Adhyaya 258

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे वाक्पारुष्यादिप्रकरणं नाम सप्तपञ्चाशदधिकद्विशतत्मो ऽध्यायः अथाष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः ऋग्विधानं अग्निर् उवाच ऋग्यजुःसामाथर्वविधानं पुष्करोदितम् भुक्तिमुक्तिकरं जप्याद्धोमाद्रामाय तद्वदे

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील “वाक्पारुष्यादि” हे प्रकरण २५७वे अध्याय आहे. आता २५८वा अध्याय “ऋग्विधान” आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—पुष्कराने सांगितलेले ऋक्, यजुः, साम व अथर्व यांचे विधान भोग व मोक्ष देणारे आहे; रामासाठी जप व होम करून, तसेच त्याच प्रकारे इतर विधीही नियमानुसार करावेत।

Verse 2

पुष्कर उवाच प्रतिवेदन्तु कर्माणि कार्याणि प्रवदामि ते प्रथमं ऋग्विधानं वै शृणु त्वं भुक्तिमुक्तिदम्

पुष्कर म्हणाले—प्रत्येक वेदानुसार करावयाची कर्मे मी तुला सांगतो. प्रथम ऋग्विधान ऐक; ते निश्चयच भोग व मोक्ष देणारे आहे।

Verse 3

अन्तर्जले तथा होमे जपती मनसेप्सितम् कामं करोति गायत्री प्राणायामाद्विशेषतः

पाण्यात उभे राहून किंवा होमकाळी जो गायत्रीचा जप करतो, तो मनातील इच्छित कामना सिद्ध करतो—विशेषतः प्राणायामासह।

Verse 4

गायत्र्या दशसाहस्रो जपो नक्ताशनो द्विज बहुस्नातस्य तत्रैव सर्वकल्मषनाशनः

हे द्विज! नक्ताशन-व्रत पाळून व वारंवार स्नान करून गायत्रीचा दहा हजार जप केल्यास, त्या नियमपालनातच सर्व कल्मष (पाप) नष्ट होतात।

Verse 5

दशायुतानि जप्त्वाथ हविष्याशी स मुक्तिभाक् प्रणवो हि परं ब्रह्म तज्जपः सर्वपापहा

नंतर एक लाख जप करून आणि हविष्यान्नावर (यज्ञीय अन्नावर) निर्वाह केल्यास तो मुक्तिभागी होतो। कारण प्रणव ‘ॐ’ हेच परब्रह्म आहे; त्याचा जप सर्व पापांचा नाश करतो।

Verse 6

ओंकारशतजप्तन्तु नाभिमात्रोदके स्थितः जलं पिवेत् स सर्वैस्तु पापैर् वै विप्रमुच्यते

ॐकाराचा शंभर वेळा जप करून, नाभीपर्यंत पाण्यात उभे राहून जल प्राशन करावे; त्यामुळे तो निश्चयच सर्व पापांतून पूर्ण मुक्त होतो।

Verse 7

मात्रात्रयं त्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो ऽग्नयः महाव्याहृतयः सप्त लोका होमो ऽखिलाघहा

गायत्रीच्या तीन मात्रा, तीन वेद, तीन देव आणि तीन अग्नी; सात महाव्याहृती व सात लोक—(यांचे स्मरण करून केलेला) होम सर्व पापांचा नाश करणारा आहे।

Verse 8

गायत्री परमा जाप्या महाव्याहृतयस् तथा अन्तर्जले तथा राम प्रोक्तश् चैवाघमर्षणः

गायत्री हा परम जपनीय मंत्र आहे; तसेच महाव्याहृतीही। तसेच जलामध्ये (उभे राहून) जप करावा; आणि रामाने सांगितलेला अघमर्षण (सूक्त)ही पापनिवारणासाठी आहे।

Verse 9

अग्निमीले पुरोहितं सूत्को ऽयं वह्निदैवतः पापैर् हि विप्रमुच्यत इति ग , घ , ञ च शिरसा धारयन् वह्निं यो जपेत्परिवत्सरम्

जो शिरावर ध्यानपूर्वक वह्नी धारण करून पूर्ण एक वर्ष ‘अग्निमीळे पुरोहितम्’ हा सूत्क-मंत्र—वह्निदैवत व ‘याने पापांपासून निश्चय मुक्ती होते’—ग, घ आणि ञ या वर्णांसह जपतो, तो पापमलांपासून मुक्त होतो।

Verse 10

होमं त्रिषवणं भैक्ष्यमनग्निज्वलनञ्चरेत् अतः परमृचः सप्त वाय्वाद्या याः प्रकीर्तिताः

तो त्रिषवण होम करावा, भिक्षेवर निर्वाह करावा आणि प्रत्यक्ष अग्नीशिवाय अग्नि-प्रज्वलनाची साधना करावी. त्यानंतर वायू इत्यादींनी आरंभ होणाऱ्या, सांगितलेल्या सात ऋचा जपाव्यात।

Verse 11

ता जपन् प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते मेधाकामो जपेन्नित्यं सदसन्यमिति त्यचम्

त्या ऋचा संयमाने नित्य जपल्यास इच्छित कामना प्राप्त होतात. ज्याला मेधा (बुद्धी) हवी असेल त्याने ‘सदसन्यम्’ हा त्यच-मंत्र सदैव जपावा।

Verse 12

अन्वयो यन्निमाः प्रोक्ताः नवर्चो मृत्युनाशनाः शुनःशेफमृषिं बद्धः सन्निरुद्धो ऽथ वा जपेत्

योग्य अन्वयानुसार सांगितलेल्या या नऊ ऋचा मृत्युनाशक आहेत. जो बांधलेला किंवा कारागृहात निरुद्ध असेल, त्याने शुनःशेफ ऋषीच्या उदाहरणाप्रमाणे यांचा जप करावा।

Verse 13

मुच्यते सर्वपापेभ्यो गदी वाप्यगदो भवेत् य इच्छेच्छाश्वतं कामं मित्रं प्राज्ञं पुरन्दरं

तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो; आणि तो गदाधारी (पराक्रमी) होतो किंवा रोगरहित होतो. ज्याला शाश्वत कामसिद्धी हवी असेल त्याने मित्रभावाने प्राज्ञ पुरंदर (इंद्र) याचे आश्रय घ्यावा।

Verse 14

ऋग्भिः षोड्शभिः कुर्यादिन्द्रियस्येति दिने दिने हिरण्यस्तूपमित्येतज्जपन् शत्रून् प्रबाधते

‘इन्द्रियस्य’ या विधानाने सोळा ऋग्वैदिक ऋचांनी दररोज जप/कर्म करावे. ‘हिरण्यस्तूपम्…’ या मंत्राचा पुनःपुन्हा जप केल्याने शत्रू पराभूत होतात.

Verse 15

क्षेमी भवति चाध्वानो ये ते पन्था जपन् नरः रौद्रीभिःषड्भिरीशानं स्तूयाद्यो वै दिने दिने

प्रवासाचे मार्ग सुरक्षित होतात; प्रवासात ‘ये ते पन्थाः’ इत्यादी मंत्र जपणारा पुरुष निर्भय राहतो. जो दररोज सहा रौद्री मंत्रांनी ईशानाची स्तुती करतो, तो क्षेम व कल्याण प्राप्त करतो.

Verse 16

चरुं वा कल्पयेद्रौद्रं तस्य शान्तिः परा भवेत् उदित्युदन्तमादित्यमुपतिष्ठन् दिने दिने

किंवा रौद्र-चरु (उग्र बाधा-शांतीसाठी) सिद्ध करावा; त्याने परम शांती मिळते. तसेच दररोज सूर्योदयाला उदय दिशेकडे तोंड करून आदित्याची उपासना करावी.

Verse 17

क्षिपेज्जलाञ्जलीन् सप्त मनोदुःखविनाशनं द्विषन्तमित्यथार्धर्चं यद्विप्रान्तं जपन् स्मरेत्

सात अंजली पाणी अर्पण करावे; याने मनःदुःख नष्ट होते. नंतर ‘द्विषन्तम्…’ या आरंभीच्या अर्धऋचेचा जप करत, विद्वान ब्राह्मणांनी सांगितलेला अर्थ/भाव स्मरावा.

Verse 18

आगस्कृत् सप्तरात्रेण विद्वेषमधिगच्छति आरोग्यकामी रोगी वा प्रस्कन्नस्योत्तमं जपेत्

अपराध करणारा सात रात्रींत वैर/द्वेष प्राप्त करतो. आरोग्य इच्छिणारा—किंवा रोगीही—पीडितासाठी सांगितलेला उत्तम मंत्र जपावा.

Verse 19

उत्तमस्तस्य चार्धर्चो जपेद्वै विविधासने उदयत्यायुरक्ष्यय्यं तेजो मध्यन्दिने जपेत्

यांपैकी उत्तम साधकाने तो मंत्र अर्धऋचेसह विविध आसनांवर बसून जपावा. सूर्योदयकाळी जप केल्यास अक्षय आयुष्य मिळते; मध्यान्ही जप केल्यास तेज व बल प्राप्त होते.

Verse 20

सन्निबद्धो ऽथेति क , ख , ज च अस्तं प्रतिगते सूर्ये द्विषन्तं प्रतिबाधते न वयश्चेति सूक्तानि जपन् शत्रून्नियच्छति

सूर्य अस्त गेल्यावर विधिपूर्वक सिद्ध होऊन ‘क, ख, ज’ या अक्षरांचा जप करावा; त्यामुळे द्वेष करणाऱ्यास प्रतिबंध व बाधा होते. ‘न वयः…’ पासून सुरू होणारी सूक्ते जपल्याने शत्रूंना आवर घालतो.

Verse 21

एकादश सुपर्णस्य सर्वकामान्विनिर्दिशेत् आध्यात्मिकीः क इत्य् एता जपन्मोक्षमवाप्नुयात्

सर्व कामसिद्धीसाठी सुपर्णाचा एकादशविध मंत्रप्रयोग सांगावा. आध्यात्मिक स्वरूपाच्या ‘क’ इत्यादी या अक्षरांचा जप केल्यास मोक्ष प्राप्त होतो.

Verse 22

आ नो भद्रा इत्य् अनेन दीर्घमायुरवाप्नुयात् त्वं सोमेति च सूक्तेन नवं पश्येन्निशाकरं

‘आ नो भद्राः…’ या मंत्राने दीर्घायुष्य प्राप्त होते. ‘त्वं सोम…’ या सूक्ताचा जप केल्यास नवोदित निशाकर (चंद्र) दिसतो.

Verse 23

उपतिष्ठेत् समित्पाणिर्वासांस्याप्नोत्यसंशयं आयुरीप्सन्निममिति कौत्स सूक्तं सदा जपेत्

समिध हातात घेऊन तो उपस्थीत राहावा; त्यामुळे निःसंशय वस्त्रे मिळतात. आयुष्याची इच्छा असणाऱ्याने ‘इमम् इति’ पासून सुरू होणारे कौत्ससूक्त सदैव जपावे.

Verse 24

आपनः शोशुचदिति स्तुत्वा मध्ये दिवाकरं यथा मुञ्चति चेषोकां तथा पापं प्रमुञ्चति

“आपनः शोशुचद्…” या शब्दांनी देवतेची स्तुती करून, जसा मध्यान्ही सूर्य किरणे सोडतो, तसा साधक पापाचा त्याग करतो।

Verse 25

जातवेदस इत्य् एतज्जपेत् स्वस्त्ययनं पथि भयैर् विमुच्यते सर्वैः स्वस्तिमानाप्नुयात् गृहान्

प्रवासात “जातवेदस…” या मंत्राचा स्वस्त्ययन म्हणून जप केल्यास, सर्व भयांपासून मुक्त होऊन मनुष्य कुशल-मंगलाने घरी पोहोचतो।

Verse 26

व्युष्टायाञ्च तथा रात्र्यामेतद्दुःस्वप्ननाशनं प्रमन्दिनेति सूयन्त्या जपेद्गर्भविमोचनं

पहाटे तसेच रात्री याचा जप दु:स्वप्ननाशक आहे. आणि प्रसवकाळी स्त्रीने “प्रमन्दिने…” या मंत्राचा जप करावा, गर्भविमोचनासाठी (सुलभ प्रसूतीसाठी)।

Verse 27

जपन्निन्द्रमिति स्नातो वैश्यदेवन्तु सप्तकं मुञ्चत्याज्यं तथा जुह्वत् सकलं किल्विषं नरः

“इन्द्रम्…” या मंत्राचा जप करत स्नान करून, नंतर वैश्यदेव सप्तक करून, अग्नीत आज्याची आहुती दिल्यास मनुष्य सर्व पापांपासून मुक्त होतो।

Verse 28

इमामिति जपन् शश्वत् कामानाप्नोत्यभीप्सितान् मानस्तोक इति द्वाभ्यां त्रिरात्रोपोषितः शुचिः

“इमाम्…” या मंत्राचा सतत जप केल्याने इच्छित कामना पूर्ण होतात. तसेच तीन रात्री उपवास करून शुचिर्भूत होऊन “मान…” आणि “स्तोक…” या दोन मंत्रांचा जप करावा।

Verse 29

औडुम्बरीश् च जुहुयात्समिधश्चाज्यसंस्कृताः छित्त्वा सर्वान्मृत्युपाशान् जीवेद्रोगविवर्जितः

तुपाने संस्कारित औडुंबरी (उदुंबर) समिधा अग्नीत हवन करावी. असे केल्याने मृत्यूचे सर्व पाश छेदून तो रोगरहित जीवन जगतो.

Verse 30

ऊर्ध्वबाहुरनेनैव स्तुत्वा सम्भुं तथैव च मानस्तोकेति च ऋचा शिखाबन्धे कृते नरः

बाहू उंचावून याच विधीने शंभु (शिव) याची स्तुती करावी. तसेच शिखाबंध करताना ‘मा नः स्तोके…’ अशी सुरू होणारी ऋचा जपावी.

Verse 31

अघृष्यः सर्वभूतानां जायते संशयं विना चित्रमित्युपतिष्ठेत त्रिसन्ध्यं भास्करं तथा

तो संशय न ठेवता सर्व भूतांसाठी अघृष्य (अजेय/अस्पर्श्य) होतो. तसेच ‘चित्रम्’ या मंत्राने त्रिसंध्येला भास्कर (सूर्य) याची उपासना करावी.

Verse 32

समित्पाणिर्नरो नित्यमीप्सितं धनमाप्नुयात् अथ स्वप्नेति च जपन् प्रातर्मध्यन्दिने दिने

समिध हातात धारण करणारा पुरुष नित्य इच्छित धन प्राप्त करतो. ‘अथ स्वप्ने’ असा जप करीत दररोज सकाळी व दुपारी तसे करावे.

Verse 33

दुःस्वप्नञ्चार्हते कृत्स्नं भोजनञ्चाप्नुयाच्छुभम् उभे पुमानिति तथा रक्षोघ्नः परिकीर्तितः

तो सर्व दुःस्वप्ने दूर करतो आणि शुभ भोजन प्राप्त करतो. तसेच ‘उभे पुमान्’ हे पदही रक्षोघ्न (राक्षसनाशक) म्हणून कीर्तित आहे.

Verse 34

उभे वासा इति ऋचो जपन् कामानवाप्नुयात् न सागन्निति च जपन् मुच्यते चाततायिनः

“उभे वासा” अशी सुरू होणारी ऋचा जपल्यास इच्छित भोग व काम्य फल प्राप्त होतात; आणि “न सागन्न्” अशी सुरू होणारी ऋचा जपल्यास आततायीपणाच्या पापातूनही मुक्ती मिळते।

Verse 35

कया शुभेति च जपन् जातिश्रैष्ठमवाप्नुयात् इमन्नृसोममित्येतत् सर्वान् कामानवाप्नुयात्

“कया शुभेति” हा मंत्र जपल्यास जन्म-श्रेष्ठता व प्रतिष्ठा प्राप्त होते; आणि “इमन्नृसोमम्” हा मंत्र जपल्यास सर्व कामनांची सिद्धी होते।

Verse 36

पितरित्युपतिष्ठेत नित्यमर्थमुपस्थितं अग्ने नयेति सूक्तेन घृतहोमश् च मार्गगः

‘पितरः’ असे म्हणत नित्य श्रद्धेने उपस्थित राहावे व विधीत सतत तत्पर असावे; तसेच ‘अग्ने नय…’ या सूक्ताने घृतहोम करावा—यामुळे (पितृ/प्रेत) सन्मार्गाचा प्रवासी होतो।

Verse 37

वीरान्नयमवाप्नोति सुश्लोकं यो जपेत् सदा कङ्कतो नेति सूक्तेन विषान् सर्वान् व्यपोहति

जो हा सुश्लोक सदैव जपतो तो वीरांचा मार्ग/गती प्राप्त करतो; आणि “कङ्कतो नेति” अशी सुरू होणारे सूक्त जपल्याने सर्व विषे दूर होतात।

Verse 38

यो जात इति सूक्तेन सर्वान् कामानवाप्नुयात् गणानामिति सूक्तेन श्निग्धमाप्नोत्यनुत्तमं

“यो जातः…” अशी सुरू होणारे सूक्त जपल्यास सर्व काम्य फल मिळतात; आणि “गणानाम्…” अशी सुरू होणारे सूक्त जपल्यास अनुपम समृद्धी व अनुग्रह/स्नेह प्राप्त होतो।

Verse 39

यो मे राजन्नितीमान्तु दुःस्वप्नशमनीमृचं अध्वनि प्रस्थितो यस्तु पश्येच्छत्रूं समुत्थितं

हे राजन्! जो प्रवासी माझी ही दुःस्वप्न-शामिनी ऋचा जपून मार्गस्थ होतो, त्याला जर शत्रू उभे राहिलेले दिसले, तर रक्षणार्थ त्याचाच जप करावा।

Verse 40

अप्रशस्तं प्रशस्तं वा कुविदङ्ग इमं जपेत् द्वाविंशकं जपन् सूक्तमाध्यात्मिकमनुत्तमं

अशुभ असो वा शुभ—वेदाङ्गांत अकुशल असलातरी याचा जप करावा. बायीस मंत्रांचे हे अनुत्तम आध्यात्मिक सूक्त जपल्याने अभीष्ट फल मिळते.

Verse 41

पर्वसु प्रयतो नित्यमिष्टान् कामान् समश्नुते कृणुष्वेति जपन् सूक्तं जुह्वदाज्यं समाहितः

पर्वकाळी जो नित्य संयमी असतो, तो इष्ट कामना प्राप्त करतो. ‘कृणुष्व’ असे जपत, एकाग्र होऊन सूक्ताचा जप करावा आणि घृताची आहुती द्यावी.

Verse 42

भोजनञ्चाप्नुयाच्छतमिति ख , ग , घ , ज च नित्यमन्नमुपस्थितमिति क , छ च आरातीनां हरेत् प्राणान् रक्षांस्यपि विनाशयेत् उपतिष्ठेत् स्वयं वह्निं परित्यृचा दिने दिने

‘भोजन शतगुण मिळते’—असा ख, ग, घ आणि ज पाठांत आहे; आणि ‘अन्न नित्य उपस्थित असते’—असा क व छ पाठांत आहे. (नित्य उपासनेने) तो शत्रूंचे प्राण हरेल व राक्षसी बाधांचा नाश करील; म्हणून एकही दिवस न सोडता दररोज स्वतः अग्नीची सेवा करावी.

Verse 43

तं रक्षति स्वयं वह्निर्विश्वतो विश्वतोमुखः हंसः शुचिः सदित्येतच्छुचिरीक्षेद्दिवाकरं

त्याचे रक्षण स्वयं अग्नी करतो—तो सर्वव्यापी असून सर्वदिशांना मुख असलेला आहे. ‘हंस शुद्ध आहे, सूर्य सदा शुद्ध आहे’ असे ध्यान करून, शुद्ध होऊन दिवाकराचे दर्शन घ्यावे.

Verse 44

कृषिं प्रपद्यमानस्तु स्थालीपाकं यथाविधि जुहुयात् क्षेत्रमध्ये तु स्वनीस्वाहास्तु पञ्चभिः

कृषिकर्म सुरू करणाऱ्याने विधिपूर्वक स्थालीपाकाची आहुती द्यावी. नंतर शेताच्या मध्यभागी ‘स्वनी स्वाहा’ असे म्हणत पाच आहुती अर्पण कराव्यात.

Verse 45

इन्द्राय च मरुद्भ्यस्तु पर्जन्याय भगाय च यथालिङ्गन्तु विहरेल्लाङ्गलन्तु कृषीबलः

कृषकाने इंद्र, मरुत, पर्जन्य आणि भग यांना आहुती द्यावी. नंतर ठरलेल्या लिंगांनुसार विधी आचरून पुढे जावे; कृषीचे बळ खरे तर नांगरच आहे.

Verse 46

युक्तो धान्याय सीतायै सुनासीरमथोत्तरं गन्धमाल्यैर् नमस्कारैर् यजेदेताश् च देवताः

योग्य तयारी करून धान्य, सीता (नांगराची रेघ/सरी) आणि त्यानंतर सुनासीर यांचे गंध, माळा व नमस्कारांनी पूजन करावे—या देवतांची उपासना करावी.

Verse 47

प्रवापने प्रलवने खलसीतापहारयोः अमोघङ्कर्म भवति वर्धते सर्वदा कृषिः

पेरणी, निंदणी/सफाई, खळ्यात मळणी, नांगरणी आणि किडींचे निवारण—या सर्वांत कर्म निष्फळ ठरत नाही; शेती नेहमीच वाढते.

Verse 48

समुद्रादिति सूक्तेन कामानाप्नोति पावकात् विश्वानर इति द्वाभ्यां य ऋग्भ्यां वह्निमर्हति

‘समुद्रात्…’ या आरंभीच्या सूक्ताचे पठण केल्याने पावक (अग्नी) कडून इच्छित फल मिळते. आणि ‘विश्वानर…’ या आरंभीच्या दोन ऋचांमुळे तो अग्निपूजा व अग्नियज्ञास पात्र ठरतो.

Verse 49

स तरत्यापदः सर्वा यशः प्राप्नोति चाक्षयं विपुलां श्रियमाप्नोति जयं प्राप्नोत्यनुत्तमं

तो सर्व आपत्ती पार करतो; अक्षय यश प्राप्त करतो, विपुल समृद्धी मिळवतो आणि अनुत्तम विजयही प्राप्त करतो।

Verse 50

अग्ने त्वमिति च स्तुत्वा धनमाप्नोति वाञ्छितं प्रजाकामो जपेन्नित्यं वरुणदैवतत्रयं

“अग्ने त्वम्…” या मंत्राने स्तुती केल्यास इच्छित धन मिळते. संतानकामी पुरुषाने वरुणदैवत त्रयाचा नित्य जप करावा.

Verse 51

स्वस्त्या त्रयं जपेत् प्रातः सदा स्वस्त्ययनं महत् स्वस्ति पन्था इति प्रोच्य स्वस्तिमान् व्रजते ऽध्वनि

प्रातःकाळी ‘स्वस्त्या’चे त्रय मंत्र—हे महान् स्वस्त्ययन—सदा जपावे. ‘स्वस्ति पन्थाः’ असे उच्चारून शुभयुक्त होऊन प्रवासास निघावे.

Verse 52

विजिगीषुर्वनस्पते शत्रूणां व्याधितं भवेत् स्त्रिया गर्भप्रमूढाया गर्भमोक्षणमुत्तमं

‘विजिगीषुर्वनस्पते’—विजयकामी व्यक्तीसाठी शत्रू व्याधिग्रस्त होतात; आणि गर्भबाधित स्त्रीसाठी हे उत्तम गर्भमोक्षणाचे साधन आहे.

Verse 53

व्याधिकम्भवदिति ट अच्छावदेति सूक्तञ्च वृष्टिकामः प्रयिओजयेत् निराहारः क्लिन्नवासा न चिरेण प्रवर्षति

वृष्टीची इच्छा असणाऱ्याने ‘व्याधिकम्भवद्…’ मंत्र तसेच ‘अच्छावद्…’ सूक्त यांचा विधिपूर्वक प्रयोग करावा. निराहार राहून व ओले वस्त्र धारण केल्यास लवकरच पाऊस पडतो.

Verse 54

मनसः काम इत्य् एतां पशुकामो नरो जपेत् कर्दमेन इति स्नायात्प्रजाकामः शुचिव्रतः

पशुधनाची इच्छा असलेला पुरुष “मनसः काम…” या मंत्राचा जप करावा. संततीची इच्छा असलेला, शुचिव्रत पाळणारा, “कर्दमेन…” मंत्र म्हणत स्नान करावे.

Verse 55

अश्वपूर्वा इति स्नायाद्राज्यकामस्तु मानवः राहिते चर्मणि स्नायात् ब्राह्मणस्तु यथाविधि

राज्याची इच्छा असलेला मनुष्य “अश्वपूर्वा…” म्हणत स्नान करावा. ब्राह्मणाने ‘राहित’ (विधिपूर्वक शुद्ध) चर्मावर स्थित होऊन नियमाप्रमाणे स्नान करावे.

Verse 56

राजा चर्मणि वैयाघ्रे छागे वैश्यस्तथैव च दशसाहस्रिको होमः प्रत्येकं परिकीर्तितः

राजाने वाघाच्या चर्मावर स्थित होऊन कर्म करावे; वैश्याने तसेच शेळीच्या चर्मावर. त्या प्रत्येकासाठी दहा हजार आहुतींचा होम सांगितला आहे.

Verse 57

आगार इति सूक्तेन गोष्ठे गां लोकमातरं उपतिष्ठेद्व्रजेच्चैव यदिच्छेत्ताः सदाक्षयाः

“आगार…” या सूक्ताने गोठ्यात ‘लोकमाता’ गायीची उपासना करावी आणि व्रजातही जावे. जे काही इच्छिले, ते वर सदैव अक्षय राहतात.

Verse 58

उपेतितिसृभीराज्ञो दुन्दुभिमभिमन्त्रयेत् तेजो बकञ्च प्राप्नोति शत्रुञ्चैव नियच्छति

राजा निघताना युद्धदुंदुभीला मंत्राने अभिमंत्रित करावे. त्यामुळे तो तेज व बळ प्राप्त करतो आणि शत्रूला आवरतो.

Verse 59

तृणपाणिर्जपेत्सूक्तुं रक्षोघ्नं दस्युन्भिर्वृतः ये के च उमेत्यृचं जप्त्वा दीर्घमायुराप्नुयात्

हातात तृण (गवताची पाती) धरून, दस्यूंनी वेढलेला असला तरी रक्षोघ्न सूक्ताचा जप करावा; तसेच “ये के च …” अशी सुरू होणारी ऋग्वैदिक ऋचा जपल्याने दीर्घायुष्य प्राप्त होते।

Verse 60

जीमूतसूक्तेन तथा सेनाङ्गान्यभिमन्त्रयेत् यधा लिङ्गं ततो राजा विनिहन्ति रणे रिपून्

तसेच जीमूत-सूक्ताने सेनेची विविध अंगे अभिमंत्रित करावीत; आणि त्यातून मिळालेल्या लिंग (शकुन-चिन्ह) अनुसार राजा रणात शत्रूंना पराभूत करतो।

Verse 61

आग्नेयेति त्रिभिःसूक्तैर् धनमाप्नोति चाक्षयं अमीवहेति सूक्तेन भूतानि स्थापयेन्निशि

“आग्नेयी…” अशी सुरू होणारी तीन सूक्ते जपल्याने अक्षय धन मिळते; आणि “अमीवहे…” अशी सुरू होणाऱ्या सूक्ताने रात्री भूतांना स्तंभित (आवरोधित) करता येते।

Verse 62

सबाधे विषमे दुर्गे बन्धा वा निर्गतः क्वचित् पलायन् वा गृहीतो वा सूक्तमेतत्तथा जपेत्

पीडा झाल्यावर, विषम किंवा दुर्गम ठिकाणी, कठीण संकटात—बांधलेला असो वा कसेही सुटलेला असो, पळत असो वा पकडलेला असो—तेव्हा हे सूक्त यथाविधी जपावे।

Verse 63

त्रिरात्रं नियतोपोष्य श्रापयेत् पायसञ्चरुं तेनाहुतिशतं पूर्णं जुहुयात् त्र्यम्बकेत्यृचा

तीन रात्री नियमाने उपवास करून, पायस-चरू (दूध-तांदळाचा हविर्भाग) याचा संस्कार करावा; आणि त्याच्याने “त्र्यम्बक—” अशी सुरू होणारी ऋचा (महामृत्युंजय मंत्र) म्हणत अग्नीत पूर्ण शंभर आहुती द्याव्यात।

Verse 64

अवाप्तवानिति ट समुद्दिश्य महादेवं जीवेदब्दशतं सुखं तच्चक्षुरित्यृचा स्नात उपतिष्ठेद्दिवाकरं

“अवाप्तवान् …” हा मंत्र जपून महादेवाचा उद्देश करून जो साधना करतो तो शंभर वर्षे सुखाने जगतो. स्नान करून मग “तच्चक्षुः …” या ऋचेने दिवाकर सूर्याची उपासना करीत उभा राहावा.

Verse 65

उद्यन्तं मध्यगञ्चैव दीर्घमायुर्जिजीविषुः इन्द्रा सोमेति सूक्तन्तु कथितं शत्रुनाशनं

दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्याने उदयकालीन व मध्याह्नकालीन सूर्य-स्तोत्रांचा उपयोग करावा. “इन्द्रा सोमाः …” असे आरंभणारे सूक्त शत्रुनाशक म्हणून सांगितले आहे.

Verse 66

यस्य लुप्तं व्रतं मोहाद्व्रात्यैर् वा संसृजेत्सह उपोष्याज्यं स जुहुयात्त्वमग्ने व्रतपा इति

ज्याचे व्रत मोहामुळे लोपले असेल किंवा जो व्रात्य/अशुद्ध आचरण करणाऱ्यांच्या संगतीत गेला असेल, त्याने उपवास करून तुपाची आहुती द्यावी आणि म्हणावे—“हे अग्ने, तू व्रतांचा रक्षक (व्रतपा) आहेस.”

Verse 67

आदित्येत्यृक् च सम्राजं जप्त्वा वादे जयी भवेत् महीति च चतुष्केण मुच्यते महतो भयात्

“आदित्य …” ही ऋचा आणि “सम्राज” मंत्र जपल्यास वाद-विवादात विजय मिळतो. तसेच “मही …” याचा चार वेळा पाठ केल्याने मोठ्या भयापासून मुक्ती होते.

Verse 68

ऋचं महीति जप्त्वा यदि ह्य् एतत् सर्वकामानवाप्नुयात् द्वाचत्वारिंशतिं चैन्द्रं जप्त्वा नाशयते रिपून्

“मही …” ही ऋचा जपल्यास खरोखर सर्व इच्छा पूर्ण होतात. आणि इंद्र-मंत्राचा बेचाळीस वेळा जप केल्यास शत्रूंचा नाश होतो.

Verse 69

वाचं महीति जप्त्वा च प्राप्नोत्यारोग्यमेव च शन्नो भवेति द्वाभ्यान्तु भुक्त्वान्नं प्रयतः शुचिः

“वाचं मही” हा मंत्र जपल्याने मनुष्य निश्चयाने आरोग्य प्राप्त करतो. भोजन झाल्यावर संयमी व शुद्ध राहून ‘शन्नो भव’ पासून सुरू होणाऱ्या दोन ऋचा कल्याणासाठी जपाव्यात.

Verse 70

हृदयं पाणिना स्पृष्ट्वा व्याधिभिर् नाभिभूयते उत्तमेदमिति स्नातो हुत्त्वा शत्रुं प्रमापयेत्

हाताने हृदयाला स्पर्श केल्यास व्याधींनी तो अभिभूत होत नाही. ‘उत्तमेदम्’ मंत्र म्हणत स्नान करून, नंतर हवन करून शत्रूचा नाश करावा.

Verse 71

शन्नोग्न इति सूक्तेन हुतेनान्नमवाप्नुयात् कन्या वारर्षिसूक्तेन दिग्दोषाद्विप्रमुच्यते

‘शन्नो अग्ने…’ या सूक्तासह आहुती दिल्यास अन्न (पोषण) मिळते. तसेच कन्या ‘वारर्षि-सूक्त’ ने आहुती देऊन दिग्दोषापासून पूर्ण मुक्त होते.

Verse 72

यदत्य कव्येत्युदिते जप्ते ऽवश्यं जगद्भवेत् यद्वागिति च जप्तेन वाणी भवति संस्कृता

सूर्योदयाला ‘यदत्यकाव्य…’ पासूनचा मंत्र जपल्यास निश्चयाने काव्यरचना करण्याची क्षमता येते. आणि ‘यद्वाक्…’ मंत्रजपाने वाणी संस्कारित व परिष्कृत होते.

Verse 73

वाचो विदितमिति त्वेतां जपन् वाचं समश्नुते पवित्राणां पवित्रन्तु पावमान्येत्यृचो मताः

‘वाचो विदितम्’ पासूनची मंत्रऋचा जपणारा वाणीचे सामर्थ्य व उत्कर्ष प्राप्त करतो. पावमानी ऋचा ‘पवित्रांतील पवित्र’ म्हणून मानल्या जातात व अत्यंत शुद्धिकारक आहेत.

Verse 74

वैखानसा ऋचस्त्रिंशत्पवित्राः परमा मताः आदित्येति प्रसंम्राजमिति ग , घ , ञ संस्थितेति क , छ , च ऋचो द्विषष्टिः प्रोक्ताश् च परस्वेत्यृषिसत्तम

वैखानस ऋग्वेदातील तीस ‘पवित्र’ ऋचा परम मानल्या आहेत. काही पाठांत ‘आदित्येति’ व ‘प्रसंम्राजम् इति’ (ग, घ, ञ) असे वाचन आहे, तर इतरांत ‘संस्थितेति’ (क, छ, च) असे आहे. हे ऋषिश्रेष्ठा, ‘परस्वेति’ पाठासह ऋचांची संख्या बासष्टही सांगितली आहे.

Verse 75

सर्वकल्मषनाशाय पावनाय शिवाय च स्वादिष्टयेतिसूक्तानां सप्तषष्टिरुदाहृता

सर्व कल्मषनाश, पावनता व कल्याणासाठी ‘स्वादिष्ट…’ ने आरंभ होणाऱ्या सूक्तांची संख्या सदुसष्ट सांगितली आहे.

Verse 76

दशोत्तराण्यृचाञ्चैताः पावमान्यः शतानि षट् एतज्जपंश् च जुह्वच्च घोरं मृत्युभयं जयेत्

या पावमान ऋचा एकूण सहाशे दहा आहेत. त्यांचा जप करून आणि अग्नीत आहुती देऊन घोर मृत्युभयावर विजय मिळतो.

Verse 77

आपोहिष्टेति वारिस्थो जपेत्पापभयार्दने प्रदेवन्नेति नियतो जपेच्च मरुधन्वसु

पाण्यात उभा राहून ‘आपो हि ष्ठा…’ या मंत्राचा जप पाप व भय नाशासाठी करावा. संयमी होऊन ‘प्रदेवन्न…’ या मंत्राचाही जप करावा, तसेच मरुधन्व प्रदेशातही जप करावा.

Verse 78

प्राणान्तिके भये प्राप्ते क्षिप्रमायुस्तु विन्दति प्रावेयामित्यृचमेकां जपेच्च मनसा निशि

प्राणांतिक भय आल्यास शीघ्र आयुष्य प्राप्त होते; रात्री ‘प्रावेयाम्…’ ने सुरू होणारी एक ऋचा मनाने जपावी.

Verse 79

व्युष्टायामुदिते सूर्ये द्यूते जयमवाप्नुयात् मा प्रगामेति मूढश् च पन्थानं पथि विन्दति

प्रभात पूर्ण उजाडून सूर्य उगवला असता जुगारात विजय मिळतो. आणि जो मूर्ख म्हणतो—“निघू नका”—तोही मार्गावर चालता चालता मार्गच सापडतो; यात्रा सफल होते.

Verse 80

क्षीणायुरिति मन्येत यङ्कञ्चित् सुहृदं प्रियं यत्तेयमिति तु स्नातस्तस्य मूर्धानमालभेत्

जर कोणी असे माने की “माझे आयुष्य क्षीण होत आहे”, तर स्नान करून कोणत्याही प्रिय सुहृदाच्या मस्तकावर हात ठेवून म्हणावे—“हे तुझे आहे.”

Verse 81

सहस्रकृत्वः पञ्चाहं तेनायुर्विन्दते महत् इदं मेध्येति जुहुयात् घृतं प्राज्ञः सहस्रशः

पाच दिवस हे हजार वेळा केल्याने महान दीर्घायुष्य मिळते. ज्ञानी पुरुष “हे मेध्य आहे” असे म्हणत अग्नीत हजारो वेळा तूप अर्पण करावे.

Verse 82

पशुकामो गवां गोष्ठे अर्थकामश् चतुष्पथे वयः सुपर्ण इत्य् एतां जपन् वै विन्दते श्रियं

पशुकामना असणाऱ्याने गोठ्यात आणि धनकामना असणाऱ्याने चौरस्त्यावर याचा जप करावा. “वयः सुपर्ण …” या आरंभीच्या मंत्राचा जप केल्याने निश्चयाने श्री—समृद्धी—प्राप्त होते.

Verse 83

हविष्यन्तीयमभ्यस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते तस्य रोगा विनश्यन्ति कायाग्निर्वर्धते तथा

हविष्यन्ती व्रताचे आचरण केल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. त्याचे रोग नष्ट होतात आणि देहातील अग्नी—पचनाग्नी—तसेच वाढतो.

Verse 84

या ओषधयः स्वस्त्ययनं सर्वव्याधिविनाशनं वृहस्पते अतीत्येतद्वृष्टिकामः प्रयोजयेत्

ज्या औषधी कल्याणाचे साधन, मंगलरक्षण व सर्व व्याधींचा नाश करणाऱ्या आहेत—हे बृहस्पते—हा मंत्र विधिपूर्वक उच्चारून पर्जन्याची इच्छा करणाऱ्याने हा उपाय/प्रयोग करावा।

Verse 85

सर्वत्रेति परा शान्तिर्ज्ञेया प्रतिरथस् तथा सूत सांकाश्यपन्नित्यं प्रजाकामस्य कीर्तितं

‘सर्वत्रा’ हा शब्द परम शांती देणारा म्हणून जाणावा; तसेच ‘प्रतिरथ’ही प्रसिद्ध आहे. हे सूता, ‘सांकाश्यप’ हा प्रजाकामासाठी नित्य सिद्धिदायक असे सांगितले आहे।

Verse 86

अहं रुद्रेति एतद्वाग्मी भवति मानवः न योनौ जायते विद्वान् जपन्रात्रीति रात्रिषु

‘अहं रुद्रः’ असा मंत्र जपल्याने मनुष्य वाग्मी होतो. आणि विद्वान् रात्रिरात्र ‘रात्रि’ मंत्र जपत राहिला तर तो पुन्हा योनीतून जन्म घेत नाही।

Verse 87

रात्रिसूक्तं जपन्न्रात्री रात्रिं क्षेमी जयेन्नरः कल्पयन्तीति च जपन्नित्यं कृत्त्वारिनाशनं

जो नर रात्री, रात्रिरात्र ‘रात्रिसूक्त’ जपतो तो तो क्षेमी व विजयी होतो. तसेच ‘कल्पयन्ती…’ या आरंभीच्या मंत्राचा नित्य जप केल्याने शत्रुनाश साधतो।

Verse 88

आयुष्यञ्चैव वर्चस्यं सूक्तं दाक्षायणं महत् उत देवा इति जपेदामयघ्नं धृतव्रतः

आयुष्य व वर्चस्/तेज वाढविण्यासाठी महान् दाक्षायणसूक्त जपावे. आणि व्रतधारीने ‘उत देवा…’ या आरंभीचा रोगनाशक मंत्रही जपावा।

Verse 89

अयमग्ने जनित्येतज्जपेदग्निभये सति अरण्यानीत्यरण्येषु जपेत्तद्भयनाशनं

अग्नीचा भय असता ‘अयम् अग्ने जनिता’ हा मंत्र जपावा. आणि अरण्यात ‘अरण्यानी’ मंत्र जपावा; तो त्या भयाचा नाश करतो.

Verse 90

ब्राह्म्नीमासाद्य सूक्ते द्वे ऋचं ब्राह्मीं शतावरीं पृथगद्भिर्घृतैर् वाथ मेधां लक्ष्मीञ्च विन्दति

ब्राह्मीचा आश्रय घेऊन दोन सूक्ते व ब्राह्मी-ऋचा जपावी. नंतर ब्राह्मी व शतावरी वेगवेगळी पाण्यासह किंवा तुपासह सेवन करावी; त्यामुळे मेधा व लक्ष्मी प्राप्त होते.

Verse 91

मास इत्य् असपत्नघ्नं संग्रामं विजिगीषतः ब्रह्मणो ऽग्निः संविदानं गर्भमृत्युनिवारणं

‘मास…’ असा आरंभ असलेला मंत्र ‘असपत्नघ्न’ म्हणजे प्रतिस्पर्धी-नाशक आहे; संग्रामात विजय इच्छिणाऱ्याने तो वापरावा. ‘ब्रह्मणोऽग्निः’ मंत्र संविदान (समेट/निपटारा) साधण्यासाठी आहे. ‘गर्भमृत्युनिवारण’ मंत्र गर्भातील मृत्यू टाळण्यासाठी आहे.

Verse 92

अपहीति जपेत्सूक्तं शुचिर्दुस्वप्ननाशनं येनेदमिति वैजप्त्वा समाधिं विन्दते परं

शुद्ध होऊन ‘अपहीति’ सूक्त जपावे; ते दुष्ट स्वप्नांचा नाश करते. तसेच ‘येनेदम्’ मंत्र जपल्याने परम समाधी प्राप्त होते.

Verse 93

मयो भूर्वात इत्य् एतत् गवां स्वस्त्ययनं परं शाम्बरीमिन्द्रजालं वा मायामेतेन वारयेत्

‘मयो भूर्वात…’ हे गायींसाठी परम स्वस्त्ययन (मंगल-रक्षण) आहे. याच्या द्वारा शाम्बरी, इंद्रजाल किंवा कोणतीही माया-प्रयोगे दूर करावीत.

Verse 94

महीत्रीणामवरोस्त्विति पथि स्वस्त्ययनं जपेत् अग्नये विद्विषन्नेवं जपेच्च रिपुनाशनं

प्रवासाच्या मार्गावर ‘महीत्रीणामवरोऽस्त्व…’ यापासून सुरू होणारा स्वस्त्ययन-जप करावा. तसेच अग्निदेवासाठी शत्रुनाशक, रिपुदमन करणारा मंत्र याच प्रकारे जपावा.

Verse 95

वास्तोष्पतेन मन्त्रेण यजेत गृहदेवताः जपस्यैष विधिः प्रोक्तो हुते ज्ञेयो विशेषतः

वास्तोष्पति मंत्राने गृहदेवतांचे यजन (पूजा व आहुती) करावे. हा जपाचा विधी सांगितला आहे; आणि होमात आहुती दिल्यावर तो विशेषतः लागू समजावा.

Verse 96

होमान्ते दक्षिणा देया पापशान्तिर्हुतेन तु हुतं शाम्यति चान्नेन अन्नहेमप्रदानतः

होमाच्या शेवटी दक्षिणा द्यावी. आहुतीने पापशांती होते. आणि अन्नाने—अन्न व सुवर्णदानाने—यज्ञाचा उरलेला प्रभावही शांत होऊन पूर्णत्वास जातो.

Verse 97

विप्राशिषस्त्वमोघाः स्युर्बहिःस्नानन्तु सर्वतः सिद्धार्थका यवा धान्यं पयो घृतं तथा

विप्रांचे आशीर्वाद अमोघ असतात. सर्व प्रकारे बाह्य स्नान करावे. आणि सिद्धार्थक (पांढरी मोहरी), यव, धान्य, दूध तसेच तूपही (उपयोग/अर्पण) करावे.

Verse 98

क्षीरवृक्षास्तथेध्मन्तु होमा वै सर्वकामदाः समिधः कण्ठकिन्यश् च राजिका रुधिरं विषं

क्षीरवृक्षांची समिधा (इंधन)ही वापरावी; असे होम सर्वकामदायक मानले जातात. (द्रव्यांमध्ये) समिधा, कण्ठकिनी, राजिका (मोहरी), रुधिर व विष यांचाही उल्लेख आहे.

Verse 99

अभिचारे तथा शैलं अशनं शक्तवः पयः दधि भैक्ष्यं फलं मूलमृग्विधानमुदाहृतं

अभिचारकर्मात सांगितलेला आहारविधी असा आहे—शैललवण (सेंधेनमक), अन्न, सत्तू, दूध, दही, भिक्षेने मिळालेले अन्न, फळे, मुळे आणि मृगमांसविधान।