Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 11

Devanagari script

मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा । कालरात्रिर्भवेत्साक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता

Transliteration

mandākinī saricchreṣṭhā lakṣmīrvā kimatho umā | kālarātrirbhavetsākṣātprakṛtirvā sukhocitā

Translation

അവൾ നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ മന്ദാകിനിയാണോ? അല്ലെങ്കിൽ ലക്ഷ്മിയോ, ഉമയോ? അവൾ സാക്ഷാൽ കാലരാത്രിയോ, അല്ലെങ്കിൽ സുഖക്ഷേമം പ്രസവിപ്പിക്കുന്ന പ്രകൃതിയോ?

Word by Word

• मन्दाकिनी: Mandākinī (river)
• मन्दाकिनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मन्दाकिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• सरित्: river
• सरित्: Qualifier within compound (विशेष्य-निर्देशक)
• Type: Noun
• Root: सरित् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन (समासपूर्वपद/पूर्वपद)

• श्रेष्ठा: best, excellent
• श्रेष्ठा: Predicate/Complement (विशेषण/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण

• लक्ष्मीः: Lakṣmī
• लक्ष्मीः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• वा: or
• वा: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-निपात (disjunctive particle: 'or')

• किम्: what?
• किम्: Interrogative (प्रश्न)
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; प्रश्नवाचक सर्वनाम

• अथो: or else; then indeed
• अथो: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय) + उ (अव्यय)
• Form: समुच्चय/अनन्तरार्थक अव्यय (particle: 'or else/then indeed')

• उमा: Umā
• उमा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: उमा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• कालरात्रिः: Kālarātri (Night of Time)
• कालरात्रिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक) + रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (कालस्य रात्रिः)

• भवेत्: might be; could be
• भवेत्: Kriya (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• साक्षात्: directly, manifestly
• साक्षात्: Adverbial modifier (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: साक्षात् (अव्यय)
• Form: अव्यय, क्रियाविशेषण (adverb: 'directly/manifestly')

• प्रकृतिः: Prakṛti; nature
• प्रकृतिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन

• वा: or
• वा: Discourse particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-निपात (disjunctive particle: 'or')

• सुखोचिता: fit for happiness; suitable for comfort
• सुखोचिता: Predicate/Complement (विशेषण/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: सुख (प्रातिपदिक) + उचित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; विशेषण; तत्पुरुष (सुखेन/सुखाय उचित)

Speaker

Yudhiṣṭhira (continuing the inquiry)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā)

Type: river

Skanda Dialogue

Listener: Manu (as the one later replying)

Visual Art Cues

Scene: A speaker beholds a radiant feminine presence associated with a sacred river, questioning whether she is Mandākinī, Lakṣmī, Umā, Kālārātrī, or Prakṛti—multiple halos and iconographic overlays suggested.

Characters & Entities

• Mandākinī
• Lakṣmī
• Umā
• Kālārātrī
• Prakṛti

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The divine feminine is celebrated as multi-aspected—nourishing like a river, auspicious like Lakṣmī, and cosmic like Prakṛti.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Indirectly the river-sacredness theme that culminates in the Revā/Narmadā māhātmya; no single named tīrtha appears in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

None in this verse.