Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 20

Devanagari script

कैवल्यं यत्परं ब्रह्म निराकारमगोचरम् । तं पुं मूर्त्या परिणतं भक्तानां भक्तिहेतुतः

Transliteration

kaivalyaṃ yatparaṃ brahma nirākāramagocaram | taṃ puṃ mūrtyā pariṇataṃ bhaktānāṃ bhaktihetutaḥ

Translation

കൈവല്യസ്വരൂപമായ പരബ്രഹ്മം നിരാകാരവും ഇന്ദ്രിയഗോചരമല്ലാത്തതുമാണ്; അതേ സത്യം ഭക്തരുടെ ഭക്തിക്ക് കാരണവും ആശ്രയവും ആയി, അവരുടെ നിമിത്തം മൂർത്തിയായി സാകാരമാകുന്നു.

Word by Word

• कैवल्यम्: absolute aloneness/liberation
• कैवल्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कैवल्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता/विषय), एकवचन

• यत्: which
• यत्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धबोधक-सर्वनाम (relative pronoun)

• परम्: supreme
• परम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (यत्/ब्रह्म)

• ब्रह्म: Brahman
• ब्रह्म: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• निराकारम्: formless
• निराकारम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: निर् (उपसर्ग) + आकार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुषः (निर्गतः आकारः यस्य)

• अगोचरम्: beyond the range of senses
• अगोचरम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्-प्रत्यय) + गोचर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; नञ्-तत्पुरुषः

• तम्: that (him/it)
• तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; निर्देश-सर्वनाम

• पुम्: the Person (Puruṣa)
• पुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुम्स् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; छान्दस/वैदिक-रूपम् (पुम् = पुमांसम्)

• मूर्त्या: by/into a form
• मूर्त्या: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: मूर्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• परिणतम्: transformed/manifested
• परिणतम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Adjective
• Root: परि (उपसर्ग) + नम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (परि-नम् → परिणत = transformed)

• भक्तानाम्: of devotees
• भक्तानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भक्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), बहुवचन

• भक्ति-हेतुतः: for the sake of devotion / because of devotion
• भक्ति-हेतुतः: Hetu (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: भक्ति (प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक) + तः (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: अव्यय (तसिल्-प्रत्ययान्त: -तः = 'because of/from'); समासः—तत्पुरुषः (भक्तेः हेतुः)

Speaker

Skanda (deduced, Kāśīkhaṇḍa context)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A metaphysical tableau: the formless Brahman suggested as vast luminous space, from which the Lord’s compassionate embodied form emerges, facing devotees; the contrast between nirākāra radiance and saguṇa icon is central.

Characters & Entities

• Brahman
• Bhakta (devotees)
• Mūrti (divine form)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The transcendent, formless Absolute compassionately becomes approachable through form, so devotion can arise and mature into liberation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single site is named; the verse provides a theological summit within the Kāśī tīrtha narrative context.

What ritualistic prescription is mentioned?

No explicit prescription; the verse legitimizes mūrti-upāsanā (worship/meditation on divine form) as a valid path for devotees.