Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

देवस्तुत्यो देवबीजं परं यन्मूर्तं ब्रह्म ब्रह्मवृक्षत्वमाप्तम् । नित्यं सेव्यः श्रद्धया स्थाणुरूपश्चातुर्मास्ये सेवितः पापहा स्यात्

Transliteration

devastutyo devabījaṃ paraṃ yanmūrtaṃ brahma brahmavṛkṣatvamāptam | nityaṃ sevyaḥ śraddhayā sthāṇurūpaścāturmāsye sevitaḥ pāpahā syāt

Translation

ദേവന്മാർ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്ന ആ പരമ ‘ദേവബീജം’—മൂർത്തമായ ബ്രഹ്മം—ബ്രഹ്മവൃക്ഷഭാവം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. സ്ഥാണു-രൂപത്തിൽ ഇതിനെ നിത്യം ശ്രദ്ധയോടെ സേവിക്കണം; ചാതുർമാസ്യത്തിൽ സേവിച്ചാൽ ഇത് പാപനാശകമാകും.

Word by Word

• देवस्तुत्यः: praiseworthy by the gods
• देवस्तुत्यः: Karta (Subject qualifier/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: देव (प्रातिपदिक) + स्तुत्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तव्यत्-प्रत्ययान्त (to be praised), विशेषणम्; तत्पुरुषः: देवैः स्तुत्यः/देवानां स्तुत्यः

• देवबीजम्: the divine seed/source
• देवबीजम्: Karma (Object/Complement/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + बीज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; (सम्बोधन/वर्णनार्थे)

• परम्: supreme
• परम्: Karma (Complement qualifier/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'देवबीजम्' इति विशेषणम्

• यत्: which/that
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचकं सर्वनाम (relative pronoun)

• मूर्तम्: embodied/manifest
• मूर्तम्: Karma (Complement qualifier/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'ब्रह्म' इति विशेषणम्

• ब्रह्म: Brahman/the Absolute
• ब्रह्म: Karta (Subject/Complement/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• ब्रह्मवृक्षत्वम्: the state of being the Brahma-tree
• ब्रह्मवृक्षत्वम्: Karma (Object/Complement/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्म (प्रातिपदिक) + वृक्ष (प्रातिपदिक) + त्व (तद्धित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; भाववाचक-त्वान्त; तत्पुरुषः: ब्रह्मवृक्षस्य भावः

• आप्तम्: attained
• आप्तम्: Karma (Complement qualifier/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: आप् (धातु) → आप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'ब्रह्मवृक्षत्वम्' इति विशेषणम् (attained)

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: क्रियाविशेषणरूपेण नपुंसक-एकवचनम् (adverbial accusative: always)

• सेव्यः: to be served/worshipped
• सेव्यः: Karta (Predicate adjective/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सेव् (धातु) → सेव्य (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: यत्/ण्यत्-प्रत्ययान्त (to be served/worshipped), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विधेयविशेषणम्

• श्रद्धया: with faith
• श्रद्धया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: श्रद्धा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करणविभक्ति (instrumental: with)

• स्थाणुरूपः: having the form of a stump/pillar
• स्थाणुरूपः: Karta (Subject qualifier/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स्थाणु (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः: स्थाणुः इव रूपं यस्य/स्थाणुरूपः

• चातुर्मास्ये: in Cāturmāsya
• चातुर्मास्ये: Adhikarana (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चातुर्मास्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कालाधिकरणे

• सेवितः: served/worshipped
• सेवितः: Karta (Subject qualifier/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सेव् (धातु) → सेवित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'सः' (अध्याहृतः) इति विशेषणम्

• पापहा: destroyer of sin
• पापहा: Karta (Predicate noun/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पाप (प्रातिपदिक) + हन् (धातु) → ह (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः: पापं हन्ति इति (sin-destroyer)

• स्यात्: would be/may become
• स्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Speaker

Narratorial voice within Brahma–Nārada dialogue (deduced from adhyāya colophon context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (Pālāśa/Brahma-vṛkṣa sthāna)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Nārada

Visual Art Cues

Scene: A sacred Pālāśa/Brahma-tree within a kṣetra precinct, worshipped as Sthāṇu: devotees circumambulate with lamps and waterpots during the rainy-season Cāturmāsya; the tree radiates as ‘manifest Brahman’.

Characters & Entities

• Brahman
• Sthāṇu (Śiva)
• Cāturmāsya
• Brahma-vṛkṣa (sacred tree-form; contextually linked with Pālāśa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Faithful daily service to the divine—seen even in sacred tree-form—purifies the heart; Cāturmāsya intensifies that purification into pāpa-kṣaya.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The teaching is embedded in the Hāṭakeśvara-kṣetra māhātmya within the Nāgarakhaṇḍa’s Tīrthamāhātmya.

What ritualistic prescription is mentioned?

Daily service/worship (sevā) with śraddhā, especially during Cāturmāsya; veneration of the sacred tree-form associated with Sthāṇu.