Adhyaya 1
Book 4 operationalizes daṇḍa as an instrument for preserving internal order so that artha can be produced, collected, and stored without leakage. Chapter 4.1, in this segment, targets economic integrity: petty misrepresentation of value, counterfeit manufacture/acceptance/issuance, and theft or concealment of high-value items (ratna, nidhi). It also governs disclosure incentives for mines, gems, and treasure-troves, aligning private information with public revenue through graded shares and thresholds that shift ownership to the king beyond a high valuation. Parallelly, it regulates professional hazards (physicians) and public performers, showing that the state’s coercive capacity is not only punitive but also standard-setting for occupations that affect life, reputation, and social stability. In the Vijigīṣu’s architecture, these rules harden the Kośa-limb: credible money, safeguarded valuables, and disciplined professions generate predictable revenue and reduce transaction costs, enabling sustained campaigns and governance.
Sutras
Sutra 1
प्रदेष्टारस्त्रयस्त्रयोऽमात्याः कण्टकशोधनं कुर्युः ॥ कZ_०४.१.०१ ॥
तीन प्रदेष्टार आणि तीन अमात्यांनी ‘कण्टकशोधन’ (उपद्रवी घटकांचे दमन/शुद्धीकरण) करावे.
Sutra 2
अर्थ्यप्रतीकाराः कारुशासितारः संनिक्षेप्तारः स्ववित्तकारवः श्रेणीप्रमाणा निक्षेपं गृह्णीयुः ॥ कZ_०४.१.०२ ॥
अर्थ्यप्रतीकार, कारुशासितार, संनिक्षेप्तार आणि स्वतःच्या भांडवलावर काम करणारे सक्षम कारागीर—श्रेणीला प्रमाण/साक्ष मानून—निक्षेप (जमा) स्वीकारू शकतात.
Sutra 3
विपत्तौ श्रेणी निक्षेपं भजेत ॥ कZ_०४.१.०३ ॥
विपत्तीच्या वेळी श्रेणीने निक्षेपाची जबाबदारी/भार उचलावा.
Sutra 4
निर्दिष्टदेशकालकार्यं च कर्म कुर्युः अनिर्दिष्टदेशकालं कार्यापदेशम् ॥ कZ_०४.१.०४ ॥
काम फक्त निर्दिष्ट ठिकाण, वेळ आणि कार्यासहच करावे; ठिकाण व वेळ निर्दिष्ट नसल्यास ते केवळ ‘कार्यापदेश’ (कामाचा बहाणा/दावा) ठरते.
Sutra 5
कालातिपातने पादहीनं वेतनं तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०४.१.०५ ॥
वेळमर्यादा ओलांडल्यास वेतनाचा चतुर्थांश कपात करावा आणि त्या रकमेच्या दुप्पट दंड लावावा।
Sutra 6
अन्यत्र भ्रेषोपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वाभ्यावहेयुः ॥ कZ_०४.१.०६ ॥
भ्रेष (ध्वंस/अपघात) किंवा उपनिपात (अचानक आपत्ती/हल्ला) यांखेरीज, नुकसान किंवा विनाशाबद्दल त्यांना जबाबदार धरावे।
Sutra 7
कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशस्तद्द्विगुणश्च दण्डः ॥ कZ_०४.१.०७ ॥
काम निर्देशाप्रमाणे न केल्यास (वेगळ्या/दोषपूर्ण रीतीने केल्यास) वेतन जप्त होईल आणि त्याच्या दुप्पट दंड होईल।
Sutra 8
तन्तुवाया दशैकादशिकं सूत्रं वर्धयेयुः ॥ कZ_०४.१.०८ ॥
विणकरांनी सूताच्या मोजमाप/गणनेत दहा किंवा अकरा एककांची वाढ करावी।
Sutra 9
वृद्धिच्छेदे छेदद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.०९ ॥
निश्चित वाढ (अतिरिक्त मात्रा) कमी/न देण्यास दंड: कमतरतेच्या दुप्पट.
Sutra 10
सूत्रमूल्यं वानवेतनं क्षौमकौशेयानामध्यर्धगुणं पत्त्रोर्णाकम्बलदुकूलानां द्विगुणम् ॥ कZ_०४.१.१० ॥
विणकामाची मजुरी सूताच्या किमतीवर ठरते. क्षौम (अळशी/लिनन) व कौशेय (रेशीम) यांसाठी ती सूत-मूल्याच्या दीडपट; पत्त्रतंतूचे कापड, लोकरचे कापड/कंबळे व दूकूल (सूक्ष्म कापड) यांसाठी ती सूत-मूल्याच्या दुप्पट असते.
Sutra 11
मानहीने हीनावहीनं वेतनं तद्द्विगुणश्च दण्डः तुलाहीने हीनचतुर्गुणो दण्डः सूत्रपरिवर्तने मूल्यद्विगुणः ॥ कZ_०४.१.११ ॥
ठरवलेल्या माप/आकारात कमतरता असल्यास मजुरी कमतरतेच्या प्रमाणात कमी करावी आणि कमतरतेच्या दुप्पट दंड द्यावा. वजनात कमतरता असल्यास कमतरतेच्या चौपट दंड. सूत बदलल्यास (सूताच्या) किमतीच्या दुप्पट दंड.
Sutra 12
तेन द्विपटवानं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.१२ ॥
याच निकषाने द्विपट (दुहेरी कापड) विणण्याचे नियमही स्पष्ट होतात.
Sutra 13
ऊर्णातुलायाः पञ्चपलिको विहननच्छेदो रोमच्छेदश्च ॥ कZ_०४.१.१३ ॥
लोकर तौलताना धुणे/झोडणे (बीटिंग/क्लिनिंग) यामुळे होणारी घट आणि तंतू/रोम तुटणे/कापणे यामुळे होणारी घट—यासाठी पाच पल इतकी मान्य वजावट आहे.
Sutra 14
रजकाः काष्ठफलकश्लक्ष्णशिलासु वस्त्राणि नेनिज्युः ॥ कZ_०४.१.१४ ॥
धोबी कपडे फक्त लाकडी फळकुटांवर किंवा गुळगुळीत दगडांवरच धुवावीत.
Sutra 15
अन्यत्र नेनिजतो वस्त्रोपघातं षट्पणं च दण्डं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१५ ॥
निर्धारित ठिकाणांऐवजी इतरत्र धुतल्याने वस्त्राचे नुकसान झाल्यास, नुकसानभरपाई व सहा पण दंड द्यावा।
Sutra 16
मुद्गराङ्कादन्यद्वासः परिदधानास्त्रिपणं दण्डं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१६ ॥
धोब्याच्या शिक्क्याने/खुणेने चिन्हांकित वस्त्राऐवजी दुसरे वस्त्र परिधान/परत करणाऱ्यांनी तीन पण दंड द्यावा।
Sutra 17
परवस्त्रविक्रयावक्रयाधानेषु च द्वादशपणो दण्डः परिवर्तने मूल्यद्विगुणो वस्त्रदानं च ॥ कZ_०४.१.१७ ॥
परक्या वस्त्र विकणे, खरेदी करणे किंवा गहाण ठेवणे यासाठी बारा पण दंड. आणि बदलून देणे (substitution) केल्यास किमतीच्या दुप्पट दंड व (मूळ) वस्त्र परत द्यावे।
Sutra 18
मुकुलावदातं शिलापट्टशुद्धं धौतसूत्रवर्णं प्रमृष्टश्वेतं चैकरात्रोत्तरं दद्युः ॥ कZ_०४.१.१८ ॥
ते ते दुसऱ्या दिवशीपर्यंत परत देतील—कळीप्रमाणे उजळ, दगडी पाटासारखे स्वच्छ, सूताचा रंग नीट धुतलेला, आणि चांगले घासून पांढरे केलेले।
Sutra 19
पञ्चरात्रिकं तनुरागं षड्रात्रिकं नीलं पुष्पलाक्षामञ्जिष्ठारक्तं गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्यं जात्यं वासः सप्तरात्रिकम् ॥ कZ_०४.१.१९ ॥
हलका रंग पाच रात्रींत; निळ (इंडिगो) रंग सहा रात्रींत. फुलरंग, लाख व मंजिष्ठा-लाल—ही जड प्रक्रिया असून काळजीपूर्वक करावी लागते—आणि उत्तम दर्जाचे वस्त्र सात रात्रींत (पूर्ण) करावे.
Sutra 20
ततः परं वेतनहानिं प्राप्नुयुः ॥ कZ_०४.१.२० ॥
यानंतर (निर्धारित मर्यादेपलीकडे) गेल्यास त्यांना वेतनाची कपात/हानी होईल.
Sutra 21
श्रद्धेया रागविवादेषु वेतनं कुशलाः कल्पयेयुः ॥ कZ_०४.१.२१ ॥
रंगाई/रंगकामावरील वादांत विश्वासार्ह कुशल लोकांनी वेतन ठरवावे.
Sutra 22
परार्ध्यानां पणो वेतनं मध्यमानामर्धपणः प्रत्यवराणां पादः स्थूलकानां माषकद्विमाषकं द्विगुणं रक्तकानाम् ॥ कZ_०४.१.२२ ॥
उत्तम दर्जाच्या (कापड) कामाची मजुरी एक पण; मध्यमाची अर्धा पण; कनिष्ठाची पाव (पण)। जाड कापडासाठी एक किंवा दोन माषक; लाल रंगवलेल्या वस्तूसाठी (संबंधित दर) दुप्पट.
Sutra 23
प्रथमनेजने चतुर्भागः क्षयः द्वितीये पञ्चभागः ॥ कZ_०४.१.२३ ॥
पहिल्या धुणे/स्वच्छतेत स्वीकार्य क्षय पाव; दुसऱ्यात पाचवा भाग.
Sutra 24
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.२४ ॥
याने पुढील बाबही स्पष्ट झाली (म्हणजेच तेच नियम पुढेही लागू).
Sutra 25
रजकैस्तुन्नवाया व्याख्याताः ॥ कZ_०४.१.२५ ॥
अशा प्रकारे हे नियम धोबी, शिंपी (दर्जी) आणि विणकर यांनाही लागू असल्याचे स्पष्ट केले आहे।
Sutra 26
सुवर्णकाराणामशुचिहस्ताद् रूप्यं सुवर्णमनाख्याय सरूपं क्रीणतां द्वादशपणो दण्डः विरूपं चतुर्विंशतिपणः चोरहस्तादष्टचत्वारिंशत्पणः ॥ कZ_०४.१.२६ ॥
सोनारांसाठी: ‘अशुद्ध/संशयास्पद हात’ कडून चांदी किंवा सोने न सांगता खरेदी केल्यास—धातू मानक स्वरूपाची असल्यास १२ पण दंड; विकृत/अमानक असल्यास २४ पण; आणि चोराच्या हातून असल्यास ४८ पण।
Sutra 27
प्रच्छन्नविरूपमूल्यहीनक्रयेषु स्तेयदण्डः कृतभाण्डोपधौ च ॥ कZ_०४.१.२७ ॥
लपवलेल्या दोष/विकृतीसह खरेदीत किंवा कमी किमतीत (अवमूल्यित) खरेदीत चोरीसारखाच दंड होईल; तसेच तयार मालाची खोटी/रोपलेली ठेव (उपधी) केल्यासही।
Sutra 28
सुवर्णान्माषकमपहरतो द्विशतो दण्डः रूप्यधरणान्माषकमपहरतो द्वादशपणः ॥ कZ_०४.१.२८ ॥
सोन्यातून एक माषक चोरल्यास २०० (पण) दंड; आणि चांदी/धरणातून एक माषक चोरल्यास १२ पण दंड।
Sutra 29
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.२९ ॥
यामुळे पुढीलही स्पष्ट झाले (म्हणजेच तोच नियम पुढील प्रकरणांनाही लागू होतो).
Sutra 30
वर्णोत्कर्षमपसारणं योगं वा साधयतः पञ्चशतो दण्डः ॥ कZ_०४.१.३० ॥
जो (बेकायदेशीररीत्या) वर्णोत्कर्ष, अपसारण/बहिष्कार, किंवा (कपटपूर्ण) योग/गठजोड साध्य करण्याचा प्रयत्न करतो, त्याला पाचशे दंड आहे.
Sutra 31
तयोरपचरणे रागस्यापहारं विद्यात् ॥ कZ_०४.१.३१ ॥
त्या दोघांपैकी कोणाच्याही अपराध/उल्लंघनात ‘राग’ (म्हणजे अपराधातून मिळालेला बेकायदेशीर लाभ/मूल्यवान पदार्थ) जप्त करावा असे ठरवावे.
Sutra 32
माषको वेतनं रूप्यधरणस्य सुवर्णस्याष्टभागः ॥ कZ_०४.१.३२ ॥
वेतन एक माषक; रूप्य (चांदी) व सुवर्ण (सोने) हाताळण्यासाठी वेतन (मानकाचे) आठवे भाग आहे.
Sutra 33
शिक्षाविशेषेण द्विगुणो वेतनवृद्धिः ॥ कZ_०४.१.३३ ॥
विशेष प्रशिक्षण असल्यास वेतनवाढ दुप्पट होते.
Sutra 34
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.३४ ॥
यामुळे पुढील बाबीही व्याख्यायित झाल्या (हाच निकष पुढेही लागू).
Sutra 35
ताम्रवृत्तकंसवैकृन्तकारकूटकानां पञ्चकं शतं वेतनम् ॥ कZ_०४.१.३५ ॥
तांब्याच्या चकत्या/पट्ट्या, कांसा/पितळ, कापणारे/कोरणारे तसेच कूट/भेसळ वस्तू बनविणारे यांचे वेतन प्रति शंभर पाच (एकके) आहे.
Sutra 36
ताम्रपिण्डो दशभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.३६ ॥
तांब्याच्या पिंडात क्षय/अपव्यय दहावा भाग (१/१०) मान्य आहे.
Sutra 37
पलहीने हीनद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.३७ ॥
एक पल कमी असल्यास दंड हा कमतरतेच्या दुप्पट असतो.
Sutra 38
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.३८ ॥
यामुळे पुढील बाबही स्पष्ट होते (पुढील प्रकरणांनाही हाच नियम लागू).
Sutra 39
सीसत्रपुपिण्डो विंशतिभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.३९ ॥
शिसे व कथिल (टिन) यांच्या पिंडाचे मूल्यांकन/विनिमय करताना विसाव्या भागाइतका (५%) क्षय वजा करावा।
Sutra 40
काकणी चास्य पलवेतनम् ॥ कZ_०४.१.४० ॥
याच्या पल-परिमाणाच्या कामाचे वेतन एक काकणी आहे.
Sutra 41
कालायसपिण्डः पञ्चभागक्षयः ॥ कZ_०४.१.४१ ॥
कालायस (लोखंड) पिंडास पाचवा भाग (२०%) क्षय/कपात मान्य आहे.
Sutra 42
काकणीद्वयं चास्य पलवेतनम् ॥ कZ_०४.१.४२ ॥
याच्या पल-परिमाणाच्या कामाचे वेतन दोन काकणी आहे.
Sutra 43
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.४३ ॥
याने पुढीलही व्याख्यायित झाले (म्हणजे पुढील प्रकरणांनाही हाच नियम लागू).
Sutra 44
रूपदर्शकस्य स्थितां पणयात्रामकोप्यां कोपयतः कोप्यामकोपयतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.४४ ॥
रूपदर्शक (परखिया/नाणे-परीक्षक) जर जी पणयात्रा (सरकारी विनिमय/मूल्यतक्ता) स्थिर असावी ती बदलणारी करतो, किंवा जी बदलणारी असावी ती स्थिर करतो, तर बारा पण दंड होतो.
Sutra 45
व्याजीपरिशुद्धौ पणयात्रा ॥ कZ_०४.१.४५ ॥
व्याजी (मिश्रणाने भेसळ) याविरुद्ध शुद्धतेची तपासणी करून अधिकृत मूल्यांकन/विनिमय-तक्ता (पणयात्रा) लागू करावा।
Sutra 46
पणान्माषकमुपजीवतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.४६ ॥
जो पणातून एक माषक कापून/कमी करून (मूल्य घटवून) उपजीविका करतो, त्याला बारा पण दंड आहे।
Sutra 47
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०४.१.४७ ॥
यामुळे पुढील बाबही स्पष्ट/व्याख्यायित होते।
Sutra 48
कूटरूपं कारयतः प्रतिगृह्णतो निर्यापयतो वा सहस्रं दण्डः कोशे प्रक्षिपतो वधः ॥ कZ_०४.१.४८ ॥
जो कूटरूप (बनावट नाणे/धातुरूप) बनवतो, किंवा स्वीकारतो, किंवा चलनात सोडतो—त्याला एक हजार (पण) दंड आहे. पण जो ते राजकोशात जमा करतो, त्याला वध (मृत्युदंड) आहे।
Sutra 49
चरकपांसुधावकाः सारत्रिभागं द्वौ राजा रत्नं च ॥ कZ_०४.१.४९ ॥
भटकंती शोधक व धूळ/माती धुणाऱ्यांना काढलेल्या ‘सार’च्या तीन भागांपैकी दोन भाग द्यावेत; उरलेला भाग राजा घेईल, आणि रत्न (मूळ मौल्यवान वस्तू) राजाची मालमत्ता मानावी।
Sutra 50
रत्नापहार उत्तमो दण्डः ॥ कZ_०४.१.५० ॥
रत्नाची चोरी/अपहरण केल्यास सर्वोच्च दंड ठरविला आहे।
Sutra 51
खनिरत्ननिधिनिवेदनेषु षष्ठमंशं निवेत्ता लभेत द्वादशमंशं भृतकः ॥ कZ_०४.१.५१ ॥
खाणी, रत्ने किंवा लपलेला निधी यांची माहिती दिल्यास माहितीदाराला सहावा हिस्सा; आणि सहभागी भृतक (मजूर) याला बारावा हिस्सा मिळेल।
Sutra 52
शतसहस्रादूर्ध्वं राजगामी निधिः ॥ कZ_०४.१.५२ ॥
एक लाखाहून अधिक मूल्याचा निधी राजाकडे जाईल (राजकीय मालमत्ता ठरेल)।
Sutra 53
ऊने षष्ठमंशं दद्यात् ॥ कZ_०४.१.५३ ॥
जर ते (त्या मर्यादेपेक्षा) कमी असेल, तर सहावा हिस्सा द्यावा।
Sutra 54
पौर्वपौरुषिकं निधिं जानपदः शुचिः स्वकरणेन समग्रं लभेत ॥ कZ_०४.१.५४ ॥
चांगल्या प्रतिमेचा स्थानिक रहिवासी, जो स्वतःच्या साधनांनी/औजारांनी पैतृक किंवा स्वतः-अर्जित ठेव/निधी काढतो, तो तो संपूर्णपणे मिळवू शकतो।
Sutra 55
स्वकरणाभावे पञ्चशतो दण्डः प्रच्छन्नादाने सहस्रम् ॥ कZ_०४.१.५५ ॥
त्याच्याकडे स्वतःची साधने/उपकरणे नसतील (म्हणजे स्वतःच्या प्रयत्नाने वसुली सिद्ध करू शकत नसेल) तर दंड पाचशे; आणि लपून घेतल्यास दंड एक हजार।
Sutra 56
भिषजः प्राणाबाधिकमनाख्यायोपक्रममाणस्य विपत्तौ पूर्वः साहसदण्डः कर्मापराधेन विपत्तौ मध्यमः ॥ कZ_०४.१.५६ ॥
जी वैद्य प्राणाला धोका आहे हे न सांगता उपचार सुरू करतो—हानी झाल्यास त्यास प्रथम (कनिष्ठ) साहसदंड; आणि कर्म/प्रक्रिया-दोष (व्यावसायिक चूक) मुळे हानी झाल्यास मध्यम साहसदंड।
Sutra 57
मर्मवधवैगुण्यकरणे दण्डपारुष्यं विद्यात् ॥ कZ_०४.१.५७ ॥
मर्मस्थानी प्रहार करून वध करणे किंवा कायमचे अपंगत्व/विकृती निर्माण करणे—अशा प्रकरणांत दंड-पारुष्य (शारीरिक हिंसा) यांतील दंड लागू मानावेत।
Sutra 58
कुशीलवा वर्षारात्रमेकस्था वसेयुः ॥ कZ_०४.१.५८ ॥
कुशीलव (नट/कलाकार) वर्षाकाळातील रात्री एकाच ठिकाणी राहावेत (म्हणजे त्या काळात एका ठिकाणी निश्चित/नोंदणीकृत असावेत)।
Sutra 59
कामदानमतिमात्रमेकस्यातिवादं च वर्जयेयुः ॥ कZ_०४.१.५९ ॥
ते (i) एका व्यक्तीकडून कामभोग व दान यांची अतिशय मागणी, आणि (ii) अतिवाद/अपशब्द—हे टाळावेत.
Sutra 60
तस्यातिक्रमे द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०४.१.६० ॥
त्या (नियम) उल्लंघनासाठी बारा पणांचा दंड (दंड/दंडरक्कम) आहे.
Sutra 61
कामं देशजातिगोत्रचरणमैथुनावहासेन नर्मयेयुः ॥ कZ_०४.१.६१ ॥
जास्तीत जास्त, देश, जात, गोत्र, आचरण किंवा मैथुनविषयक विनोदी उल्लेख करूनच ते हलकेफुलके विनोद करू शकतात (त्यापुढे नाही).
Sutra 62
कुशीलवैश्चारणा भिक्षुकाश्च व्याख्याताः ॥ कZ_०४.१.६२ ॥
कुशीलव, चारण आणि भिक्षुक—यांचे (येथे) वर्णन/व्याख्या करण्यात आली आहे.
Sutra 63
तेषामयःशूलेन यावतः पणानभिवदेयुस्तावन्तः शिफाप्रहारा दण्डाः ॥ कZ_०४.१.६३ ॥
लोखंडी शूल/भाल्याने धाक दाखवून त्यांनी जितके पण मागितले, तितकेच नितंबांवर (शिफा) फटके हा दंड आहे.
Sutra 64
शेषाणां कर्मणां निष्पत्तिवेतनं शिल्पिनां कल्पयेत् ॥ कZ_०४.१.६४ ॥
उर्वरित कामांसाठी शिल्पकारांचे वेतन काम पूर्णत्व/उत्पादनानुसार ठरवावे.
Sutra 65
एवं चोरानचोराख्यान्वणिक्कारुकुशीलवान् ॥ कZ_०४.१.६५अब् ॥
अशा प्रकारे ‘अचोर’ म्हणून ओळखले जाणारे चोर—उदा. व्यापारी, कारागीर आणि नट/कलावंत—जेव्हा जनतेची लूट करतात तेव्हा राज्याने त्यांना आवर घालावा.
Sutra 66
भिक्षुकान् कुहकांश्चान्यान्वारयेद्देशपीडनात् ॥ कZ_०४.१.६६च्द् ॥
भिक्षुक, ठग/धूर्त आणि इतरांना देश/ग्रामप्रदेशाला त्रास देण्यापासून रोखावे.
Frequently Asked Questions
Stable money and secure valuables reduce fraud, protect livelihoods, and lower the costs of trade and adjudication; disclosure rewards convert private knowledge of mines/treasure into public revenue, strengthening state capacity for protection and public works.
Graded fines (e.g., 12 paṇas for minor value-misrepresentation), 1000 paṇas for making/accepting/issuing counterfeit (kūṭarūpa), and death if counterfeit is deposited into the royal treasury; ratna-theft draws the highest punishment; concealment and improper claiming of treasure-trove attracts specified fines and forfeiture rules.