Adhyaya 7
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting offices into predictable revenue machines. Chapter 2.7 (here: sutras 16–30) is a micro-architecture of fiscal control over sea-linked commerce and its documentation—where movement of goods, advances (nīvī), and ledgers are treated as a single governable circuit. Kautilya’s objective is not merely “accounting,” but anti-collusion: he forces arriving record-holders (samudrapustaka-bhāṇḍa-nīvīka) into controlled, non-communicating settings, then reconciles reported receipts/expenditures against expected margins and time-cycles (day/5-night/fortnight/month/season/year). The state thus secures Kośa by (a) preventing cartelized narration, (b) enforcing punctual reporting, and (c) making supervisory negligence itself punishable. In the Saptāṅga organism, Kośa nourishes Daṇḍa (coercive capacity) and Bala (army); hence this chapter sits as a “metabolic rule-set” ensuring that maritime profit does not leak into private hands or falsified books.
Sutras
Sutra 1
अक्षपटलमध्यक्षः प्रान्मुखमुदन्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निबन्धपुस्तकस्थानं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.०१ ॥
लेखा-कार्यालयाचा (अक्षपटल) अधीक्षक पूर्वमुख किंवा उत्तरमुख अशी विभागलेली बसण्याची व्यवस्था करील आणि नोंदवहींचे ठराविक स्थान करील.
Sutra 2
तत्राधिकरणानां संख्याप्रचारसंजाताग्रं कर्मान्तानां द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम् रत्नसारफल्गुकुप्यानामर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावमानभाण्डम् देशग्रामजातिकुलसंघानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानम् राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभम् राज्ञश्च पत्नीपुत्राणां रत्नभूमिलाभं निर्देशोत्पातिकप्रतीकारलाभं मित्रामित्राणां च संधिविग्रहप्रदानादानं निबन्धपुस्तकस्थं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.०२ ॥
तेथे नोंदवहीत लिहून ठेवावे—अधिकरण/प्रकरणांची संख्या, हालचाल, जमा व शिल्लक; राज्यकार्य/उद्योगांत द्रव्यप्रयोग, वाढ-घट, खर्च, कालविलंब, कमिशन/फरक (व्याजी), नेमणुका, कार्यस्थळे, वेतन, बेगार (विष्टि) व माप-मान; रत्ने, धातू व सामान्य माल यांचे दर, प्रकार/वर्णानुसार वर्गीकरण, माप-तोलाचे मानक आणि मालाची घसरण/नुकसान-नोंद; देश-ग्राम-जाति-कुल-संघ यांचे धर्म, व्यवहार, रूढी व संस्था; राजसेवेवर उपजीविका करणाऱ्यांचे अनुग्रह/ग्रहण, प्रदेश-आवंटन, भोग, परिहार, भत्ता, वेतन व लाभ; राजा व त्याच्या पत्नी-पुत्रांचे रत्न व भूमी-लाभ, विशेष आदेशांमधून व उत्पात/आपत्ती-प्रतिकारातून होणारे लाभ; तसेच मित्र-शत्रूंचे संधि-विग्रह, दान व प्राप्ती—हे सर्व नोंदवहीत ठेवावे.
Sutra 3
ततः सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवीमुपस्थानं प्रचारं चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत् ॥ कZ_०२.७.०३ ॥
त्यानंतर सर्व विभागांसाठी लेखी नोंद (निबंध) स्वरूपात—करणीय व सिद्ध झालेले काम, शिल्लक, आय-व्यय, रोख राखीव (नीवी), उपस्थिती/आस्थापना-बल, दौरे/तपासणी (प्रचार), आचरण-नोंद (चरित्र) आणि कार्यस्थिती (संस्थान)—सादर करावी।
Sutra 4
उत्तममध्यमावरेषु च कर्मसु तज्जातिकमध्यक्षं कुर्यात्सामुदयिकेष्ववक्लृप्तिकम् (अवकॢप्तिकम्) यमुपहत्य राजा नानुतप्येत ॥ कZ_०२.७.०४ ॥
उत्तम, मध्यम व कनिष्ठ दर्जाच्या कामांसाठी त्याच प्रकारचा योग्य अध्यक्ष नेमावा; आणि सामुदायिक/एकत्रित कामांसाठी असा अवकॢप्तिक (नियंत्रक/समायोजक) नेमावा की तो अपराधी ठरून दंडित झाला तरी राजाला नंतर पश्चात्ताप होऊ नये।
Sutra 5
सहग्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश्चास्य कर्मच्छेदं वहेयुः ॥ कZ_०२.७.०५ ॥
त्याचे सहग्राही/सहकारी, प्रतिभू (जामीनदार), त्याच्या पदावर अवलंबून उपजीविका करणारे, तसेच (लागू असल्यास) त्याचे पुत्र, भाऊ, पत्नी, मुली आणि नोकर—त्याच्या शासकीय गैरवर्तनातून होणारा कर्मच्छेद/जप्तीचा भार वहन करतील।
Sutra 6
त्रिशतं चतुःपञ्चाशच्चाहोरात्राणां कर्मसंवत्सरः ॥ कZ_०२.७.०६ ॥
कर्मसंवत्सर (कार्य-वर्ष) हा अहोरात्रांचे तीनशे चोपन्न असा असतो।
Sutra 7
तमाषाढीपर्यवसानमूनं पूर्णं वा दद्यात् ॥ कZ_०२.७.०७ ॥
तो आषाढीच्या अखेरपर्यंत, परिस्थितीनुसार, हिशेब/निपटारा कमी (तुटीसह) किंवा पूर्ण (संपूर्ण) देऊ शकतो।
Sutra 8
करणाधिष्ठितमधिमासकं कुर्यात् ॥ कZ_०२.७.०८ ॥
करण (विभाग/कार्यालय) यांच्या अधीन नियंत्रणाखाली अधिमासाचा समायोजन/व्यवस्था करावी।
Sutra 9
अपसर्पाधिष्ठितंच प्रचारम् ॥ कZ_०२.७.०९ ॥
प्रचार (निरीक्षण/गस्त) अपसर्प (गुप्त निरीक्षक/प्रतिगुप्तचर) यांच्या अधिपत्याखाली/निगराणीखाली असावा।
Sutra 10
प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयमज्ञानेन परिहापयति उत्थानक्लेशासहत्वादालस्येन शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन संक्रोशाधर्मानर्थभीरुभायेन कार्यार्थिष्वनुग्रहबुद्धिः कामेन हिंसाबुद्धिः कोपेन विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद्दर्पेण तुलामानतर्कगणितान्तरोपधानाल्लोभेन ॥ कZ_०२.७.१० ॥
जो अधिकारी प्रचार (मैदानी हालचाल), आचरण आणि कार्यस्थिती यांचा शोध लावत नाही, तो अज्ञानामुळे सामूहिक महसुलाची हानी करतो; कर्तव्याला उठण्याचा श्रम सहन न झाल्याने आळशीपणामुळे; शब्द इत्यादी इंद्रियविषयांत आसक्त होऊन प्रमादामुळे; लोकांचा आक्रोश, अधर्म किंवा अनर्थ यांची भीतीमुळे; कामामुळे कार्यार्थी/अर्जदारांवर अनुचित अनुग्रहबुद्धीने; कोपामुळे हिंसाबुद्धीने; विद्या, द्रव्य आणि लाडक्यांच्या आधारावर अवलंबून राहून दर्पामुळे; आणि लोभामुळे तौल-मापात फसवणूक करून तसेच तर्क-हिशेबात लपविलेले फरक ठेवून।
Sutra 11
तेषामानुपूर्व्या यावानर्थोपघातस्तावानेकोत्तरो दण्डः इति मानवाः ॥ कZ_०२.७.११ ॥
मानवांच्या मते: त्या क्रमाने जितका अर्थोपघात (भौतिक नुकसान), तितकाच दंड एक-एक पायरीने वाढवावा।
Sutra 12
सर्वत्राष्टगुणः इति पाराशराः ॥ कZ_०२.७.१२ ॥
पाराशरांच्या मते: सर्वत्र (या प्रकरणांत) दंड आठपट आहे।
Sutra 13
दशगुणः इति बार्हस्पत्याः ॥ कZ_०२.७.१३ ॥
दंड/दंडरक्कम दहापट (असावा)—असे बार्हस्पत्य (बृहस्पतीचे अनुयायी) म्हणतात.
Sutra 14
विंशतिगुणः इत्यौशनसाः ॥ कZ_०२.७.१४ ॥
(इतरांच्या मते) दंड वीसपट असावा—असे उशनसांचे अनुयायी म्हणतात।
Sutra 15
यथापराधमिति कौटिल्यः ॥ कZ_०२.७.१५ ॥
कौटिल्य म्हणतो: (दंड) अपराधाच्या प्रमाणात (असावा)।
Sutra 16
गाणनिक्यानि आषाढीमागच्छेयुः ॥ कZ_०२.७.१६ ॥
लेखापाल (गाणनिक) आषाढ महिन्यात हजर व्हावेत (नियत लेखापरीक्षणासाठी)।
Sutra 17
आगतानां समुद्रपुस्तकभाण्डनीवीकानामेकत्रासम्भाषावरोधं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.१७ ॥
जे आलेले आहेत—समुद्रपुस्तक, भांड (साठा/भांडार-नोंद) आणि नीवी (भांडवल/अग्रिम-खाते) घेऊन—त्यांच्यासाठी तो एकाच ठिकाणी परस्पर संभाषणास प्रतिबंध करावा (म्हणजे तपासणीवेळी संगनमत होऊ देऊ नये)।
Sutra 18
आयव्ययनीवीनामग्राणि श्रुत्वा नीवीमवहारयेत् ॥ कZ_०२.७.१८ ॥
आय, व्यय आणि नीवी यांची प्रारंभीची आकडेवारी ऐकून तो नीवीची पडताळणी-निराकरणासाठी नोंद/उपस्थापना करावी (म्हणजे लेखा-समाधानासाठी ती उचलावी).
Sutra 19
यच्चाग्रादायस्यान्तरपर्णे नीव्यां वर्धेत व्ययस्य वा यत्परिहापयेत्तदष्टगुणमध्यक्षं दापयेत् ॥ कZ_०२.७.१९ ॥
प्रारंभी नोंदीनंतर मधल्या पानावर उत्पन्न दडवून ‘नीवी’ वाढवली, किंवा खर्चाचा काही भाग गायब केला, तर त्या रकमेच्या आठपट रक्कम अधीक्षकाकडून वसूल करावी।
Sutra 20
विपर्यये तमेव प्रति स्यात् ॥ कZ_०२.७.२० ॥
उलट परिस्थितीत तोच दायित्व त्याच व्यक्तीवर राहील।
Sutra 21
यथाकालमनागतानामपुस्तकभाण्डनीवीकानां वा देयदशबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.७.२१ ॥
जे ठरलेल्या वेळी येत नाहीत, किंवा आवश्यक वह्या, साठा-नोंद किंवा नीवी-हिशेबांशिवाय येतात, त्यांना देय ‘दशबन्ध’ (दहा पण) दंड होईल।
Sutra 22
कार्मिके चोपस्थिते कारणिकस्याप्रतिबध्नतः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.७.२२ ॥
आणि कार्मिक उपस्थित असताना कारणिक (जबाबदार अधिकारी) जर प्रतिबंध/आळा घालत नसेल, तर त्याच्यावर पूर्व-श्रेणीचा ‘साहस’ दंड लागू होईल।
Sutra 23
विपर्यये कार्मिकस्य द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.२३ ॥
अनियमितता/तफावत आढळल्यास जबाबदार कार्मिकाचा दंड (देयता) दुप्पट होतो.
Sutra 24
प्रचारसमं महामात्राः समग्राः श्रावयेयुरविषममन्त्राः ॥ कZ_०२.७.२४ ॥
महामात्र (वरिष्ठ अधिकारी) पूर्णतः अवगत होऊन प्रस्थापित पद्धतीनुसार अहवाल सादर करतील आणि त्यांची विधाने एकसारखी (परस्परविरोधी नसलेली) असतील।
Sutra 25
पृथग्भूतो मिथ्यावादी चैषामुत्तमं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०२.७.२५ ॥
त्यांपैकी कोणी वेगळा होऊन (सामूहिक प्रक्रियेबाहेर) वागला आणि खोटे बोलत असल्याचे आढळले, तर त्याला सर्वोच्च दंड द्यावा।
Sutra 26
अकृताहोरूपहरं मासमाकाङ्क्षेत ॥ कZ_०२.७.२६ ॥
जो हिशेब/परतावा अद्याप सादर झालेला नाही, त्यासाठी कारवाईपूर्वी एक महिना प्रतीक्षा करता येईल।
Sutra 27
मासादूर्ध्वं मासद्विशतोत्तरं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०२.७.२७ ॥
एक महिना झाल्यानंतर, पुढील प्रत्येक महिन्याच्या विलंबासाठी दोनशे (अधिक) दंड द्यावा।
Sutra 28
अल्पशेषलेख्यनीवीकं पञ्चरात्रमाकाङ्क्षेत ॥ कZ_०२.७.२८ ॥
ज्या लिखित हिशेबात फक्त थोडी शिल्लक/बाकी दिसते, त्याच्या ताळमेळासाठी पाच रात्री (पाच दिवस) प्रतीक्षा करता येईल।
Sutra 29
ततः परं कोशपूर्वमहोरूपहरं धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानसंकलननिर्वर्तनानुमानचारप्रयोगैरवेक्षेत ॥ कZ_०२.७.२९ ॥
त्यानंतर तो कोषात नोंदवायच्या (आय-पक्षातील) दैनंदिन प्राप्ती-विवरणाची तपासणी धर्म, व्यवहार/लेन-देन, आचार, संस्थात्मक रचना, संकलन, अंमलबजावणीचे परिणाम, अनुमान आणि गुप्तचर-प्रयोग यांवर आधारित पडताळण्यांनी करावी।
Sutra 30
दिवसपञ्चरात्रपक्षमासचातुर्मास्यसंवत्सरैश्च प्रतिसमानयेत् ॥ कZ_०२.७.३० ॥
तो दिवस, पंचरात्र, पक्ष, मास, चातुर्मास्य आणि संवत्सर यांनुसार तुलनात्मक रीतीने ताळमेळ/मिलान करावा।
Sutra 31
व्युष्टदेशकालमुखोत्पत्त्यनुवृत्तिप्रमाणदायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकैश्चायं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३१ ॥
तो या (आय) चे मिलान देश-काल-प्रमुख (स्रोत) यांची खात्री, उत्पत्ती व सातत्य, मापमानक, तसेच दाता, देण्यास लावणारा, नोंद करणारा आणि स्वीकारणारा—यांची पडताळणी करून करावा।
Sutra 32
व्युष्टदेशकालमुखलाभकारणदेययोगप्रमाणाज्ञापकोद्धारकविधातृकप्रतिग्राहकैश्च व्ययं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३२ ॥
तो व्ययाचे मिलान देश-काल-प्रमुख (स्रोत), अपेक्षित लाभ, कारण, देय रक्कम व तिची योग्यताः, प्रमाण/मापमानक, आज्ञा देणारा, उद्धारक/निकासी करणारा, विधाता/अंमलबजावणी करणारा आणि प्राप्तकर्ता—यांची तपासणी करून करावा।
Sutra 33
व्युष्टदेशकालमुखानुवर्तनरूपलक्षणप्रमाणनिक्षेपभाजनगोपायकैश्च नीवीं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३३ ॥
गत देश-काल, नोंदींचा क्रम व शीर्ष (मुख), आदेशानुसारता, वस्तूचे रूप व ओळखचिन्ह, माप/तोल, ठेव (निक्षेप), भांडी/पात्रे आणि संरक्षणाची साधने—यांची पडताळणी करून तो शिल्लक/बॅलन्स (नीवी) जुळवून पुढे नेईल.
Sutra 34
राजार्थे कारणिकस्याप्रतिबध्नतः प्रतिषेधयतो वाज्ञां निबन्धादायव्ययमन्यथा नीवीमवलिखतो द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.३४ ॥
राजकार्यांत एखादा अधिकारी (कारणिक) योग्य प्रतिबंध/नियंत्रण लावत नाही, किंवा कायदेशीर आज्ञेला अडथळा करतो; किंवा लिखित नोंदवहीच्या विरुद्ध आय‑व्यय नोंदतो; किंवा पुढे नेलेला शिल्लक (नीवी) खोटा दाखवतो—तर दंड दुप्पट होईल.
Sutra 35
क्रमावहीनमुत्क्रममविज्ञातं पुनरुक्तं वा वस्तुकमवलिखतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.७.३५ ॥
एखाद्या वस्तूची नोंद जर क्रमाविना, उलट क्रमाने, अस्पष्ट/अनिश्चित, किंवा पुनरुक्त (दुहेरी) लिहिली—तर बारा पण दंड होतो.
Sutra 36
नीवीमवलिखतो द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.३६ ॥
नीवी (पुढे नेलेला शिल्लक) खोटा दाखवल्यास दंड दुप्पट.
Sutra 37
भक्षयतोऽष्टगुणः ॥ कZ_०२.७.३७ ॥
माल खाऊन/हडप केल्यास दंड आठपट.
Sutra 38
नाशयतः पञ्चबन्धः प्रतिदानं च ॥ कZ_०२.७.३८ ॥
माल नष्ट केल्यास ‘पंचबंध’ दंड आणि त्यासोबत भरपाई/प्रतिदानही.
Sutra 39
मिथ्यावादे स्तेयदण्डः ॥ कZ_०२.७.३९ ॥
खोटी साक्ष/खोटे विधान केल्यास चोरीसाठी ठरविलेला दंड लागू होईल.
Sutra 40
पश्चात्प्रतिज्ञाते द्विगुणः प्रस्मृतोत्पन्ने च ॥ कZ_०२.७.४० ॥
आधी मान्य/प्रतिज्ञा केल्यानंतर (खोटे/नकार) झाल्यास दंड दुप्पट; तसेच आठवण करून दिल्यावर किंवा स्मरण झाल्यावरही.
Sutra 41
महोपकारं चाध्यक्षं प्रग्रहेणाभिपूजयेत् ॥ कZ_०२.७.४१च्द् ॥
जो अधीक्षक मोठी सेवा/उपकार करतो, त्याला ‘प्रग्रह’—निष्ठा बांधणारा अनुग्रह/बक्षीस/विशेषाधिकार—देऊन सन्मानित करून टिकवावे.
Frequently Asked Questions
Stable public revenue through fraud-resistant maritime accounting: timely reporting, segregated testimony, and periodic reconciliation reduce embezzlement, enabling regular provisioning of administration and security without arbitrary exactions.
Graded penalties: late/non-arrival or missing books/cargo/advance records incur a daśabandha fine; obstruction by an accountant when the operative is present triggers a sāhasa penalty; false or separated testimony invites the highest fine; padding income or suppressing expenses leads to eightfold payment by the superintendent, with liability reversing when the fault is opposite; continued non-settlement after set waiting periods leads to escalating fines.