Adhyaya 3
Book 4 operationalizes internal security by removing ‘thorns’ (kaṇṭaka)—criminal, economic, and environmental disruptors. In 4.3, Kautilya treats fear itself as a governance variable: wild beasts, serpents, aquatic dangers, and ‘rakṣas’ panic can depopulate routes, reduce cultivation, and weaken revenue. The Vijigīṣu’s power is not only conquest but continuity of extraction and order; therefore the state must maintain confidence, mobility, and safety in the janapada. This passage integrates three levers: danda (fines for non-compliance), artha-incentives (reward to the slayer of dangerous animals), and public liturgy (parva-pūjā) as mass psychological administration. It also domesticates extra-institutional expertise (Atharvan specialists, māyāyogins) by bringing them under royal patronage and supervision, converting potentially subversive charisma into sanctioned public utility. Thus, pragmatic welfare (yogakṣema) and revenue-protection converge: the king appears as protector ‘like a father,’ while the administrative machine standardizes response to calamity.
Sutras
Sutra 1
दैवान्यष्टौ महाभयानि अग्निरुदकं व्याधिर्दुर्भिक्षं मूषिका व्यालाः सर्पा रक्षांसीति ॥ कZ_०४.३.०१ ॥
दैवजन्य आठ महाभय—अग्नी, जल/पूर, व्याधी, दुर्भिक्ष, उंदीर, व्याल (वन्य पशू), साप आणि रक्षांसि (हिंसक/शत्रू घटक).
Sutra 2
तेभ्यो जनपदं रक्षेत् ॥ कZ_०४.३.०२ ॥
या (आपत्तींपासून) तो जनपद/राज्याचे रक्षण करील.
Sutra 3
ग्रीष्मे बहिरधिश्रयणं ग्रामाः कुर्युः दशमूलीसंग्रहेणाधिष्ठिता वा ॥ कZ_०४.३.०३ ॥
उन्हाळ्यात गावांनी वस्तीबाहेर निवास/छावणीची व्यवस्था करावी, किंवा ‘दशमूली’ (दहा प्रकारच्या आवश्यक साधनसामग्री)च्या संग्रहावर आधारित संघटित/व्यवस्थित राहावे.
Sutra 4
नागरिकप्रणिधावग्निप्रतिषेधो व्याख्यातः निशान्तप्रणिधौ राजपरिग्रहे च ॥ कZ_०४.३.०४ ॥
नगराध्यक्षाच्या व्यवस्था/नियुक्तीअंतर्गत जसा अग्नि-प्रतिषेध (निषेध/नियमन) सांगितला आहे, तसाच तो रात्रिपहर्यांच्या नियुक्तीत आणि राजकीय परिसरोंमध्येही लागू होतो.
Sutra 5
बलिहोमस्वस्तिवाचनैः पर्वसु चाग्निपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.०५ ॥
तो बलि, होम आणि स्वस्तिवाचन करवील; तसेच सण-उत्सवांच्या दिवशी अग्निपूजाही करवील.
Sutra 6
वर्षारात्रमानूपग्रामाः पूरवेलामुत्सृज्य वसेयुः ॥ कZ_०४.३.०६ ॥
पावसाळ्यात दलदली गावांचे रहिवासी पूरकाठ सोडून पाण्याच्या प्लावनरेषेपासून दूर राहावेत।
Sutra 7
काष्ठवेणुनावश्चोपगृह्णीयुः ॥ कZ_०४.३.०७ ॥
ते लाकूड व बांबूच्या होड्या सुरक्षित ठेवतील.
Sutra 8
उह्यमानमलाबुदृतिप्लवगण्डिकावेणिकाभिस्तारयेयुः ॥ कZ_०४.३.०८ ॥
जे पुराच्या पाण्यात वाहून जात आहेत त्यांना भोपळे, फुगवलेल्या कातड्या, तरंगणारी साधने, तराफे आणि बांबूच्या गाठोड्यांच्या साहाय्याने सुरक्षित ठिकाणी पोहोचवावे.
Sutra 9
अनभिसरतां द्वादशपणो दण्डः अन्यत्र प्लवहीनेभ्यः ॥ कZ_०४.३.०९ ॥
जे मदत करत नाहीत त्यांना बारा पणांचा दंड—परंतु ज्यांच्याकडे तरंगण्याचे साधन नाही त्यांना अपवाद.
Sutra 10
पर्वसु च नदीपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.१० ॥
पर्व/विशेष दिवशी तो नदीपूजा करवेल.
Sutra 11
मायायोगविदो वेदविदो वा वर्षमभिचरेयुः ॥ कZ_०४.३.११ ॥
मायायोग जाणणारे किंवा वेदज्ञ लोक पर्जन्य-प्रभावक अनुष्ठान करू शकतात.
Sutra 12
वर्षावग्रहे शचीनाथगङ्गापर्वतमहाकच्छपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.१२ ॥
पावसाच्या आरंभी/पाऊस थांबून राहिल्यास तो शचीनाथ (इंद्र), गंगा, पर्वत आणि महाकच्छ (महाकच्छप) यांची पूजा-विधी करवून घेईल.
Sutra 13
व्याधिभयमौपनिषदिकैः प्रतीकारैः प्रतिकुर्युः औषधैश्चिकित्सकाः शान्तिप्रायश्चित्तैर्वा सिद्धतापसाः ॥ कZ_०४.३.१३ ॥
रोगभयाचा प्रतिकार औपनिषदिक रक्षोपायांनी करावा; वैद्यांनी औषधांनी करावा; किंवा सिद्ध तपस्वींनी शांती-प्रायश्चित्तांनी करावा.
Sutra 14
तेन मरको व्याख्यातः ॥ कZ_०४.३.१४ ॥
यामुळे मरक (महामारीजन्य मृत्यू) याचे स्पष्टीकरण झाले.
Sutra 15
तीर्थाभिषेचनं महाकच्छवर्धनं गवां श्मशानावदोहनं कबन्धदहनं देवरात्रिं च कारयेत् ॥ कZ_०४.३.१५ ॥
तो तीर्थाभिषेक-स्नान, महाकच्छवर्धन, गायींचे ‘श्मशानावदोहन’ (श्मशानात दुहणे), कबन्धदहन (शवदहन) आणि देवरात्रि-व्रत/पालन करवून घेईल.
Sutra 16
पशुव्याधिमरके स्थानार्थनीराजनं स्वदैवतपूजनं च कारयेत् ॥ कZ_०४.३.१६ ॥
पशुरोग व साथीच्या मृत्यूचा प्रादुर्भाव झाल्यास, तो स्थान व त्याच्या साधनसंपत्तीचे विधिपूर्वक शुद्धीकरण-नीराजन करावा, आणि राज्याच्या रक्षक देवतांचे पूजनही करावे।
Sutra 17
दुर्भिक्षे राजा बीजभक्तोपग्रहं कृत्वानुग्रहं कुर्यात्दुर्गसेतुकर्म वा भक्तानुग्रहेण भक्तसंविभागं वा देशनिक्षेपं वा ॥ कZ_०४.३.१७ ॥
दुष्काळात राजा बियाणे व धान्य/राशन यांची आगाऊ मदत देऊन प्रजेला दिलासा द्यावा; किंवा किल्लेबांधणी व सिंचन/सार्वजनिक बांधकामे करावीत; किंवा मदत म्हणून राशनचे वाटप करावे; किंवा लोकांना योग्य ठिकाणी स्थलांतरित/पुनर्वसित करावे।
Sutra 18
मित्राणि वा व्यपाश्रयेत कर्शनं वमनं वा कुर्यात् ॥ कZ_०४.३.१८ ॥
किंवा तो मित्रांचा आधार घ्यावा; आणि गरजेनुसार कृशकरण (उपवास/क्षीण-चिकित्सा) व वमन (उलटी-चिकित्सा) असे उपचारक्रम राबवावेत।
Sutra 19
निष्पन्नसस्यमन्यविषयं वा सजनपदो यायात्समुद्रसरस्तटाकानि वा संश्रयेत ॥ कZ_०४.३.१९ ॥
प्रजेसह तो ज्या दुसऱ्या प्रदेशात पीक तयार झाले आहे तिकडे जावा; किंवा समुद्र, सरोवर किंवा तलाव/जलाशयांच्या काठी आश्रय घ्यावा।
Sutra 20
धान्यशाकमूलफलावापान्वा सेतुषु कुर्वीत मृगपशुपक्षिव्यालमत्स्यारम्भान्वा ॥ कZ_०४.३.२० ॥
सिंचन-बंधारे/सेतूंवर धान्य, भाजीपाला, कंदमुळे व फळांची पेरणी/लागवड करावी; आणि शिकार, पशुधन, पक्षी, वन्य प्राणी व मासे यांचे संकलन/आहरण सुरू करावे।
Sutra 21
मूषिकभये मार्जारनकुलोत्सर्गः ॥ कZ_०४.३.२१ ॥
उंदरांचा धोका असल्यास मांजरे व मुंगूस सोडावेत।
Sutra 22
तेषां ग्रहणहिंसायां द्वादशपणो दण्डः शुनामनिग्रहे चान्यत्रारण्यचरेभ्यः ॥ कZ_०४.३.२२ ॥
त्यांना (मांजरे व मुंगूस) पकडल्यास किंवा इजा केल्यास बारा पण दंड; तसेच कुत्र्यांना आवर न घातल्यासही—परंतु जंगलात फिरणाऱ्या कुत्र्यांखेरीज।
Sutra 23
स्नुहिक्षीरलिप्तानि धान्यानि विसृजेदुपनिषद्योगयुक्तानि वा ॥ कZ_०४.३.२३ ॥
तो स्नुही (युफोर्बिया)च्या दुधाळ रसाने लिप्त धान्य पसरवावे; किंवा योग्य तांत्रिक योग (उपनिषद्-योग) लावून तयार केलेले धान्य पसरवावे।
Sutra 24
मूषिककरं वा प्रयुञ्जीत ॥ कZ_०४.३.२४ ॥
किंवा उंदरांच्या नियंत्रणासाठी ‘मूषिक-कर’ (उंदीर-कर) लावावा।
Sutra 25
शान्तिं वा सिद्धतापसाः कुर्युः ॥ कZ_०४.३.२५ ॥
किंवा सिद्ध तपस्वी शांतिप्राय/शांतिरूप कर्म करून शांती प्रस्थापित करतील।
Sutra 26
पर्वसु च मूषिकपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.२६ ॥
आणि पर्व/उत्सवाच्या दिवशी ‘मूषक-पूजा’ (उंदीर-शांती/नियंत्रणासाठीचे विधी) करवावेत।
Sutra 27
तेन शलभपक्षिक्रिमिभयप्रतीकारा व्याख्याताः ॥ कZ_०४.३.२७ ॥
या (पद्धतीने) टोळ, पक्षी आणि किडे/कृमी यांच्या भयाविरुद्धचे प्रतिकार उपाय स्पष्ट केले आहेत.
Sutra 28
व्यालभये मदनरसयुक्तानि पशुशवानि प्रसृजेत्मदनकोद्रवपूर्णान्यौदर्याणि वा ॥ कZ_०४.३.२८ ॥
वन्य पशूंचा धोका असल्यास तो मदन-रस मिसळलेली पशुशव पसरवावी, किंवा (पर्यायाने) मदन व कोद्रव भरलेली आमिषे/आतडी ठेवावीत.
Sutra 29
लुब्धकाः श्वगणिनो वा कूटपञ्जरावपातैश्चरेयुः ॥ कZ_०४.३.२९ ॥
शिकारी किंवा कुत्र्यांच्या टोळीचे हाताळणारे, लपविलेल्या पिंजऱ्या आणि खड्डे-फास (पिट-फॉल) यांच्या साहाय्याने गस्त घालतील.
Sutra 30
आवरणिनः शस्त्रपाणयो व्यालानभिहन्युः ॥ कZ_०४.३.३० ॥
शस्त्रधारी रक्षक-प्रहरी वन्य पशूंना ठार करतील.
Sutra 31
अनभिसर्तुर्द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.३.३१ ॥
जो उपस्थित होत नाही/आवश्यकतेवेळी पुढे येत नाही, त्यास बारा पणांचा दंड आहे.
Sutra 32
स एव लाभो व्यालघातिनः ॥ कZ_०४.३.३२ ॥
वन्य पशू मारणाऱ्यासही तोच लाभ (बक्षीस) मिळतो.
Sutra 33
पर्वसु च पर्वतपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.३३ ॥
पर्वदिनी ‘पर्वतपूजा’ (पर्वत/भूप्रदेशाशी संबंधित धोक्यांसाठी उपाय) करवावी.
Sutra 34
तेन मृगपशुपक्षिसंघग्राहप्रतीकारा व्याख्याताः ॥ कZ_०४.३.३४ ॥
याच (उपायाने) हरिण, पशू व पक्ष्यांच्या टोळ्यांकडून होणाऱ्या सामूहिक पकड/धाडीसाठीचे प्रतिकार उपाय स्पष्ट झाले आहेत.
Sutra 35
सर्पभये मन्त्रैरोषधिभिश्च जाङ्गुलीविदश्चरेयुः ॥ कZ_०४.३.३५ ॥
सर्पभय असल्यास मंत्र व औषधांसह जाङ्गुलीविद् (सर्पविद्येत निपुण) यांनी कार्य करावे.
Sutra 36
सम्भूय वापि सर्पान् हन्युः ॥ कZ_०४.३.३६ ॥
किंवा, एकत्र येऊन ते सापांना मारतील.
Sutra 37
अथर्ववेदविदो वाभिचरेयुः ॥ कZ_०४.३.३७ ॥
किंवा अथर्ववेद जाणकारांनी अभिचाराविरुद्ध रक्षणात्मक प्रतिकर्मे करावीत।
Sutra 38
पर्वसु च नागपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.३८ ॥
आणि पर्व/शुभ दिवशी नागपूजा करवावी।
Sutra 39
तेनोदकप्राणिभयप्रतीकारा व्याख्याताः ॥ कZ_०४.३.३९ ॥
त्यामुळे जलचर प्राण्यांच्या भीतीचे प्रतिकार उपाय स्पष्ट झाले आहेत।
Sutra 40
रक्षोभये रक्षोघ्नान्यथर्ववेदविदो मायायोगविदो वा कर्माणि कुर्युः ॥ कZ_०४.३.४० ॥
राक्षस/दुष्ट शक्तींच्या भयात अथर्ववेद जाणकार—किंवा माया व योगविद्या जाणकार—रक्षोघ्न कर्मे करावीत।
Sutra 41
पर्वसु च वितर्दिच्छत्रोल्लोपिकाहस्तपताकाच्छागोपहारैश्चैत्यपूजाः कारयेत् ॥ कZ_०४.३.४१ ॥
आणि पर्वदिनी वितर्दि, छत्र, उल्लोपिका, हस्तपताका व बकऱ्यांच्या अर्पणांसह चैत्यपूजा करवावी।
Sutra 42
चरुं वश्चरामः इत्येवं सर्वभयेष्वहोरात्रं चरेयुः ॥ कZ_०४.३.४२ ॥
“आम्ही चरू (यज्ञातील पायस) घेऊन फिरतो” असे म्हणत, सर्व प्रकारच्या भयाच्या प्रसंगी ते अहोरात्र फेऱ्या मारतील.
Sutra 43
सर्वत्र चोपहतान्पितेवानुगृह्णीयात् ॥ कZ_०४.३.४३ ॥
आणि सर्वत्र तो पीडितांवर पित्याप्रमाणे उपकार करील—सहाय्य व संरक्षण देईल.
Sutra 44
वसेयुः पूजिता राज्ञा दैवापत्प्रतिकारिणः ॥ कZ_०४.३.४४च्द् ॥
ते राजाकडून पूजिले जाऊन, दैवी आपत्तींचे प्रतिकारक म्हणून तेथे वस्ती करतील.
Frequently Asked Questions
Reduced mortality and panic from wildlife/serpents/aquatic threats; stabilized movement, cultivation, and market activity; increased trust in royal protection through visible public measures and rapid response capacity.
For the non-attacker/non-intervener (anabhisartuḥ), a fine of 12 paṇas (dvādaśapaṇa-daṇḍa).