Home›Skanda Purana›Prabhasa Khanda›Prabhasa Kshetra Mahatmya›Adhyaya 19›Shloka 9
←Previous Verse
Next Verse→

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 9

Devanagari script

सा सृजत्यखिलं विश्वं विषुवद्वयसंयुतम् । तथा संवरणी या तु विश्वं संहरते प्रिये । नेत्रपाताच्चतुर्भागस्त्रुटिकालो निगद्यते । तस्माच्च द्विगुणं विद्धि निमिषं तन्महेश्वरि

Transliteration

sā sṛjatyakhilaṃ viśvaṃ viṣuvadvayasaṃyutam | tathā saṃvaraṇī yā tu viśvaṃ saṃharate priye | netrapātāccaturbhāgastruṭikālo nigadyate | tasmācca dviguṇaṃ viddhi nimiṣaṃ tanmaheśvari

Translation

അവൾ രണ്ടു വിഷുവങ്ങളോടുകൂടി ഈ സമസ്ത വിശ്വം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അതുപോലെ ‘സംവരണീ’ എന്ന കല, ഹേ പ്രിയേ, വിശ്വത്തെ സംഹരിച്ചു ലയിപ്പിക്കുന്നു. കണ്ണടയ്ക്കുന്ന സമയത്തിന്റെ നാലിലൊന്ന് ‘ത്രുടി’ എന്നു പറയുന്നു; ഹേ മഹേശ്വരി, അതിന്റെ ഇരട്ടിയാണ് ‘നിമേഷം’ എന്നു അറിക.

Word by Word
साshe
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम (fem. nom. sg.)
सृजतिcreates
सृजति:
Kriyā (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootसृज् (धातु)
Formलट् (वर्तमानकाल/present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (3rd sg. pres. P.)
अखिलम्entire, all
अखिलम्:
Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअखिल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (neut. acc. sg.)
विश्वम्universe
विश्वम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (neut. acc. sg.)
विषुव-द्वय-संयुतम्joined with the two equinoxes
विषुव-द्वय-संयुतम्:
Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootविषुव (प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक) + संयुत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (neut. acc. sg.; endowed with two equinoxes)
तथाlikewise
तथा:
Sambandha/Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (adverb)
संवरणीsaṃvaraṇī (the enclosing/withdrawing kalā)
संवरणी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसंवरणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (fem. nom. sg.)
याwhich
या:
Anvaya (Relative/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative pronoun, fem. nom. sg.)
तुindeed/but
तु:
Sambandha/Discourse (निपात)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle)
विश्वम्the universe
विश्वम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (neut. acc. sg.)
संहरतेwithdraws/destroys
संहरते:
Kriyā (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + हृ (धातु)
Formलट् (वर्तमानकाल/present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (3rd sg. pres. Ā.)
प्रियेO beloved
प्रिये:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootप्रिय (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (voc. sg.)
नेत्र-पातात्from an eye-blink
नेत्र-पातात्:
Apādāna (Ablative source/अपादान)
TypeNoun
Rootनेत्र (प्रातिपदिक) + पात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन (abl. sg.; from the falling/closing of the eye)
चतुर्-भागःa fourth part (quarter)
चतुर्-भागः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचतुर् (संख्या/प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगुसमास (masc. nom. sg.; a quarter/fourth part)
त्रुटि-कालःtruṭi-time (a truṭi)
त्रुटि-कालः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootत्रुटि (प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (masc. nom. sg.)
निगद्यतेis stated/declared
निगद्यते:
Kriyā (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootनि + गद् (धातु)
Formलट् (वर्तमानकाल/present), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive), आत्मनेपद (3rd sg. pres. pass.)
तस्मात्from that/therefore
तस्मात्:
Apādāna (Ablative source/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, पञ्चमी, एकवचन; सर्वनाम (abl. sg. pronoun)
चand
च:
Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction/particle)
द्विगुणम्double
द्विगुणम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootद्वि (संख्या/प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (neut. acc. sg.; double)
विद्धिknow (understand)
विद्धि:
Kriyā (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ/imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद (2nd sg. impv. P.)
निमिषम्nimiṣa
निमिषम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनिमिष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (neut. acc. sg.)
तत्that
तत्:
Viśeṣaṇa/Anaphora (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; सर्वनाम (neut. acc. sg. pronoun)
महेश्वरिO Maheśvarī
महेश्वरि:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमहेश्वरी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन (voc. sg.)
Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Maheśvarī (as addressed within the verse)

Visual Art Cues

Scene: Kalā-Śakti as a radiant goddess: with one hand she releases a stream of worlds (sṛṣṭi) aligned with two equinox markers; with another she draws them back (saṃvaraṇī). Below, an eye motif shows a blink divided into quarters to define truṭi and nimeṣa.

Characters & Entities
V
Viṣuva (equinox)
S
Saṃvaraṇī
T
Truṭi
N
Nimeṣa
M
Maheśvarī

FAQs

Creation and dissolution are functions of divine kalā; even the smallest time-unit is tied to cosmic order.

Prabhāsakṣetra is the textual frame; its Māhātmya presents cosmic time as part of the kṣetra’s sacred teaching.

No explicit ritual; it supports precise muhūrta/tithi awareness by defining foundational time units.

←Previous Verse
Next Verse→