Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
വരാഹപുരാണത്തിന്റെ ഉപദേശാത്മക ഘടനയിൽ (വരാഹ–പൃഥിവി പശ്ചാത്തലമായി) ഒരു ഉപസംവാദം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. നാരദൻ യമനോട്—പ്രത്യേകിച്ച് കൃഷ്ണഭക്തർ ‘ഉത്തമ ഗതി’ എങ്ങനെ പ്രാപിക്കുന്നു? എന്ന് ചോദിക്കുന്നു. യമൻ നിയമം, തപസ്, ഉപവാസം, ദാനം തുടങ്ങിയ ബാഹ്യസാധനങ്ങൾ ഗൗണമാണെന്ന് പറഞ്ഞ്, പാതിവ്രതധർമ്മത്തെ പ്രധാനമായി ഉയർത്തുന്നു—ഭാര്യ ഭർത്താവിന്റെ ക്ഷേമം, വാക്ക്, ദിനചര്യ എന്നിവയോട് ജാഗ്രതയോടെ ഏകോപിക്കുക. ഇത്തരത്തിലുള്ള സ്ഥിരനിഷ്ഠ ‘മരണത്തിന്റെ വാതിൽ കാണുകയില്ല’ എന്ന് ആവർത്തിച്ച് പറയുന്നു; ശൗചാചാരം, ഗൃഹമാർജനം, സംയമം, ഗൃഹസ്ഥക്രമം എന്നിവ നൈതികപരിവർത്തനം സൃഷ്ടിക്കുന്ന साधനകളായി ചിത്രീകരിച്ച്, സമൂഹസ്ഥിരതയിലൂടെ പൃഥിവിയുടെ സമതുലിതാവസ്ഥയ്ക്കും പിന്തുണയാണെന്ന് സൂചിപ്പിക്കുന്നു।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
ഇപ്പോൾ പതിവ്രതകളുടെ മഹാത്മ്യവർണ്ണനം ആരംഭിക്കുന്നു. നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ഏത് കർമത്താലോ ഏത് തപസ്സാലോ തപോധനന്മാർ ഉത്തമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു? ഹേ കൃഷ്ണവാസാ, എനിക്കായി ഇതിനെ വിശദീകരിച്ച് പ്രശംസിക്കൂ।
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
നാരദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവ് അപ്പോൾ മറുപടി പറഞ്ഞു. യമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രാ, അതിന് (ഉത്തമഗതിക്ക്) നിയമവും ഇല്ല, തപസ്സും ഇല്ല, ഹേ സുവ്രതാ।
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
ഹേ മഹാമുനേ! ഉപവാസമല്ല, ദാനമല്ല, (മാത്രം) ദേവപൂജയും അല്ല. ഹേ വിപ്രാ, എങ്ങനെയുള്ള ആചരണം വേണമെന്നതിന്റെ തത്ത്വം സംക്ഷേപമായി കേൾക്കൂ।
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
ഭർത്താവ് നിദ്രിച്ചാൽ നിദ്രിക്കുകയും, അവൻ ഉണർന്നാൽ സ്വയം ഉണരുകയും, അവൻ ഭോജനം കഴിച്ച ശേഷം മാത്രമേ ഭക്ഷിക്കുകയുമുള്ള അവൾ—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ—നിശ്ചയമായി മരണത്തെ ജയിക്കുന്നു।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
ഭർത്താവ് മൗനമായിരിക്കുമ്പോൾ മൗനമായി, അവൻ നിൽക്കുമ്പോൾ സ്വയം നിൽക്കുന്ന അവൾ—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ—മരണത്തെ ജയിക്കുന്നു; ഇതൊഴികെ മറ്റൊന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
ഒറ്റ ദൃഷ്ടിയും ഒറ്റ മനസ്സും കൊണ്ട് ഭർത്താവിന്റെ വചനം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന അവളെ—ഹേ തപോധന—ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും, മറ്റു തപസ്വികളും കൂടി, ഭക്തിയോടുകൂടിയ ഭയാദരത്തോടെ നോക്കുന്നു।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
ആ സാധ്വീ സ്ത്രീ ദേവന്മാരിലും പൂജ്യയും പരമ ദീപ്തിയുമുള്ളവളാണ്; ഭർത്താവ് അഭിസംബോധന ചെയ്താലും അവന്റെ വാക്കുകൾ തള്ളുന്നവളാകരുത്।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ, അവൾ വേർപിരിഞ്ഞ് ജീവിച്ചാലും അല്ലെങ്കിൽ എപ്പോഴും നിരസിക്കപ്പെട്ടാലും, ഭർത്താവിനെ ഒഴികെ മറ്റൊരു ‘ദൈവത്വ’ത്തെയും അവൾ ഒരിക്കലും ആശ്രയിക്കുകയില്ല।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
പതിവ്രതയായ സ്ത്രീ മരണത്തിന്റെ വായിലേക്കു പോകുകയില്ല. ഭർത്താവിന് പ്രിയവും ഹിതകരവും ആയ കാര്യങ്ങളിൽ നിത്യം രതയായിരിക്കുന്നവളും അങ്ങനെ തന്നെയാകുന്നു.
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
അവൻ എനിക്കു മാതാവും പിതാവും ബന്ധുവുമാകുന്നു; അവൻ തന്നെയാണ് എന്റെ പരമ ദൈവാശ്രയം. ഇങ്ങനെ ഭർത്താവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്ന സ്ത്രീ എപ്പോഴും എന്നെയും അതിക്രമിക്കുന്നു.
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
പതിവ്രതയായ ആ സാധ്വിയോടു ഞാനും കൈകൂപ്പി വന്ദനം അർപ്പിക്കുന്നു. ഭർത്താവിനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് അവൾ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്നു.
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
ഭർത്താവിനെ ഓർത്ത് വ്യാകുലയായി/വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന അവൾ മരണദ്വാരം കാണുന്നില്ല. ഗാനങ്ങൾ, വാദ്യങ്ങൾ, നൃത്തങ്ങൾ—അനേകം തരത്തിലുള്ള ദർശനീയ വിനോദങ്ങൾ—
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
അത്തരം വിനോദങ്ങൾ കേൾക്കാതെയും കാണാതെയും ഇരിക്കുന്ന അവൾ മരണദ്വാരം കാണുന്നില്ല. അവൾ കുളിക്കുകയായാലും, നിൽക്കുകയായാലും, അല്ലെങ്കിൽ അലങ്കാരം ചെയ്യുകയായാലും—
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
മനസ്സിൽ മറ്റൊരു പുരുഷനെ നോക്കാത്ത സ്ത്രീ മരണദ്വാരം കാണുന്നില്ല. ഭർത്താവ് ദേവാരാധന ചെയ്യുകയായാലും ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയായാലും, ഹേ ദ്വിജാ।
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
ഹൃദയത്തിൽ ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിക്കാത്ത സ്ത്രീ മരണദ്വാരം കാണുന്നില്ല. സൂര്യൻ ഉദിക്കുമുമ്പേ എഴുന്നേറ്റ്, ഹേ തപോധന।
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
നിത്യമായി വീട് വൃത്തിയാക്കുന്ന സ്ത്രീ മരണദ്വാരം കാണുന്നില്ല. അവളുടെ കണ്ണും ശരീരവും ഭാവവും എപ്പോഴും നന്നായി നിയന്ത്രിതമാണ്।
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
ശുചിത്വവും സദാചാരവും ഉള്ള അവളും മരണത്തെ കാണുന്നില്ല. ഭർത്താവിന്റെ മുഖം ദർശിച്ച് ഭർത്താവിന്റെ മനസ്സനുസരിച്ച് നടക്കുന്നവൾ।
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
ഭർത്താവിന്റെ ഹിതത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സ്ത്രീ മരണദ്വാരം കാണുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ കീർത്തിയുള്ളവർ ലോകത്തിൽ ദിവിയിലെ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു।
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
അതുകൊണ്ട്, ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ, സംഭവിച്ചതുപോലെയും കേട്ടതുപോലെയും ഞാൻ വിവരിച്ചു. ഇതിനെ ഗൂഢോപദേശമെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ഞാൻ പതിവ്രതകളെ പൂജിക്കുന്നു.
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
സന്നിഹിത സേവാഭാവത്തോടും അചഞ്ചല സഹചാരത്തോടും കൂടി അവൾ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിക്കുന്നു. എന്നാൽ, ഹേ ബ്രഹ്മസംഭവാ, അവൾ മരണത്തിന്റെ വായായ ദ്വാരത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ല.
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
മനുഷ്യരുടെ ഭാര്യയും ആ ദേശത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഹേ വിപ്ര, പുരാതനകാലത്ത് ആദിത്യൻ (സൂര്യൻ) പതിവ്രതയെക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവിച്ചിരുന്നു.
Inside Adhyaya 209
How it unfolds
- Where it opens
Within the broader Varāha–Pṛthivī didactic atmosphere, the chapter shifts into a subsidiary moral-theological inquiry: Nārada approaches Yama to ask what truly leads beings—especially Kṛṣṇa-bhaktas—to an uttamā gati (highest post-mortem destination).
- Central event
Yama answers by de-centering external markers of religiosity (niyama, tapas, upavāsa, dāna) and elevating pativratā-dharma as a decisive ethical discipline: a wife’s vigilant alignment with her husband’s welfare, speech, daily rhythms, and household order (śauca-ācāra, gṛha-mārjana), presented as spiritually potent and socially stabilizing.
- Climax resolution
The teaching culminates in the strong moral metaphor that the steadfast pativratā “does not see the door of death” (mṛtyu-dvāra): fidelity, restraint, and regulated domestic conduct are framed as transformative power that overrides the need for conspicuous austerity and secures superior destiny.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are named in the supplied verses. The setting is primarily ethical and domestic rather than pilgrimage-geographical; the only contextual marker is cosmological/social (humans and devas) rather than locational.
Ritual instructions
- Primary RitualPativratā-ācāra as daily dharma (ethical-votive household discipline rather than a date-bound rite)
- BenefitAttainment of uttamā gati; moral power expressed as not ‘seeing’ the mṛtyu-dvāra (a metaphor for overcoming death’s claim through exemplary dharma and devotion).
The narrative frame
- Yama (in dialogue) within the Varāha Purāṇa’s overarching Varāha–Pṛthivī pedagogical settingNārada · Didactic, corrective, and ethically emphatic; prioritizes inner discipline and household virtue over external austerity
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ethical serenity with dharma-centered gravity)
- Emotional ProgressionInquiry and uncertainty about the highest path → authoritative clarification by Yama → intensification into a strong promise/metaphor of death-transcendence → settling into a stable ethic of daily, quiet devotion and order.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable as a tirtha-focused itinerary: the chapter is primarily domestic-ethical and does not specify a pilgrimage site; it is best ‘practiced’ as household discipline rather than visited as geography.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.
Ask anything about Adhyaya 209 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
