
Putraprāptivrata (Kṛṣṇāṣṭamī-vrata) vidhiḥ
Ritual-Manual (Vrata-vidhi)
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദത്തിൽ അഗസ്ത്യൻ ഭാദ്രപദ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിലെ കൃഷ്ണാഷ്ടമിയെ കേന്ദ്രമാക്കി പുത്രപ്രാപ്തി-വ്രതത്തിന്റെ സംക്ഷിപ്തവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. ഷഷ്ഠിയിൽ സംकल्पം, സപ്തമിയിൽ പൂജ, അഷ്ടമിയിൽ ശുദ്ധ പ്രഭാതപൂജയും ഉപവാസവും; യവവും കൃഷ്ണതിലവും ഉപയോഗിച്ച് ഘൃത-ദധി സഹിത ഹോമം, തുടർന്ന് ബ്രാഹ്മണഭോജനവും ദക്ഷിണാദാനവും നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഉപവാസാനന്തരം ബില്വം കൊണ്ടു ഭക്ഷണം ആരംഭിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു. ഹിമാലയത്തിൽ രാജാവ് ശൂരസേനൻ ചെയ്ത തപസ്സിന്റെ ദൃഷ്ടാന്തം വ്രതത്തിന്റെ പ്രാമാണ്യം സ്ഥാപിച്ച്, വസുദേവൻ വരെ വംശബന്ധം ചേർക്കുന്നു. അധ്യായാന്തത്തിൽ വർഷാന്ത ദാനവിധിയും പൊതുവായ പാപക്ഷയഫലശ്രുതിയും പറഞ്ഞ് ഗൃഹസ്ഥധർമ്മസ്ഥൈര്യവും ഭൂമിയുടെ ക്ഷേമവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 1
अगस्त्य उवाच । अथापरं महाराज पुत्रप्राप्तिव्रतं शुभम् । कथयामि समासेन तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६३.१ ॥
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ, ഇനി പുത്രപ്രാപ്തിക്കായുള്ള ശുഭവ്രതം സംക്ഷേപമായി ഞാൻ പറയുന്നു; ഞാൻ പറയുന്നതു ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കുക.
Verse 2
मासे भाद्रपदे या तु कृष्णपक्षे नरेश्वर । अष्टम्यामुपवासेन पुत्रप्राप्तिव्रतं हि तत् ॥ ६३.२ ॥
ഹേ നരേശ്വരാ, ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ കൃഷ്ണപക്ഷത്തിൽ അഷ്ടമിദിനം ഉപവാസത്തോടെ അനുഷ്ഠിക്കുന്നതുതന്നെ പുത്രപ്രാപ്തിവ്രതമാണ്.
Verse 3
षष्ठ्यां चैव तु संकल्प्य सप्तम्यामर्चयेद् हरिम् । देवक्युत्सङ्गगं देवं मातृभिः परिवेष्टितम् ॥ ६३.३ ॥
ഷഷ്ഠിയിൽ സംकल्पം ചെയ്ത് സപ്തമിയിൽ ഹരിയെ ആരാധിക്കണം—ദേവകിയുടെ മടിയിൽ ഇരിക്കുന്നതും മാതൃഗണങ്ങൾ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നതുമായ ആ ദേവനെ.
Verse 4
प्रभाते विमलेऽष्टम्यामर्चयेत् प्रयतो हरिम् । प्राग्विधानॆन गोविन्दमर्चयित्वा विधानतः ॥ ६३.४ ॥
ശുദ്ധമായ പ്രഭാതത്തിൽ അഷ്ടമിദിനം നിയന്ത്രണത്തോടെ ഹരിയെ ആരാധിക്കണം. മുൻവിധിപ്രകാരം ഗോവിന്ദനെ അർച്ചിച്ച്, തുടർന്ന് വിധിപൂർവം തുടരുക.
Verse 5
ततो यवैः कृष्णतिलैः सघृतैर्होमयेद्दधि । ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या यथाशक्त्या सदक्षिणान् ॥ ६३.५ ॥
അതിനുശേഷം യവവും കറുത്ത എള്ളും നെയ്യിൽ കലർത്തി, തൈരോടുകൂടി ഹോമം ചെയ്യണം. ഭക്തിയോടെ ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ച്, ശേഷിയനുസരിച്ച് ദക്ഷിണ നൽകണം.
Verse 6
ततः स्वयं तु भुञ्जीत प्रथमं बिल्वमुत्तमम् । पश्चाद् यथेष्टं भुञ्जीत स्नेहैः सर्वरसैर्युतम् ॥ ६३.६ ॥
പിന്നീട് സ്വയം ആദ്യം ഉത്തമമായ ബിൽവഫലം ഭക്ഷിക്കണം. തുടർന്ന് ഇഷ്ടാനുസരിച്ച്, നെയ്യാദി സ്നിഗ്ധാഹാരങ്ങളോടും എല്ലാ രുചികളോടും കൂടിയ ഭോജനം കഴിക്കണം.
Verse 7
प्रतिमासमानेनैव विधिनोपोष्य मानवः । कृष्णाष्टमीमपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रं न संशयः ॥ ६३.७ ॥
മനുഷ്യൻ ഓരോ മാസവും അതേ വിധിപ്രകാരം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ, കൃഷ്ണാഷ്ടമി വ്രതം കൊണ്ടു സന്താനമില്ലാത്തവനും പുത്രനെ പ്രാപിക്കും; സംശയമില്ല.
Verse 8
श्रूयते च पुरा राजा शूरसेनः प्रतापवान् । स ह्यपुत्रस्तपस्तेपे हिमवत्पर्वतोत्तमे ॥ ६३.८ ॥
പുരാതനകാലത്ത് ശൂരസേനൻ എന്ന പ്രതാപശാലിയായ രാജാവുണ്ടായിരുന്നുവെന്ന് ശ്രുതിയുണ്ട്. അവൻ സന്താനമില്ലാത്തവനായി ഹിമവത് എന്ന ശ്രേഷ്ഠ പർവ്വതത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്തു.
Verse 9
तस्यैवं कुर्वतो देवो व्रतमेतज्जगाद ह । सोऽप्येतत्कृतवान् राजा पुत्रं चैवोपलभ्धवान् ॥ ६३.९ ॥
അവൻ ഇങ്ങനെ അനുഷ്ഠിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ ദേവൻ ഈ വ്രതം ഉപദേശിച്ചു. ആ രാജാവും അത് അനുഷ്ഠിച്ച് പുത്രനെ പ്രാപിച്ചു.
Verse 10
वासुदेवं महाभागमनेकक्रतুযाजिनम् । तं लब्ध्वा सोऽपि राजर्षिः परं निर्वाणमापतवान् ॥ ६३.१० ॥
മഹാഭാഗ്യവാനും അനേകം യാഗങ്ങൾ അനുഷ്ഠിച്ചവനുമായ വാസുദേവനെ പ്രാപിച്ച ആ രാജർഷിയും, അവനെ ലഭിച്ച് പരമ നിർവാണപദം (മോക്ഷം) പ്രാപിച്ചു।
Verse 11
एवं कृष्णाष्टमी राजन् मया ते परिकीर्तिता । संवत्सरान्ते दातव्यं कृष्णयुग्मं द्विजातये ॥ ६३.११ ॥
ഹേ രാജാവേ, ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിനക്കു കൃഷ്ണാഷ്ടമി വ്രതം വിവരിച്ചു. വർഷാന്ത്യത്തിൽ ദ്വിജാതിക്കു കൃഷ്ണസംബന്ധമായ ഒരു ജോഡി ദാനമായി നൽകണം।
Verse 12
एतत् पुत्रव्रतं नाम मया ते परिकीर्तितम् । एतत् कृत्वा नरः पापैः सर्वैर् एव प्रमुच्यते ॥ ६३.१२ ॥
‘പുത്രവ്രതം’ എന്ന പേരിലുള്ള ഈ വ്രതം ഞാൻ നിനക്കു വിവരിച്ചു. ഇത് അനുഷ്ഠിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും വിമുക്തനാകും।
The text frames disciplined vrata-practice—fasting, regulated worship, offering, and charitable feeding—as a dharmic technology for household continuity (putra-prāpti) and moral purification (pāpa-kṣaya). In a broader social-ethical sense, it promotes ordered reciprocity (dāna, brāhmaṇa-bhojana) and self-restraint (upavāsa) as stabilizing norms that indirectly support communal well-being and, by extension, Pṛthivī’s sustainable social ecology.
The rite is assigned to Bhādrapada māsa, kṛṣṇapakṣa, specifically Aṣṭamī with upavāsa. Preparations include saṅkalpa on Ṣaṣṭhī, worship on Saptamī, and a dawn (prabhāte) worship on Aṣṭamī. The procedure is to be repeated monthly (pratimāsam), with a concluding gift (dāna) prescribed at the end of a year (saṃvatsara-ante).
Environmental stewardship is not explicit as a doctrinal topic in these verses; however, the vrata’s emphasis on regulated consumption (upavāsa), careful ritual use of agricultural substances (yava, tila, ghṛta, dadhi), and redistribution through feeding and gifting can be read as a Purāṇic model of restraint and circulation of resources—an indirect ethic compatible with Pṛthivī-centered balance in the wider Varāha–Pṛthivī discourse framework.
The chapter references the sage Agastya as the immediate instructor within the narrative layer, King Śūrasena as an exemplum of an heirless ruler performing tapas, and Vasudeva as the resulting celebrated figure connected to the rite’s success. The mention of Himavat situates Śūrasena’s austerities in a recognized North Indian sacred geography.