Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 76

Devanagari script

समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्

Transliteration

samudra uvāca | namāmi te rāghava pādapaṃkajaṃ sītāpate saukhyada pādasevanāt | namāmi te gautamadāramokṣajaṃ śrīpādareṇuṃ suravṛndasevyam

Translation

സമുദ്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാഘവാ, ഹേ സീതാപതേ! നിന്റെ പാദപങ്കജങ്ങൾക്ക് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; അവയുടെ സേവനത്തിൽ പരമസൗഖ്യം ലഭിക്കുന്നു. ദേവവൃന്ദം സേവിക്കുന്നതും ഗൗതമന്റെ ഭാര്യയുടെ വിമോചനത്തിന് കാരണമെന്നു പ്രസിദ്ധമായതുമായ നിന്റെ പവിത്ര പാദരേണുവിനും ഞാൻ പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു।

Word by Word

• समुद्रः: the ocean
• समुद्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• नमामि: I bow to
• नमामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नम् (धातु)
• Form: लट्-लकार (present), उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ते: to you/your
• ते: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी/चतुर्थी-एकवचन (Genitive/Dative singular) सर्वनाम; अत्र चतुर्थी (to you) प्रायः

• राघव: O Rāghava
• राघव: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राघव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, संबोधन-एकवचन (Vocative)

• पादपङ्कजम्: lotus-feet
• पादपङ्कजम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + पङ्कज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पादस्य पङ्कजम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सीतापते: O husband of Sītā
• सीतापते: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक) + पति (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (सीतायाः पतिः), पुंलिङ्ग, संबोधन-एकवचन

• सौख्यद: O giver of happiness
• सौख्यद: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Adjective
• Root: सौख्य (प्रातिपदिक) + द (दा धातु, क्विप्/कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (सौख्यं ददाति इति), पुंलिङ्ग, संबोधन-एकवचन (पाठानुसार)

• पादसेवनात्: from serving (your) feet
• पादसेवनात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: पाद (प्रातिपदिक) + सेवन (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (पादस्य सेवनम्), नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative), एकवचन

• नमामि: I bow to
• नमामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नम् (धातु)
• Form: लट्-लकार, उत्तमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ते: to you
• ते: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: चतुर्थी-एकवचन (Dative singular)

• गौतमदारमोक्षजम्: born of (the act of) freeing Gautama’s wife (Ahalyā)
• गौतमदारमोक्षजम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: गौतम (प्रातिपदिक) + दार (प्रातिपदिक) + मोक्ष (प्रातिपदिक) + ज (जन् धातु, कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-तत्पुरुष-समास (गौतमस्य दाराणां मोक्षात् जातम्/मोक्षजम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (to रेणुम्/पादपङ्कजम्)

• श्रीपादरेणुम्: the dust of (your) auspicious feet
• श्रीपादरेणुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक) + रेणु (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (श्रियः/श्रीमतः पादस्य रेणुः), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• सुरवृन्दसेव्यम्: worthy of service by hosts of gods
• सुरवृन्दसेव्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सुर (प्रातिपदिक) + वृन्द (प्रातिपदिक) + सेव्य (सेव् धातु, यत् कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष-समास (सुरवृन्दैः सेव्यम्), यत्-प्रत्ययान्त कृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्

Speaker

Samudra (Ocean)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Setu-kṣetra (primary context); Ahalyā-uddhāra-smṛti tīrtha (allusive)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rāghava (Rāma); overheard by brāhmaṇas via narrator

Visual Art Cues

Scene: Sāgara recites a formal stotra, bowing to Rāma’s lotus-feet; a visionary vignette may show Ahalyā’s release as a secondary panel, while devas hover to honor the pāda-reṇu.

Characters & Entities

• Samudra (Ocean)
• Rāma (Rāghava)
• Sītā
• Gautama
• Ahalyā
• Devas (sura-vṛnda)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Devotion to the Lord’s feet is portrayed as a direct cause of welfare and even liberation—purifying the fallen and humbling the mighty.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Setu/Rāmeśvaram’s sacred seascape, where the ocean itself becomes a devotee praising Rāma.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implicitly, pāda-sevā and stuti (service and praise) are upheld as devotional practices; no external rite is specified.