Adhyaya 49: Kali’s Complaint to Brahma and the Arrival of Śrī (Jayaśrī) in Bali’s Reign

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततो गतेषु देवेषु ब्रह्मलोकं प्रति द्विज त्रैलोक्यं पालयामास बलिर्धर्मान्वितः सदा

ഇങ്ങനെ ശ്രീ വാമനപുരാണത്തിലെ അഷ്ടചത്വാരിംശ അധ്യായം സമാപ്തം. പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജാ! ദേവന്മാർ ബ്രഹ്മലോകത്തേക്ക് പോയശേഷം, സദാ ധർമ്മാന്വിതനായ ബലി ത്രൈലോക്യം ഭരിച്ചു।

Verse 2

कलिस्तदा धर्मयुतं जगद् दृष्ट्वा कृते यथा ब्रह्माणं शरणं भेजे स्वभावस्य निषेणात्

അപ്പോൾ കലി കൃതയുഗത്തിലെപ്പോലെ ധർമ്മയുക്തമായ ലോകം കണ്ടു, തന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ നിർബന്ധത്താൽ ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു.

Verse 3

गत्वा स ददृशे देवं सेन्द्रैर्देवैः समन्वितम् स्वदीप्त्या द्योतयन्तं च स्वदेशं ससुरासुरम्

അവിടെ ചെന്നപ്പോൾ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവഗണങ്ങളാൽ അനുഗമിക്കപ്പെട്ട ദേവനെ അവൻ കണ്ടു; അവൻ തന്റെ തന്നെ ദീപ്തിയാൽ സുറ-അസുറസഹിതമായ തന്റെ ലോകത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 4

प्रणिपत्य तमाहाथ तिष्यो ब्रह्माणमीश्वरम् मम स्वभावो बलिना नाशितो देवसत्तम

വണങ്ങി തിഷ്യൻ ഈശ്വരനായ ബ്രഹ്മാവിനോട് പറഞ്ഞു—“ദേവസത്തമാ, ബലിയുടെ കാരണമായി എന്റെ സ്വഭാവം/സ്ഥിതി നശിച്ചു.”

Verse 5

तं प्राह भगवान् योगी स्वभावं जगतो ऽपि हि न केवलं हि भवतो हृतं तेन बलीयसा

അപ്പോൾ ഭഗവാൻ യോഗി അവനോട് പറഞ്ഞു—“ആ ശക്തിമാൻ നിന്റെതുമാത്രമല്ല; ലോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ക്രമവും കൈവശപ്പെടുത്തി.”

Verse 6

पश्यस्व तिष्य देवेन्द्रं वरुणं च समारुतम् भास्करो ऽपि हि दीनत्वं प्रयातो हि बलाद् बलेः

കാണുക, ഹേ തിഷ്യാ! ദേവേന്ദ്രൻ, വരുണൻ (മരുത്തുകളോടുകൂടെ), ഭാസ്കരനും പോലും ബലിയുടെ ബലത്താൽ ദീനാവസ്ഥയിലേക്കു വീണിരിക്കുന്നു.

Verse 7

न तस्य कश्चित् त्रैलोक्ये प्रतिषेद्धास्ति कर्मणः ऋते सहस्रं शिरसं हरिं दशशताङ्घ्रिकम्

അവന്റെ കര്‍മ്മങ്ങള്‍ക്കു ത്രിലോകത്തിലും പ്രതിരോധകനാരുമില്ല—സഹസ്രശിരസ്സും സഹസ്രപാദനും ആയ ഹരിയെ ഒഴികെ।

Verse 8

म भूमिं च तथा नाकं राज्यं लक्ष्मीं यसो ऽव्ययः समाहरिष्यति बलेः कर्तुः सद्धर्मगोचरम्

അവ്യയനായ അവൻ ഭൂമിയും അതുപോലെ സ്വർഗ്ഗവും, രാജത്വവും, ലക്ഷ്മിയും, യശസ്സും—സദ്ധർമ്മഗോചരത്തിൽ മഹാകർത്താവായ ബലിയുടെ അധീനമായതെല്ലാം—വീണ്ടും സമാഹരിച്ചു തിരിച്ചെടുക്കും।

Verse 9

इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मणा कलिरव्ययः दीनान् दृष्ट्वा स शक्रादीन् विभीतकवनं गतः

ദേവനായ ബ്രഹ്മാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവ്യയനായ കലി—ശക്രാദി ദേവന്മാരെ ദീനാവസ്ഥയിൽ കണ്ടിട്ട്—വിഭീതകവനത്തിലേക്ക് പോയി।

Verse 10

कृतः प्रावर्त्तत तदा कलेर्नासात् जगत्त्रये धर्मो ऽभवच्चतुष्पादश्चातुर्वर्ण्ये ऽपि नारद

അപ്പോൾ കലിയുടെ നാശം മൂലം ത്രിലോകത്തിലും കൃതയുഗം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു; ഹേ നാരദ, ചാതുർവർണ്യത്തിലുമെല്ലാം ധർമ്മം വീണ്ടും ചതുഷ്പാദമായി।

Verse 11

तपो ऽहिंसा च सत्यं च शौचमिन्द्रियनिग्रहः दया दानं त्वानृशंस्यं शुश्रुषा यज्ञकर्म च

തപസ്, അഹിംസ, സത്യം, ശൗചം, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം; ദയ, ദാനം, അനൃശംസ്യം (അക്രൂരത), ശുശ്രൂഷ (ഗുരുസേവ)യും യജ്ഞകർമ്മവും—ഇവയാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ ഘടകങ്ങളായി നിലനിന്നത്।

Verse 12

एतानि सर्वजगतः परिव्याप्य स्थितानि हि बलिना बलवान् ब्रह्मन् तिष्यो ऽपि हि कृतः कृतः

നിശ്ചയമായും ഈ അവസ്ഥകൾ സർവ്വലോകത്തും വ്യാപിച്ചു നിലനിന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ബലവാനായ ബലിയുടെ ഭരണത്താൽ തിഷ്യനും ശക്തിമാനാക്കപ്പെട്ടു—ഇത് സത്യമായും സംഭവിച്ചതാണ്.

Verse 13

स्वधर्मस्थायिनो वर्णा ह्याश्रमांश्चाविश्न् द्विजाः प्रजापालनधर्मस्थाः सदैव मनुजर्षभाः

വർണങ്ങൾ തങ്ങളുടെ സ്വധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടു; ദ്വിജർ ആശ്രമങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ച് അവിടെയേ താമസിച്ചു. പ്രജാപാലനധർമ്മത്തിൽ സദാ നിലനിന്ന ആ മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠർ അങ്ങനെ തന്നെ വിരാജിച്ചു.

Verse 14

धर्मोत्तरे वर्तमाने ब्रह्मन्नस्मिञ्जगत्त्रये त्रैलोक्यलक्ष्मीर्वरदा त्वायाता दानवेश्वरम्

ഈ ത്രിജഗത്തിൽ ധർമ്മം ഉത്തമമായി നിലനിന്നപ്പോൾ, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, വരദായിനിയായ ത്രൈലോക്യലക്ഷ്മി നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നു, ഹേ ദാനവേശ്വരാ.

Verse 15

तामागतां निरीक्ष्यैव सहस्राक्षश्रियं बलिः पप्रच्छ कासि मां ब्रूहि केनास्यर्थेन चागता

അവൾ വന്നെത്തുന്നതു കണ്ടയുടൻ—അവൾ സഹസ്രാക്ഷൻ (ഇന്ദ്രൻ) എന്നവന്റെ തന്നെ ശ്രീ ആയതിനാൽ—ബലി ചോദിച്ചു: “നീ ആരാണ്? എനിക്ക് പറയുക. ഏതു ഉദ്ദേശത്തോടെ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു?”

Verse 16

सा तद्वचनमाकर्ण्य प्राह श्रीः पद्ममालिनी बले शृणुष्व यास्मि त्वामायाता महिषि बलात्

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, പദ്മമാലിനിയായ ശ്രീ പറഞ്ഞു: “ബലി, കേൾക്കുക. ഹേ മഹിഷീ, (നിന്റെ) ബലത്താൽ നിർബന്ധിതയായി ഞാൻ നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നിരിക്കുന്നു.”

Verse 17

अप्रमेयबलो देवो यो ऽसौ चक्रगदाधरः तेन त्यक्तस्तु मघवा ततो ऽहं त्वामिहागता

അപ്രമേയബലമുള്ള, ചക്രവും ഗദയും ധരിക്കുന്ന ആ ദേവൻ മഘവാ (ഇന്ദ്രൻ)നെ ഉപേക്ഷിച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇവിടെ നിന്റെ അടുക്കൽ വന്നത്.

Verse 18

स निर्ममे युवतयश्चास्रो रूपसंयुताः श्वेताम्बरधरा चैव श्वेतस्रगनुलेपना

അവൻ അപ്പോൾ സൗന്ദര്യസമ്പന്നമായ നാല് യുവതികളെ സൃഷ്ടിച്ചു; അവർ ശ്വേതവസ്ത്രധാരിണികൾ, ശ്വേതമാലയും ശ്വേതാനുലേപനവും ധരിച്ച് അലങ്കൃതരായിരുന്നു.

Verse 19

श्वेतवृन्दारकारूढा सत्त्वाढ्या श्वेतविग्रहा रक्ताम्बरधरा चान्या रक्तस्रगनुलेपना

ഒരുത്തി ശ്വേത ദിവ്യഗജത്തിൽ (ഐരാവതസദൃശമായി) ആരൂഢയായി, സത്ത്വഗുണസമൃദ്ധയും ശ്വേതദേഹയുമായിരുന്നു; മറ്റൊരുത്തി രക്തവസ്ത്രധാരിണി, രക്തമാലയും രക്താനുലേപനവും ധരിച്ച് അലങ്കൃതയായിരുന്നു.

Verse 20

रक्तवाजिसामारूढा रक्ताङ्गी राजसी हि सा पीताम्बरा पीरवर्णा पीतमाल्यानुलेपना

അവൾ ചുവന്ന കുതിരയിൽ ആരൂഢയായി, ചുവന്ന അവയവങ്ങളുള്ളവളായി, നിശ്ചയമായും രാജസീ സ്വഭാവമുള്ളവളായിരുന്നു; (മറ്റൊരുത്തി) പീതാംബരധാരിണി, പീതവർണ്ണയുമായ്, പീതമാലയും പീതാനുലേപനവും ധരിച്ചവളായിരുന്നു.

Verse 21

सौवर्णस्यन्दनचरा तामसं गुणमाश्रिता नीलाम्बरा नीमाल्या नीलगन्धामनुलेपना

അവൾ സ്വർണ്ണരഥത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവളായി, തമോഗുണത്തിൽ സ്ഥാപിതയായിരുന്നു; നീലവസ്ത്രധാരിണി, നീലമാല ധരിച്ചവളും നീലസുഗന്ധമുള്ള അനുലേപനം പൂശിയവളുമായാണ് അവൾ വിവരണപ്പെട്ടത്.

Verse 22

नीलवृषसमारूढा त्रिगुणा सा प्रकीर्तिता या सा श्वेताम्भरा श्वेता सत्त्वाढ्या कुञ्जरस्थिता

നീലവൃഷഭത്തിൽ ആരൂഢയായ അവൾ ത്രിഗുണമയി എന്നു പ്രഖ്യാതയാണ്. ശ്വേതാംബരധാരിണി, ശ്വേതവർണാ, സത്ത്വസമൃദ്ധയായ അവൾ ഗജാരൂഢയായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 23

सा ब्रह्माणं समायाता चन्द्रं चन्द्रानुगानपि या रक्ता रक्तवसना वाजिस्था रजसान्विता

അവൾ ബ്രഹ്മാവിനടുത്തേക്ക് എത്തി; ചന്ദ്രനെയും ചന്ദ്രാനുഗന്മാരെയും കൂടി സമീപിച്ചു. രക്തവർണയായ, രക്തവസ്ത്രധാരിണിയായ, അശ്വാരൂഢയായ അവൾ രജോഗുണസമന്വിതയാണ്.

Verse 24

तां प्रादाद् देवराजाय मनेव तत्समेषु च पीताम्बरा या सुभगा रथस्था कनकप्रभा

അവളെ ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രനു നൽകി; അതുപോലെ തന്നെ സമപദസ്ഥരിലേക്കും. അവൾ സుభഗാ, പീതാംബരധാരിണി, രഥസ്ഥാ, കനകപ്രഭയോടെ ദീപ്തയാണ്.

Verse 25

प्रजापतिभ्यस्तां प्रादात् शुक्राय च विशःसु च नीलवस्त्रालिसदृशी या चुर्थी वृषस्थिता

അവളെ പ്രജാപതിമാർക്കും, ശുക്രനുമും, വൈശ്യരിലേക്കും നൽകി. നീലവസ്ത്രങ്ങളുടെ മാലപോലെ തോന്നുന്ന അവൾ ചതുർഥീ രൂപത്തിൽ വൃഷഭസ്ഥിതയായി വിവരണപ്പെടുന്നു.

Verse 26

सा दानवान् नैऋतांश् च शूद्रान् विद्याधरानपि विप्राद्याः श्वेतरूपां तां कथयन्ति सरस्वतीम्

അവൾ ദാനവന്മാർക്കും നൈഋതന്മാർക്കും ശൂദ്രന്മാർക്കും വിദ്യാധരന്മാർക്കും കൂടി ബന്ധപ്പെട്ട/അനുഗ്രഹകരിയാണ്. വിപ്രാദികൾ ആ ശ്വേതരൂപിണിയെ ‘സരസ്വതി’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 27

स्तुवन्ति ब्रह्मणा सार्धं मखे मन्त्रादिभिः सदा क्षत्रिया रक्तवर्णां तां जयश्रीमिति शंसिरे

മഖയാഗത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം അവർ മന്ത്രാദികളാൽ അവളെ നിരന്തരം സ്തുതിക്കുന്നു. ക്ഷത്രിയർ അവളെ രക്തവർണ്ണയായി കണ്ടു ‘ജയശ്രീ’ (വിജയശോഭ) എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 28

सा चेन्द्रेणासुरश्रेष्ठ मनुना च यशस्विनी वैश्यास्तां पीतवसनां कनकाङ्गीं सदैव हि

and worthy of censure by the virtuous—since you

Verse 31

एतासां च स्वरूपस्तास्तिष्ठन्ति निधयो ऽव्ययाः इतिहासपुराणानि वेदाः साङ्गास्तथोक्तयः

ഇവയുടെ സ്വരൂപങ്ങൾ അവ്യയ നിധികളുപോലെ നിലനിൽക്കുന്നു—ഇതിഹാസങ്ങളും പുരാണങ്ങളും, അങ്ങങ്ങളോടുകൂടിയ വേദങ്ങൾ, അതുപോലെ പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ട പ്രമാണഭൂത ഉപദേശങ്ങളും.

Verse 32

चतुःषष्टिकलाः श्वेता महापद्मो निधिः स्थितः मुक्तासुवर्णरजतं रथाश्वगजभूषणम्

{"avatara_relevance": true, "avatara_stage": null, "dwarf_form_active": false, "trivikrama_form_active": false, "bali_interaction": "Indirect: establishes why Bali (and all) must honor Viṣṇu above all advisors, even when counsel conflicts with divine request.", "divine_purpose": "To ground the avatāra’s moral authority: Viṣṇu’s action is not merely political but dharmic as lokaguru.", "aditi_kashyapa_context": null}

Verse 40

इत्येवं कथितस्तुभ्यं तेषां दानव निर्णयः

ഇങ്ങനെ, ഹേ ദാനവാ, അവരുടെ നിർണ്ണയം/വിവരണം നിനക്കു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 41

अहं सा रागिणी नाम जायश्रीस्त्वामुपागता ममास्ति दावनपते प्रतिज्ञा साधुसंमता

ഞാൻ ‘രാഗിണീ’ എന്ന നാമമുള്ള ജയശ്രീ; ഞാൻ നിന്റെ അടുക്കൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു. ഹേ ദാനവപതേ, സജ്ജനസമ്മതമായ ഒരു പ്രതിജ്ഞ എനിക്കുണ്ട്।

Verse 42

समाश्रयामि शौर्यढ्यं न च क्लीबं कथञ्चन न चास्ति भवतस्तुल्यो त्रैलोक्ये ऽपि बलाधिकः

വീര്യസമൃദ്ധമായ നിങ്ങളുടെ ശൗര്യത്തെ ഞാൻ ആശ്രയിക്കുന്നു; നിങ്ങളിൽ യാതൊരു വിധത്തിലും ഭീരുത്വമില്ല. ത്രിലോകത്തിലും നിങ്ങളോട് തുല്യൻ ഇല്ല; ബലത്തിൽ നിങ്ങളേക്കാൾ മേലുള്ളവൻ ആരുമില്ല।

Verse 43

त्वया बलविभूत्या हि प्रीतिर्मे जनिता ध्रुवा यत्त्वया युधि विक्रम्य देवराजो विनिर्जितः

നിങ്ങളുടെ ബലവൈഭവം മൂലം എന്റെ ഉള്ളിൽ സ്ഥിരമായ ആനന്ദം ജനിച്ചു; കാരണം നിങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ച് ദേവരാജനെ പൂർണ്ണമായി ജയിച്ചു.

Verse 44

अतो मम परा प्रीतिर्जाता दानव शाश्वती दृष्ट्वा ते परमं सत्त्वं सर्वेभ्यो ऽपि बलाधिकम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദാനവാ, എല്ലാവരിലും ബലാധികമായ നിങ്ങളുടെ പരമ ‘സത്ത്വം’ കണ്ടതുകൊണ്ട് എന്റെ ഉള്ളിൽ ഉന്നതവും ശാശ്വതവുമായ ആനന്ദം ഉദിച്ചു.

Verse 45

शौण्डीर्यमानिनं वीरं ततो ऽहं स्वयमागता नाश्चर्य दानवश्रेष्ठ हिरण्यकशिपोः कुले

ധൈര്യപരാക്രമത്തിൽ അഭിമാനം കൊള്ളുന്ന വീരനായ നിങ്ങളെ കണ്ടുകൊണ്ട് ഞാൻ സ്വയം ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ ദാനവശ്രേഷ്ഠാ, ഇതിൽ അത്ഭുതമില്ല; നിങ്ങൾ ഹിരണ്യകശിപുവിന്റെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചവനല്ലോ.

Verse 46

प्रसूतस्यासुरेन्द्रस्य तव कर्म यदीदृशम् विशेषितस्त्वया राजन् दैतेयः प्रपितामहः

അസുരേന്ദ്രനിൽ നിന്നു ജനിച്ച നിങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം ഇത്തരമാകുന്നത് യുക്തമാണ്. ഹേ രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ കാരണത്താൽ നിങ്ങളുടെ ദൈത്യ പ്രപിതാമഹൻ പ്രത്യേകമായി മഹിമാപ്രാപ്തനായി.

Verse 47

विजितं विक्रमाद् येन त्रैलोक्यं वै परैर्हृतम् इत्येवमुक्त्वा वचनं दानवैन्द्रं तदा बलिम्

“പരന്മാർ ഹരിച്ച ത്രിലോക്യവും ആരുടെ വിക്രമത്താൽ ജയിക്കപ്പെട്ടുവോ”—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അപ്പോൾ ദാനവേന്ദ്രൻ ബലിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു।

Verse 48

जयश्रीश्चन्द्रवदना प्रविष्टाद्योतयच्छुभा तस्यां चाथ प्रविष्टायां विधवा इव योषितः

ചന്ദ്രവദനയായ ജയശ്രീ (വിജയലക്ഷ്മി) ശുഭപ്രഭയോടെ സഭയിൽ പ്രവേശിച്ച് അതിനെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു; അവൾ പ്രവേശിച്ചതോടെ അവിടെയുള്ള സ്ത്രീകൾ വിധവകളെപ്പോലെ തോന്നി।

Verse 49

समाश्रयन्ति बलिनं ह्रीश्रीधीधृतिकीर्त्तयः प्रभा मतिः श्रमा भूतिर्विद्या नीतिर्दया तथा

ഹ്രീ, ശ്രീ, ധീ, ധൃതി, കീർത്തി എന്നിവ ബലിയെ ആശ്രയിച്ചു; അതുപോലെ പ്രഭ, മതി, ശ്രമം, ഭൂതി, വിദ്യ, നീതി, ദയയും ആശ്രയിച്ചു।

Verse 50

श्रुतिः स्मृतिर्धृतिः कीर्तिर्मूर्तिः शान्ति क्रियान्विताः पुष्टिस्तुष्टी रुचिस्त्वन्या तथा सत्त्वाश्रिता गुणाः ताः सर्वा बलिमाश्रित्य व्यश्राम्यन्त यथासुखम्

["Vishnu"]

Verse 52

त्रिविष्टपं शासति दानवेन्द्रे नासीन् क्षुधार्तो मलिनो न दीनः सदोज्ज्वलो धर्मरतो ऽथ दान्तः कामोपभोक्ता मनुजो ऽपि जातः

["dānava-sainya-pāla", "tridaśa", "daitya palāyana", "vimuktaśastra", "bāṇamṛte"]