Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 10

Devanagari script

यदेतद्भवता चात्र पुष्करं तीर्थमुत्तमम् । स्थापितं तस्य नो ब्रूहि माहात्म्यं सुरसत्तम । येन स्नानादिकाः सर्वाः क्रियाः कुर्मः पितामह

Transliteration

yadetadbhavatā cātra puṣkaraṃ tīrthamuttamam | sthāpitaṃ tasya no brūhi māhātmyaṃ surasattama | yena snānādikāḥ sarvāḥ kriyāḥ kurmaḥ pitāmaha

Translation

നിങ്ങൾ ഇവിടെ സ്ഥാപിച്ച ഈ ഉത്തമ തീർത്ഥമായ പുഷ്കരത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം ഞങ്ങൾക്ക് പറയുക, ഹേ ദേവശ്രേഷ്ഠാ; അതുവഴി ഞങ്ങൾ സ്നാനാദി എല്ലാ ക്രിയകളും ചെയ്യാം. ഹേ പിതാമഹാ, ഉപദേശിക്കൂ.

Word by Word

• यत्: which
• यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative)

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; निर्देशार्थक (this)

• भवता: by you
• भवता: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: भवत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; आदरार्थे (by you, sir)

• च: and
• च: Samuccaya (Coordination/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• अत्र: here
• अत्र: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (locative adverb)

• पुष्करम्: Puṣkara
• पुष्करम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; नाम (Puṣkara)

• तीर्थम्: holy ford; pilgrimage place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• उत्तमम्: excellent; supreme
• उत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• स्थापितम्: established
• स्थापितम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Verb
• Root: स्था (धातु) + णिच्; (कृदन्त-प्रातिपदिक: स्थापित)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे 'established'

• तस्य: of that; its
• तस्य: Sambandha (Relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• नः: to us
• नः: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी/षष्ठी बहुवचन (enclitic); अत्र चतुर्थ्यर्थे (to us)

• ब्रूहि: tell
• ब्रूहि: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), परस्मैपद, मध्यमपुरुष, एकवचन

• माहात्म्यम्: greatness; sacred glory
• माहात्म्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: माहात्म्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• सुर-सत्तम: O best of gods
• सुर-सत्तम: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुर (प्रातिपदिक) + सत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन एकवचन; सुराणां सत्तमः (best among gods)

• येन: by which; so that
• येन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; हेतौ/उपाये (by which/so that)

• स्नान-आदिकाः: beginning with bathing (etc.)
• स्नान-आदिकाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्नान (प्रातिपदिक) + आदि (अव्यय/प्रातिपदिक) + क (तद्धित)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन; स्नानादयः (bathing etc.)—समूहवाचक विशेषण

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन

• क्रियाः: rites; actions
• क्रियाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), बहुवचन

• कुर्मः: we do
• कुर्मः: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, उत्तमपुरुष, बहुवचन

• पितामह: O Grandfather (Brahmā)
• पितामह: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन एकवचन

Speaker

Brāhmaṇas

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Puṣkara

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Purāṇic audience (implicit)

Visual Art Cues

Scene: Brāhmaṇas address Brahmā (Pitāmaha), requesting the greatness of the newly established Puṣkara so they may perform bathing and all related rites; a sacred lake/ford suggested nearby.

Characters & Entities

• Puṣkara
• Brahmā (Pitāmaha)
• Snāna
• Kriyā (rites)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Understanding a tīrtha’s māhātmya guides correct practice; knowledge and ritual together sustain dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Puṣkara tīrtha, called ‘uttama’ (supreme).

What ritualistic prescription is mentioned?

Performance of rites beginning with snāna (ritual bathing) at the tīrtha.