Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 9

दुर्वासा उवाच । चातुर्मासीविधानं ते करिष्ये नृप मंदिरे । मृत्तिकाग्रहणं तावच्छुश्रूषा क्रियतां मम । स तथेति प्रतिज्ञाय मामूचे पार्थिवोत्तमः

durvāsā uvāca | cāturmāsīvidhānaṃ te kariṣye nṛpa maṃdire | mṛttikāgrahaṇaṃ tāvacchuśrūṣā kriyatāṃ mama | sa tatheti pratijñāya māmūce pārthivottamaḥ

ദുർവാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ കൊട്ടാരത്തിൽ ഞാൻ ചാതുർമാസ്യവിധാനം അനുഷ്ഠിക്കും. പവിത്ര മൃതികാഗ്രഹണം നടക്കുന്നതുവരെ എന്റെ ശുശ്രൂഷ (സേവ) ചെയ്യപ്പെടട്ടെ. അപ്പോൾ ഉത്തമനായ രാജാവ് ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്ത് എന്നോടു പറഞ്ഞു.

दुर्वासाःDurvāsā
दुर्वासाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदुर्वासस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
चातुर्मासीविधानम्the Cāturmāsya observance/ritual arrangement
चातुर्मासीविधानम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootचातुर्मासी + विधान (प्रातिपदिके)
Formसमासः षष्ठी-तत्पुरुष (cāturmāsyāḥ vidhiḥ); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
तेfor you
ते:
Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी (4), एकवचन; सर्वनाम
करिष्येI shall do
करिष्ये:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलृट् (भविष्यत्), उत्तमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
नृपO king
नृप:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootनृप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन
मन्दिरेin the palace/house
मन्दिरे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमन्दिर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन
मृत्तिकाग्रहणम्taking/collecting clay
मृत्तिकाग्रहणम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootमृत्तिका + ग्रहण (प्रातिपदिके)
Formसमासः षष्ठी-तत्पुरुष (mṛttikāyāḥ grahaṇam); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2), एकवचन
तावत्until then
तावत्:
Adverbial (काल/अवधि)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय; परिमाण/अवधि (until then/so long)
शुश्रूषाservice/attendance
शुश्रूषा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशुश्रूषा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
क्रियताम्let it be done
क्रियताम्:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलोट् (आज्ञार्थ), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive imperative)
ममof me / to me
मम:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6), एकवचन; सर्वनाम
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन
तथाthus
तथा:
Adverbial (प्रकार)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (thus/so)
इतिthus (saying)
इति:
Quotative (उद्धरण)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्यसमाप्ति/उद्धरण (quotative)
प्रतिज्ञायhaving promised
प्रतिज्ञाय:
Purvakala (पूर्वकाल)
TypeIndeclinable
Rootप्र + ति + ज्ञा (धातु)
Formकृदन्त; ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय, gerund)
माम्me
माम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया (2), एकवचन; सर्वनाम
ऊचेsaid (to)
ऊचे:
Kriya (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद (ūce)
पार्थिवोत्तमःthe best of kings
पार्थिवोत्तमः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपार्थिव + उत्तम (प्रातिपदिके)
Formसमासः कर्मधारय (श्रेष्ठः पार्थिवः); पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन

Durvāsā (primary); narrator voice continues in the last pāda

Type: kshetra

Listener: the king (nṛpa)

Scene: Durvāsā speaks with authoritative calm inside a palace hall; the king listens attentively, hands folded; ritual items for vrata preparation are arranged; monsoon clouds hinted outside.

D
Durvāsā
Ā
Ānarta king

FAQs

Austerity (vrata) bears fruit when supported by disciplined service to the holy; obedience and sincerity are central to dharma.

The verse situates the practice within the Nāgarakhaṇḍa tīrtha narrative; the exact tīrtha associated with mṛttikā-grahaṇa is contextually given elsewhere in the chapter.

Cāturmāsya-vidhāna (four-month observance) and śuśrūṣā (attentive service) until mṛttikā-grahaṇa (collection of sacred clay).