Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 11

Devanagari script

मातर्मात्रे तथा मातुरासने कल्पनेऽक्षये । गोत्रे गोत्रायै गोत्रायाः प्रथमाद्या विभक्तयः

Transliteration

mātarmātre tathā māturāsane kalpane'kṣaye | gotre gotrāyai gotrāyāḥ prathamādyā vibhaktayaḥ

Translation

അതുപോലെ മാതാവിനെ സംബന്ധിച്ച് ആസനം, കല്പന, അക്ഷയ്യാർപ്പണം എന്നീ സന്ദർഭങ്ങളിൽ ‘മാതർ’, ‘മാത്രേ’, ‘മാതുഃ’ എന്നു ചൊല്ലണം. ഗോത്രത്തിന് ‘ഗോത്രേ’, ‘ഗോത്രായൈ’, ‘ഗോത്രായാഃ’—ഇവ പ്രഥമാദി വിഭക്തിരൂപങ്ങൾ ആവശ്യാനുസാരം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു.

Word by Word

• मातर्: (the stem) ‘mātṛ/mātar’
• मातर्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/संबोधन (1/8), एकवचन; नामनिर्देश (stem mention)

• मात्रे: to/for the mother
• मात्रे: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4), एकवचन

• तथा: likewise
• तथा: Prakara (Manner/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb: ‘thus/likewise’)

• मातुः: of the mother
• मातुः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन

• आसने: in the seat/placing
• आसने: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: आसन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• कल्पने: in the arrangement/formulation
• कल्पने: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कल्पन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• अक्षये: in the akṣaya (imperishable offering/rite)
• अक्षये: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• गोत्रे: in/with the gotra (form)
• गोत्रे: Adhikarana (Context/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गोत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन

• गोत्रायै: to/for gotrā (fem. form)
• गोत्रायै: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: गोत्रा (प्रातिपदिक; स्त्रीलिङ्ग)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी (4), एकवचन

• गोत्रायाः: of gotrā (fem. form)
• गोत्रायाः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: गोत्रा (प्रातिपदिक; स्त्रीलिङ्ग)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन

• प्रथमाद्याः: beginning with the first (case)
• प्रथमाद्याः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रथमादि (प्रातिपदिक; प्रथम + आदि)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; विशेषण (विभक्तयः)

• विभक्तयः: case-endings/cases
• विभक्तयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विभक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन

Speaker

Skanda (deduced)

Tirtha Mahatmya

Type: ghat

Visual Art Cues

Scene: A learned brāhmaṇa officiant instructs a householder at a tīrtha-side śrāddha: palm-leaf manual open, he points to declensional forms while piṇḍas and kuśa are arranged near water.

Characters & Entities

• mother (mātṛ)
• gotra
• āsana
• kalpana
• akṣayya-dāna

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Ancestral rites include maternal lineage remembrance, and correct linguistic forms are part of the rite’s sanctity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No explicit tīrtha is mentioned in this shloka.

What ritualistic prescription is mentioned?

Use the correct case-forms for ‘mother’ and ‘gotra’ according to whether one is doing āsana (seating), kalpana (arrangement), or akṣayya offering.