Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 4

Devanagari script

कुष्ठेन महता व्याप्तो वैराग्यपरमं गतः । तेन रोगाभिभूतेन देवदेवो दिवाकरः । प्रतिष्ठितो नदीतीरे स च रोगाद्विमोचितः

Transliteration

kuṣṭhena mahatā vyāpto vairāgyaparamaṃ gataḥ | tena rogābhibhūtena devadevo divākaraḥ | pratiṣṭhito nadītīre sa ca rogādvimocitaḥ

Translation

ഭീകരമായ കുഷ്ഠരോഗം ബാധിച്ച് അവൻ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ പരമാവസ്ഥയിലെത്തി. ആ രോഗം മൂലം പീഡിതനായി നദീതീരത്ത് ദേവദേവനായ ദിവാകരനെ (സൂര്യനെ) പ്രതിഷ്ഠിച്ചു; തുടർന്ന് അവൻ രോഗമുക്തനായി.

Word by Word

• कुष्ठेन: by leprosy
• कुष्ठेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: कुष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन

• महता: great, severe
• महता: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (कुष्ठेन)

• व्याप्तः: pervaded/afflicted
• व्याप्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: व्याप् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)

• वैराग्यपरमम्: the highest detachment
• वैराग्यपरमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वैराग्य + परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; कर्मपद (object of गतः)

• गतः: attained, went to
• गतः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) क्रियार्थे—'गतः' = has gone/attained

• तेन: by him/thereby
• तेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• रोगाभिभूतेन: overcome by disease
• रोगाभिभूतेन: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रोग + अभिभूत (अभि+भू धातु-निष्पन्न; प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; विशेषण (दिवाकरः)

• देवदेवः: god of gods
• देवदेवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव + देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दिवाकरः: the Sun (Divākara)
• दिवाकरः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिवाकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; देवदेवः इत्यस्य समानाधिकरणम्

• प्रतिष्ठितः: stood/was stationed
• प्रतिष्ठितः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति + स्था (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) क्रियार्थे—'was established/stayed'

• नदीतीरे: on the riverbank
• नदीतीरे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: नदी + तीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण (place)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• रोगात्: from disease
• रोगात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: रोग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• विमोचितः: was freed
• विमोचितः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + मुच् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP) क्रियार्थे—'was released'

Speaker

Īśvara (Śiva) (continuing narration)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra (riverbank Sūrya-pratiṣṭhā spot; specific sub-tīrtha not named in this verse)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Devī (Pārvatī)

Visual Art Cues

Scene: A leprosy-afflicted king, austere and detached, installs a radiant Sūrya image on a riverbank; the river glitters, and the king’s skin regains luster as sunlight breaks through clouds.

Characters & Entities

• Kuṣṭha (leprosy)
• Vairāgya
• Divākara (Sūrya)
• Nadī-tīra (riverbank)
• Nandāditya (context)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Suffering can mature into vairāgya, and sincere स्थापना (installation/worship) of the deity is portrayed as a means of purification and healing.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The riverbank installation of Divākara connected to Nandāditya within Prabhāsakṣetra Māhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

Pratiṣṭhā (establishing/installing) Divākara (Sūrya) at a sacred riverbank shrine is indicated as the key devotional act.