Adhyaya 274

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सोमवंशवर्णनं नम त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः यदुवंशवर्णनं अग्निर् उवाच यदोरासन्पञ्च पुत्रा ज्येष्ठस्तेषु सहस्रजित्

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘सोमवंशवर्णन’ नावाचा २७४ वा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘यदुवंशवर्णन’ नावाचा २७५ वा अध्याय आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—यदूचे पाच पुत्र होते; त्यांत ज्येष्ठ सहस्रजित् होता.

Verse 2

धर्मनेत्रो हैहयस्य धर्मनेत्रस्य संहनः

हैहयाचा पुत्र धर्मनेत्र झाला; आणि धर्मनेत्राचा पुत्र संहन (उत्पन्न) झाला.

Verse 3

महिमा संहनस्यासीन्महिम्नओ भद्रसेनकः भद्रसेनाद् दुर्गमो ऽभूद्दुर्गमात्कनको ऽभवत्

महिमा हा संहनाचा पुत्र होता. महिमापासून भद्रसेनक झाला; भद्रसेनकापासून दुर्गम, आणि दुर्गमापासून कनक उत्पन्न झाला.

Verse 4

कनकात् कृतवीर्यस्तु कृताग्निः करवीरकः कृतौजाश् च चतुर्थो ऽभूत् कृतवीर्यात्तु सो ऽर्जुनः

कनकापासून कृतवीर्य झाला. त्याचे पुत्र कृताग्नि, करवीरक आणि कृतौजा; चौथा पुत्र कृतवीर्यापासून उत्पन्न झालेला अर्जुन होता.

Verse 5

दत्तो ऽर्जुनाय तपते सप्तद्वीपमहीशताम् ददौ बाहुसहस्रञ्च अजेयत्वं रणे ऽरिणा

तपस्वी अर्जुनाला त्याने सप्तद्वीपांसह पृथ्वीचे सार्वभौमत्व दिले; तसेच रणांगणात शत्रूंविरुद्ध हजार बाहू आणि अजेयत्वही प्रदान केले.

Verse 6

अधर्मे वर्तमानस्य विष्णुहस्तान्मृतिर्ध्रुवा दश यज्ञसहस्राणि सो ऽर्जुनः कृतवान्नृपाः

जो अधर्मात वागतो, त्याला विष्णूच्या हस्ते मृत्यू निश्चित आहे. हे राजांनो, त्या अर्जुनाने दहा हजार यज्ञ केले.

Verse 7

अनष्टद्रव्यता राष्ट्रे तस्य संस्मरणादभूत् न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति वै नृपः

त्याचे स्मरण केल्याने राज्यात ‘द्रव्यनाश न होणे’ अशी स्थिती निर्माण झाली. निश्चयच, ते राजे कार्त्तवीर्याची गती (परिणती) प्राप्त करणार नाहीत.

Verse 8

यज्ञैर् दानैस्तपोभिश् च विक्रमेण श्रुतेन च कर्तवीर्यस्य च शतं पुत्राणां पञ्च वै पराः

यज्ञ, दान व तप तसेच पराक्रम आणि श्रुती-विद्येच्या बळावर कर्तवीर्याला शंभर पुत्र झाले; त्यांपैकी पाच विशेष श्रेष्ठ मानले गेले।

Verse 9

सूरसेनश् च सूरश् च धृष्टोक्तः कृष्ण एव च जयध्वजश् च नामासीदावन्त्यो नृपतिर्महान्

सूरसेन व सूर, धृष्टोक्त आणि कृष्ण; तसेच जयध्वज नावाचा (राजा) होता—या वंशात अवंतीचा महान नृपती प्रसिद्ध झाला।

Verse 10

जयध्वजात्तालजङ्घस्तालजङ्घात्ततः सुताः हैहयानां कुलाः पञ्च भोजाश्चावन्तयस् तथा

जयध्वजापासून तालजंघ झाला; आणि तालजंघापासून पुढे पुत्र झाले—ज्यांपासून हैहयांचे पाच कुल निर्माण झाले; तसेच भोज आणि अवंती वंशही उद्भवले।

Verse 11

वीतिहोत्राः स्वयं जाताः शौण्डिकेयास्तथैव च वीतिहोत्रादनन्तो ऽभुदनन्ताद्दुर्जयो नृपः

वीतिहोत्रापासून वीतिहोत्र नावाचे वंशज स्वतः उत्पन्न झाले, तसेच शौण्डिकेयही झाले। वीतिहोत्रापासून अनंत झाला आणि अनंतापासून दुर्जय राजा झाला।

Verse 12

क्रोष्टोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातो हरिः स्वयम् क्रोष्टोस्तु वृजिनीवांश् च स्वाहाभूद्वृजिनीवतः

आता मी क्रोष्टुचा वंश सांगतो, ज्यात स्वयं हरि (विष्णु) प्रकट झाले. क्रोष्टुपासून वृजिनीवान झाला आणि वृजिनीवानापासून स्वाहा उत्पन्न झाली।

Verse 13

स्वाहापुत्रओ रुषद्गुश् च तस्य चित्ररथः सुतः शशविन्दुश्चित्ररथाच्चक्रवर्ती हरौ रतः

स्वाहेचा पुत्र ऋषद्गु होता. त्याचा पुत्र चित्ररथ. चित्ररथापासून शशविंदू जन्मला—तो सार्वभौम चक्रवर्ती सम्राट असून हरि (विष्णू) यांमध्ये रत, भक्त होता.

Verse 14

शशविन्दोश् च पुत्त्राणां शतानामभवच्छतम् धीमतां चारुरूपाणां भूरिद्रविणतेजसाम्

शशविंदूचे पुत्र शेकड्यांनी होते; तरी एक पूर्ण शंभर विशेष मानले गेले—ते सर्व बुद्धिमान, देखणे आणि विपुल धन व तेजाने संपन्न होते.

Verse 15

पृथुश्रवाः प्रधानो ऽभूत्तस्य पुत्रः सुयज्ञकः सुयज्ञस्योशनाः पुत्रस्तितिक्षुरुशनःसुतः

पृथुश्रवा प्रधान (मुख्य) झाला. त्याचा पुत्र सुयज्ञक. सुयज्ञाचा पुत्र उशना; आणि उशनाचा पुत्र तितिक्षु होता.

Verse 16

तितिक्षोस्तु मरुत्तो ऽभूत्तस्मात्कम्बलवर्हिषः पञ्चाशद्रुक्मकवचाद्रुक्मेषुः पृथुरुक्मकः

तितिक्षूपासून मरुत्त झाला; त्याच्यापासून कम्बलवर्हिष. पञ्चाशदपासून रुक्मकवच; रुक्मकवचापासून रुक्मेषु; आणि त्याच्यापासून पृथुरुक्मक झाला.

Verse 17

विषांशुश्चेति ज हविर्ज्यामघः पापघ्नो ज्यामघः स्त्रीजितो ऽभवत् सेव्यायां ज्यामघादासीद्विदर्भस्तस्य कौशिकः

यानंतर विषांशु, मग ज, हवि आणि पापघ्न ज्यामघ झाला. तो ज्यामघ स्त्रीच्या वशात (स्त्रीजित) गेला. ज्यामघापासून सेव्येच्या गर्भातून विदर्भ जन्मला; त्याचा (वंशज) कौशिक होता.

Verse 18

लोमपादः क्रथः श्रेष्ठात् कृतिः स्याल्लोमपदतः कौशिकस्य चिदिः पुत्रस्तस्माच्चैद्या नृपाः स्मृताः

श्रेष्ठापासून क्रथ झाला; क्रथापासून लोमपाद; लोमपादापासून कृति. कौशिकाचा पुत्र चिदि; त्याच्यापासून ‘चैद्य’ नावाचे राजे वंशपरंपरेने स्मरणात आहेत.

Verse 19

क्रथाद्विदर्भपुत्राश् च कुन्तिः कुन्तेस्तु धृष्टकः धृष्टस्य निधृतिस्तस्य उदर्काख्यो विदूरथः

क्रथापासून विदर्भाचे पुत्र झाले; त्यांमध्ये कुंतीही होती. कुंतीपासून धृष्टक; धृष्टकापासून निधृति; आणि त्याचा पुत्र विदूरथ, जो उदर्क या नावानेही ओळखला जातो.

Verse 20

दशार्हपुत्रो व्योमस्तु व्योमाज्जीमूत उच्यते जीमूतपुत्रो विकलस्तस्य भीमरथः सुतः

दशार्हाचा पुत्र व्योम होता; व्योमापासून जीमूत नावाचा पुत्र झाला. जीमूताचा पुत्र विकल; आणि विकलाचा पुत्र भीमरथ होता.

Verse 21

भीमरथान्नवरथस्ततो दृढरथो ऽभवत् शकुन्तिश् च दृढरथात् शकुन्तेश् च करम्भकः

भीमरथापासून नवरथ झाला; त्यानंतर दृढरथ उत्पन्न झाला. दृढरथापासून शकुन्ती; आणि शकुन्तीपासून करम्भक झाला.

Verse 22

करम्भाद्देवलातो ऽभूत् देवक्षेत्रश् च तत्सुतः देवक्षेत्रान्मधुर्नाम मधोर्द्रवरसो ऽभवत्

करम्भापासून देवलात झाला; त्याचा पुत्र देवक्षेत्र. देवक्षेत्रापासून मधु नावाचा पुत्र; आणि मधूपासून द्रवरस उत्पन्न झाला.

Verse 23

द्रवरसात् पुरुहूतो ऽभूज्जन्तुरासीत्तु तत्सुतः गुणी तु यादवो राजा जन्तुपुत्रस्तु सात्त्वतः

द्रवरसापासून पुरुहूत उत्पन्न झाला. त्याचा पुत्र जन्तु होता. जन्तूपासून गुणवान यादव राजा सात्त्वत झाला.

Verse 24

सात्त्वताद्भजमानस्तु वृष्णिरन्धक एव च देवावृधश् च चत्वारस्तेषां वंशास्तु विश्रुताः

सात्त्वतापासून भजमान झाला; तसेच वृष्णि, अंधक आणि देवावृध—हे चार (वंशप्रवर्तक) झाले. त्यांच्या वंशांची कीर्ती सर्वत्र आहे.

Verse 25

भजमानस्य वाह्यो ऽभूद्वृष्टिः कृमिर्निमिस् तथा देवावृधाद्वभ्रुरासीत्तस्य श्लोको ऽत्र गीयते

भजमान (भक्तीने यजन करणारा) याच्या बाबतीत व्याधी बाह्य झाली; नंतर पावसासारखे शमन झाले; कृमी व ‘निमि’ही नष्ट झाले. देवावृधाच्या कर्मामुळे वभ्रु (तपकिरी चिन्ह/वर्ण) उत्पन्न झाला; त्याचा श्लोक येथे गायिला जातो.

Verse 26

यथैव शृणुमो दूरात् गुणांस्तद्वत्समन्तिकात् वभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर् देवावृधःसमः

जसे आपण दूरून त्याचे गुण ऐकतो, तसेच जवळूनही (ऐकतो). वभ्रु मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ आहे; देवांच्या मते तो देवावृधासमान आहे.

Verse 27

चत्वारश् च सुता वभ्रोर्वासुदेवपरा नृपाः धृतिरिति ञ देवरातो ऽभुदिति ख , ग , घ , ज , ञ , ट , च विस्तृता इति क , छ , च कुहुरो भजमानस्तु शिनिः कम्बलवर्हिषः

वभ्रुचे चार पुत्र होते—वासुदेवपरायण राजे. काही पाठांत ‘धृति’, काहींत ‘देवरात’, तर काही ठिकाणी ‘विस्तृता’ असे वाचन आहे. पुढे कुहुर, भजमान, शिनि आणि कम्बलवर्हिष यांचा उल्लेख येतो.

Verse 28

कुहुरस्य सुतो धृष्णुधृष्णोस्तु तनयो धृतिः धृतेः कपोतरोमाभूत्तस्य पुत्रस्तु तित्तिरिः

कुहुराचा पुत्र धृष्णु होता. धृष्णूचा पुत्र धृति झाला. धृतीपासून कपोतरॊमा उत्पन्न झाला आणि त्याचा पुत्र तित्तिरि होता.

Verse 29

तित्तिरेस्तु नरः पुत्रस्तस्य चन्दनदुन्दुभिः पुनर्वसुस्तस्य पुत्र आहुकश्चाहुकीसुतः

तित्तिरीचा पुत्र नर होता. नराचा पुत्र चंदन-दुंदुभि. चंदन-दुंदुभीचा पुत्र पुनर्वसु, आणि पुनर्वसूचा पुत्र आहुक, जो आहुकीपासून जन्मला.

Verse 30

आहुकाद्देवको जज्ञे उग्रसेनस्ततो ऽभवत् देववानुपदेवश् च देवकस्य सुताः स्मृताः

आहुकापासून देवक जन्मला आणि त्याच्यापासून उग्रसेन झाला. देवकाचे पुत्र देववान व उपदेव असे स्मरणात आहेत.

Verse 31

तेषां स्वसारः सप्तासन् वसुदेवाय ता ददौ देवकी श्रुतदेवी च मित्रदेवी यथोधरा

त्यांच्या सात भगिनी होत्या; त्या वसुदेवाला विवाहार्थ दिल्या—देवकी, श्रुतदेवी, मित्रदेवी आणि यथोधरा.

Verse 32

श्रीदेवी सत्यदेवी च सुरापी चेति सप्तमी नवोग्रसेनस्य सुताः कंसस्तेषाञ्च पूर्वजः

श्रीदेवी, सत्यदेवी आणि सुरापी—अशा सप्तमीतील (उर्वरित) नावे सांगितली आहेत. त्या नवोग्रसेनाच्या कन्या असून कंस त्यांचा ज्येष्ठ आहे.

Verse 33

न्यग्रोधश् च सुनामा च कङ्कः शङ्कुश् च भूमिपः सुतनूराष्ट्रपालश् च युद्धमुष्टिः सुमुष्टिकः

तेथे न्यग्रोध, सुनामा, कङ्क व शङ्कु होते; तसेच भूमिप नावाचा राजा, आणि सुतनू व राष्ट्रपाल; तसेच युद्धमुष्टि व सुमुष्टिकही होते।

Verse 34

भजमानस्य पुत्रो ऽथ रथमुख्यो विदूरथः राजाधिदेवः शूरश् च विदूरथसुतो ऽभवत्

त्यानंतर भजमानाचा पुत्र विदूरथ झाला, जो रथयोध्यांमध्ये श्रेष्ठ होता. आणि विदूरथाचा पुत्र शूर झाला, जो राजाधिदेव या नावानेही प्रसिद्ध होता।

Verse 35

राजाधिदेवपुत्रौ द्वौ शोणाश् चः श्वेतवाहनः शोणाश्वस्य सुताः पञ्च शमी शत्रुजिदादयः

राजाधिदेवाचे दोन पुत्र—शोणाश्च आणि श्वेतवाहन. शोणाश्वाचे पाच पुत्र झाले; त्यांत शमी व शत्रुजित इत्यादी होते।

Verse 36

शमीपुत्रः प्रतिक्षेत्रः प्रतिक्षेत्रस्य भोजकः भोजस्य हृदिकः पुत्रो ह्य् अदिकस्य दशात्मजाः

शमीचा पुत्र प्रतिक्षेत्र; प्रतिक्षेत्राचा भोजक; भोजकाचा हृदिक; आणि हृदिकाचा पुत्र अदिक, ज्याला दहा पुत्र होते।

Verse 37

कृतवर्मा शतधन्वा देवार्हो भीषणादयः कुकुरो भजमानस्त्विति क सुन्दरो भजमानस्त्विति ज कुकुरस्येति क शक्रजिदादय इति ख देवार्हात् कम्बलवर्हिरसमौजास्ततो ऽभवत्

त्या वंशात कृतवर्मा, शतधन्वा, देवार्ह, भीषण इत्यादी झाले. कुकुरापासून भजमान झाला—असा काही पाठांत उल्लेख आहे; अन्य पाठांत ‘सुन्दरच भजमान’ असे म्हटले आहे. काही ठिकाणी ‘कुकुरस्य’ तर काही ठिकाणी ‘शक्रजित इत्यादी’ असा पाठ आढळतो. देवार्हापासून कम्बल, वर्हि आणि असमौज उत्पन्न झाले।

Verse 38

सुदंष्ट्रश् च सुवासश् च धृष्टो ऽभूदसमौजसः गान्धारी चैव माद्री च धृष्टभार्ये बभूवतुः

सुदंष्ट्र व सुवास होते; असमौजसापासून धृष्ट जन्मला. धृष्टाच्या दोन पत्नी—गान्धारी आणि माद्री—झाल्या.

Verse 39

सुमित्रो ऽभूच्च गान्धार्यां माद्री जज्ञे युधाजितम् अनमित्रः शिनिर्धृष्टात्ततो वै देवमीढुषः

गान्धारीपासून सुमित्र झाला, आणि माद्रीपासून युधाजित जन्मला. अनमित्रापासून शिनि; तसेच धृष्टापासून देवमीढुष उत्पन्न झाला.

Verse 40

अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्यापि प्रसेनकः सत्राजितः प्रसेनो ऽथ मणिं सूर्यात्स्यमन्तकम्

अनमित्राचा पुत्र निघ्न; निघ्नाचा पुत्र प्रसेनक. पुढे सत्राजित व प्रसेन झाले; आणि प्रसेनाने सूर्यापासून स्यमन्तक नावाचा मणी प्राप्त केला.

Verse 41

प्राप्यारण्ये चरन्तन्तु सिंहो हत्वाग्रहीन्मणिं हतो जाम्बवता सिंहो जाम्बवान् हरिणा जितः

तो अरण्यात पोहोचून तेथे फिरताना, एका सिंहाने (धारकास) मारून मणी घेतला. तो सिंह जाम्बवानाने मारला; आणि जाम्बवानाला हरिने जिंकले.

Verse 42

तस्मान्मणिं जाम्बवतीं प्राप्यागाद्दारकां पुरीम् सत्राजिताय प्रददौ शतधन्वा जघान तम्

म्हणून मणी व जाम्बवती मिळवून तो द्वारका नगरीस गेला. त्याने सत्राजिताला तो मणी दिला; नंतर शतधन्वाने त्याचा वध केला.

Verse 43

हत्वा शतधनुं कृष्णो मणिमादाय कीर्तिभाक् बलयादवमुख्याग्रे अक्रूरान्मणिमर्पयेत्

शतधन्वाचा वध करून कीर्तिमान श्रीकृष्णाने मणी उचलली आणि बलराम व यादवमुख्यांच्या साक्षीने अक्रूराला ती मणी अर्पण केली।

Verse 44

मिथ्याभिशस्तिं कृष्णस्य त्यक्त्वा स्वर्गी च सम्पठन् सत्राजितो भङ्गकारः सत्यभामा हरेः प्रिया

कृष्णावरचा खोटा आरोप सोडून जो याचे पठण करतो तो स्वर्गगामी होतो। सत्राजित हा सुवर्णखंडांचा निर्माता होता आणि सत्यभामा ही हरीची प्रिया होती।

Verse 45

अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे सत्यकस्तु शिनेः सुतः सत्यकात्सात्यकिर्जज्ञे युयुधानाद्धुनिर्ह्यभूत्

अनमित्रापासून शिनि जन्मला आणि शिनिचा पुत्र सत्यक होता। सत्यकापासून सात्यकि जन्मला आणि युयुधानापासून धुनि उत्पन्न झाला।

Verse 46

धुनेर्युगन्धरः पुत्रः स्वाह्यो ऽभुत् स युधाजितः ऋषभक्षेत्रकौ तस्य ह्य् ऋषभाच्च स्वफल्ककः

धुनिचा पुत्र युगंधर होता. त्याचा पुत्र स्वाह्य; तो युधाजित या नावाने प्रसिद्ध झाला. त्याच्यापासून ऋषभ व क्षेत्रक झाले आणि ऋषभापासून स्वफल्कक जन्मला।

Verse 47

स्वफल्कपुत्रो ह्य् अक्रूरो अकूराच्च सुधन्वकः शूरात्तु वसुदेवाद्याः पृथा पाण्डोः प्रियाभवत्

स्वफल्काचा पुत्र अक्रूर होता आणि अक्रूरापासून सुधन्वक जन्मला. शूरापासून वसुदेव इत्यादी जन्मले आणि पृथा पांडूची प्रिय पत्नी झाली।

Verse 48

सुधाजितमिति ख , छ च स्वान्धोभूदिति ख , छ च साक्षो ऽभूदिति ज धर्माद्युधिष्ठिरः पाण्डोर्वायोः कुन्त्यां वृकोदरः इन्द्राद्धनञ्जयो माद्र्यां नकुलः सहदेवकः

‘सुधाजित’—हा ख व छ हस्तलिखितांचा पाठ; ‘स्वान्धोभू’—हा देखील ख व छचा पाठ; ‘साक्षः’—हा ज हस्तलिखिताचा पाठ. धर्मापासून युधिष्ठिर, वायूपासून कुंतीच्या गर्भात वृकोदर (भीम), इंद्रापासून धनंजय (अर्जुन), आणि माद्रीच्या गर्भात नकुल व सहदेव जन्मले.

Verse 49

वसुदेवाच्च रोहिण्यां रामः सारणदुर्गमौ वसुदेवाच्च देवक्यामादौ जातः सुसेनकः

वसुदेव व रोहिणीपासून राम जन्मला; तसेच सारण व दुर्गमही. आणि वसुदेव व देवकीपासून सर्वप्रथम सुसेनक जन्मला.

Verse 50

कीर्तिमान् भद्रसेनश् च जारुख्यो विष्णुदासकः भद्रदेहः कंश एतान् षड्गर्भान्निजघान ह

कीर्तिमान, भद्रसेन, जारुख्य, विष्णुदासक आणि भद्रदेह—हे सहा गर्भ कंसानेच मारले.

Verse 51

ततो बलस्ततः कृष्णः सुभद्रा भद्रभाषिणी चारुदेष्णश् च शाम्बाद्याः कृष्णाज्जाम्बवतीसुताः

त्यानंतर बल (बलराम), त्यानंतर कृष्ण. तसेच भद्र वाणी बोलणारी सुभद्रा आणि चारुदेष्ण. आणि शाम्ब इत्यादी—कृष्णापासून जाम्बवतीचे पुत्र झाले.