trace motive and opportunity among attendants, women of the household, heirs, and hostile relatives. In the Vijigīṣu’s power-architecture, this chapter strengthens the King-limb by preventing private violence from becoming political disorder and by safeguarding the legitimacy of coercion. A ruler who punishes without proof invites factional retaliation; a ruler who proves before punishing converts fear into compliance and turns rumor into actionable intelligence. Thus, forensic procedure becomes a governance technology: it protects innocents (yogakṣema), secures revenue and labor from social stability, and increases the credibility of royal justice—making the king’s danda both effective and politically sustainable.
Sutras
Sutra 5
निस्तब्धगुदाक्षं संदष्टजिह्वमाध्मातोदरमुदकहतं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.०५ ॥
पाण्याने मृत्यू (बुडून) ओळखावा: गुदा व डोळे जड/कठोर असतात, जीभ दातांत दाबलेली/चावलेली असते, आणि पोट फुगलेले असते.
Sutra 6
शोणितानुसिक्तं भग्नभिन्नगात्रं काष्ठैरश्मभिर्वा हतं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.०६ ॥
शरीर रक्ताने माखलेले असून अवयव तुटलेले किंवा फाटलेले असतील—जणू काठ्या किंवा दगडांनी मारलेले—तर ती मारहाणीने झालेली मृत्यू आहे असे ओळखावे।
Sutra 7
सम्भग्नस्फुटितगात्रमवक्षिप्तं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.०७ ॥
अवयव अत्यंत तुटलेले व भेगाळलेले असतील, तर ती ‘फेकून पाडल्याने/पडल्याने’ झालेली मृत्यू आहे असे ओळखावे।
Sutra 8
श्यावपाणिपाददन्तनखं शिथिलमांसरोमचर्माणं फेनोपदिग्धमुखं विषहतं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.०८ ॥
हात, पाय, दात व नखे काळवंडलेली असतील; मांस, केस व त्वचा शिथिल असेल; आणि तोंडावर फेस लागलेला असेल—तर ती विषामुळे झालेली मृत्यू आहे असे ओळखावे।
Sutra 9
तमेव सशोणितदंशं सर्पकीटहतं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.०९ ॥
तीच लक्षणे असून जर रक्त येणारा दंशचिन्हही असेल, तर ती साप किंवा कीटकदंशामुळे झालेली मृत्यू आहे असे ओळखावे।
Sutra 10
विक्षिप्तवस्त्रगात्रमतिवन्तविरिक्तं मदनयोगहतं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.१० ॥
वस्त्रे व शरीर विस्कळीत असतील आणि अतिशय उलटी/विसर्जन (अतिरिक्त स्राव/निर्गमन) झालेले असेल, तर ती ‘मदनयोग’ (मादक/कामोत्तेजक मिश्रण) मुळे झालेली मृत्यू आहे असे ओळखावे।
Sutra 11
अतोऽन्यतमेन कारणेन हतं हत्वा वा दण्डभयादुद्बद्धनिकृत्तकण्ठं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.११ ॥
किंवा अन्य कोणत्या कारणाने मारला गेलेला, अथवा कोणाला मारून दंडाच्या भीतीने जर (व्यक्ती) फासावर लटकलेला किंवा गळा कापलेला आढळला, तर तो तसाच (प्रकार) म्हणून ओळखावा।
Sutra 12
विषहतस्य भोजनशेषं वयोभिः परीक्षेत ॥ कZ_०४.७.१२ ॥
विषामुळे मृत्यू झाल्यास उरलेले अन्न पक्ष्यांद्वारे तपासावे।
Sutra 13
हृदयादुद्धृत्याग्नौ प्रक्षिप्तं चिटिचिटायदिन्द्रधनुर्वर्णं वा विषयुक्तं विद्यात्दग्धस्य हृदयमदग्धं दृष्ट्वा वा ॥ कZ_०४.७.१३ ॥
हृदय काढून आगीत टाकल्यावर ते चिटचिट आवाज करीत असेल किंवा इंद्रधनुष्याप्रमाणे रंग दिसत असेल, तर ते विषयुक्त समजावे; तसेच जळालेल्या देहात हृदय न जळलेले दिसले तरी (विषाचे लक्षण) समजावे।
Sutra 14
तस्य परिचारकजनं वाग्दण्डपारुष्यातिलब्धं मार्गेत दुःखोपहतमन्यप्रसक्तं वा स्त्रीजनं दायवृत्तिस्त्रीजनाभिमन्तारं वा बन्धुम् ॥ कZ_०४.७.१४ ॥
त्याच्या परिचारकांपैकी ज्यांना कठोर वचनदंड किंवा अपमान मिळाला असेल त्यांची चौकशी करावी; तसेच घरातील स्त्रियांपैकी दुःखाने पीडित किंवा दुसरीकडे आसक्त असलेल्या; आणि असा नातेवाईकही जो वारशातून लाभ घेणारा असेल किंवा घरातील स्त्रियांबद्दल वैर धरणारा असेल।
Sutra 15
तदेव हतोद्बद्धस्य परीक्षेत ॥ कZ_०४.७.१५ ॥
त्याच प्रकारे, फाशीला लटकवून मारलेल्या व्यक्तीच्या प्रकरणाचीही चौकशी करावी.
Sutra 16
स्वयमुद्बद्धस्य वा विप्रकारमयुक्तं मार्गेत ॥ कZ_०४.७.१६ ॥
किंवा, एखाद्याने स्वतः फाशी घेतली असल्यास, त्याच्या पद्धतीत/परिस्थितीत काही विसंगती—काही अनुचित किंवा न जुळणारे—शोधावे।
Sutra 17
सर्वेषां वा स्त्रीदायाद्यदोषः कर्मस्पर्धा प्रतिपक्षद्वेषः पण्यसंस्थासमवायो वा विवादपदानामन्यतमद्वा रोषस्थानम् ॥ कZ_०४.७.१७ ॥
कोणत्याही व्यक्तीसाठी रोष/वैमनस्याची कारणे अशी असू शकतात: स्त्री, दाय/वारसा इत्यादींबाबतचे वाद; कामातील स्पर्धा; विरोधी पक्षाविषयी द्वेष; व्यापारी संघ/गिल्डमधील संगनमत/संबंध; किंवा वादाचे इतर कोणतेही मान्य कारण।
Sutra 18
रोषनिमित्तो घातः ॥ कZ_०४.७.१८ ॥
घात/हत्या (बहुधा) रोष/क्रोध या राग या प्रेरणेने घडतो।
Sutra 19
स्वयं आदिष्टपुरुषैर्वा चोरैरर्थनिमित्तं सादृश्यादन्यवैरिभिर्वा हतस्य घातमासन्नेभ्यः परीक्षेत ॥ कZ_०४.७.१९ ॥
तो निकटच्या लोकांकडून चौकशी करून ठरवावे की मृताची हत्या (i) स्वतःने, (ii) आदेशित/नियुक्त व्यक्तींमार्फत, (iii) चोरांनी धनलाभासाठी, किंवा (iv) पूर्व वैर व परिस्थितीशी साधर्म्य पाहून इतर शत्रूंनी केली आहे का।
Sutra 20
येनाहूतः सह स्थितः प्रस्थितो हतभूमिमानीतो वा तमनुयुञ्जीत ॥ कZ_०४.७.२० ॥
ज्याने त्याला बोलावले, ज्याच्यासोबत तो थांबला, ज्याच्यासोबत तो निघाला, किंवा ज्याने त्याला हत्या-स्थळी आणले—त्याची चौकशी करावी।
Sutra 21
ये चास्य हतभूमावासन्नचरास्तानेकैकशः पृच्छेत्केनायमिहानीतो हतो वा कः सशस्त्रः संगूहमान उद्विग्नो वा युष्माभिर्दृष्टः इति ॥ कZ_०४.७.२१ ॥
आणि जे लोक हत्या-स्थळाजवळ वावरत होते, त्यांना तो एकेक करून विचारेल— ‘याला इथे कोणी आणले? किंवा याला कोणी मारले? तुम्ही कोणाला शस्त्रधारी, लपून/लपवत असलेला, किंवा अस्वस्थ/घाबरलेला पाहिले?’
Sutra 22
ते यथा ब्रूयुस्तथानुयुञ्जीत ॥ कZ_०४.७.२२ ॥
ते जसे सांगतील, तसेच त्यानुसार तो पुढे चौकशी करील।
Sutra 23
वस्त्रं वेषं विभूषां वा दृष्ट्वा तद्व्यवहारिणः ॥ कZ_०४.७.२३च्द् ॥
वस्त्र, वेश किंवा दागिने पाहून, त्यांच्याशी संबंधित व्यवहार करणारे/लेन-देन करणारे (शोधावेत)।
Sutra 24
कर्म च व्यवहारं च ततो मार्गणमाचरेत् ॥ कZ_०४.७.२४च्द् ॥
मग तो त्या व्यक्तीचे कर्म/व्यवसाय व व्यवहार/व्यवहार-देवहार यांची चौकशी करावी; त्यानंतर विधिपूर्वक झडती/तपास करावा.
Sutra 25
घातयेत्स्वयमात्मानं पापेन मोहिता ॥ कZ_०४.७.२५च्द् ॥
—किंवा पापाने मोहून गेलेली एखादी स्त्री स्वतःच आपला मृत्यू घडवते.
Sutra 26
न श्मशानविधिस्तेषां न सम्बन्धिक्रियास्तथा ॥ कZ_०४.७.२६च्द् ॥
त्यांच्यासाठी ना स्मशानविधी आहे, ना नातलगांनी करावयाचे तसे संस्कार/कर्मकांड.
Sutra 27
तद्गतिं स चरेत्पश्चात्स्वजनाद्वा प्रमुच्यते ॥ कZ_०४.७.२७च्द् ॥
—तो नंतर तो त्यांच्यासारखीच गती/स्थिती भोगतो, किंवा आपल्या स्वजन-समूहातून मुक्त/बहिष्कृत होतो.
Sutra 28
याजनाध्यापनाद् यौनात्तैश्चान्योऽपि समाचरन् ॥ कZ_०४.७.२८च्द् ॥
त्यांच्यासाठी यज्ञ करविणे, त्यांना अध्यापन करणे, त्यांच्याशी लैंगिक संबंध ठेवणे—आणि अशाच प्रकारच्या इतर संगतीनेही—मनुष्य स्वतःही पतित होतो.
Sutra 31
तैलाभ्यक्तमाशुमृतकं परीक्षेत ॥ कZ_०४.७.०१ ॥
Sutra 32
निष्कीर्णमूत्रपुरीषं वातपूर्णकोष्ठत्वक्कं शूनपादपाणिमान्मीलिताक्षं सव्यञ्जनकण्ठं पीटननिरुद्धोच्छ्वासहतं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.०२ ॥
Sutra 33
तमेव संकुचितबाहुसक्थिमुद्बन्धहतं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.०३ ॥
Sutra 34
शूनपाणिपादोदरमपगताक्षमुद्वृत्तनाभिमवरोपितं विद्यात् ॥ कZ_०४.७.०४ ॥
Frequently Asked Questions
It prevents wrongful punishment and retaliatory feuds by making death-investigation evidence-based; this stabilizes households, protects vulnerable dependents, and increases trust in royal justice—thereby sustaining social order and economic continuity.
Implied rather than enumerated here: officials who fail to investigate properly or who misclassify deaths invite disciplinary danda for negligence/abuse; proven killers (including poisoners/stranglers) are punishable under the homicide and assault provisions of Book 4 according to the determined cause and intent.