Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 4

Devanagari script

वायुभक्षा निराहारा समचित्ताऽसने स्थिता । ततो वर्षसहस्रांते भक्त्या तस्या महीपते

Transliteration

vāyubhakṣā nirāhārā samacittā'sane sthitā | tato varṣasahasrāṃte bhaktyā tasyā mahīpate

Translation

വായുവേ ആഹാരമാക്കി, നിരാഹാരയായി, സമചിത്തത്തോടെ ആസനത്തിൽ സ്ഥിരയായി—ഹേ മഹീപതേ, അവളുടെ ഭക്തിയാൽ സഹസ്രവർഷാന്തത്തിൽ (ഫലം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു)।

Word by Word

• वायुभक्षा: one who feeds on air
• वायुभक्षा: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + भक्ष (धातु) → भक्षा (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (वायुः एव भक्ष्यं यस्याः)

• निराहारा: without food
• निराहारा: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग/अव्यय) + आहार (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; नञ्/निर्-पूर्वक-तत्पुरुषः (आहारः नास्ति यस्याः)

• समचित्ता: with an even mind
• समचित्ता: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सम (अव्यय/उपसर्ग) + चित्त (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः (समं चित्तं यस्याः)

• आसने: in/at the seat (posture)
• आसने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आसन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• स्थिता: stood/was stationed
• स्थिता: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) → स्थित (क्त-प्रत्यय, कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त-भूतकर्मणि/भूतकाले (past participle)

• ततः: then
• ततः: Adverbial (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; अव्यय-प्रकारः: क्रियाविशेषण (then/from there)

• वर्षसहस्रान्ते: at the end of a thousand years
• वर्षसहस्रान्ते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; तत्पुरुष-समासः (वर्षाणां सहस्रस्य अन्ते)

• भक्त्या: by devotion
• भक्त्या: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• तस्याः: of her
• तस्याः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• महीपते: O king
• महीपते: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मही (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; तत्पुरुषः (महीनां पतिः)

Speaker

Pulastya (continuing)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Arbuda tapas-sthāna (leading to Pārtheśvara)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King

Visual Art Cues

Scene: Pārthā sits unmoving in āsana, emaciated yet radiant, sustained by prāṇa; seasons pass around her, marking a thousand-year tapas; devotion is palpable.

Characters & Entities

• Pulastya
• Pārthā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotion sustained through disciplined austerity is shown as capable of drawing divine response and sanctifying a place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The Arbuda setting where Pārthā performs prolonged tapas leading to the emergence of the liṅga.

What ritualistic prescription is mentioned?

Not a general prescription; it describes Pārthā’s extraordinary ascetic method (nirāhāra, vāyu-bhakṣa, steady posture).