Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 90

Devanagari script

विवेकरहिता या स्त्री यास्नाता भोजने रता । द्विकालभोजनरतास्तथा वैष्णववासरे

Transliteration

vivekarahitā yā strī yāsnātā bhojane ratā | dvikālabhojanaratāstathā vaiṣṇavavāsare

Translation

വിവേകരഹിതയായ സ്ത്രീ സ്നാനം ചെയ്യാതെ തന്നെ ഭോജനത്തിൽ ആസക്തയാകുന്നതും, വൈഷ്ണവ-വാസരത്തിലും ദിവസത്തിൽ രണ്ടുതവണ ഭക്ഷണത്തിൽ രതരാകുന്നതും—നിന്ദ്യമായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Word by Word

• विवेकरहिता: devoid of discernment
• विवेकरहिता: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विवेक (प्रातिपदिक) + रहित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘विवेक-रहिता’ = विवेकस्य अभावयुक्ता (genitive-tatpurusha)

• या: who/which (woman)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सम्बन्धसूचक-सर्वनाम (relative pronoun)

• स्त्री: woman
• स्त्री: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्त्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• या: who (also)
• या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; पुनरुक्त-सम्बन्धसूचक

• अस्नाता: not bathed
• अस्नाता: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: स्ना (धातु) + नक्त/क्त (कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि/भूतकाले कृदन्त; ‘अस्नाता’ = न स्नाता (नञ्-निषेध)

• भोजने: in eating/at meals
• भोजने: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भोजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन

• रता: attached/engaged
• रता: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रम् (धातु) + क्त (कृदन्त) / रत (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; ‘रता’ = आसक्ता

• द्विकालभोजनरता: fond of eating twice a day
• द्विकालभोजनरता: Viśeṣaṇa (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + काल (प्रातिपदिक) + भोजन (प्रातिपदिक) + रत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—(द्वि+काल)=द्विकाल (द्विगु), ततः ‘द्विकाल-भोजन’ (षष्ठी/कर्मधारय-प्राय), ततः ‘द्विकालभोजन-रता’ (तत्पुरुष)

• तथा: and likewise
• तथा: Sambandha/Upapada (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण

• वैष्णववासरे: on the Vaiṣṇava day (e.g., Ekādaśī)
• वैष्णववासरे: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वैष्णव (प्रातिपदिक) + वासर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; ‘वैष्णव-वासर’ = वैष्णवस्य वासरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

Speaker

Munis (continuation of catalogue)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Revā (Narmadā) tīrthas (general)

Type: river

Visual Art Cues

Scene: A vrata-day setting on the banks of Revā: pilgrims bathing at dawn; a contrasting figure neglecting snāna and indulging in food, while elders instruct on niyama.

Characters & Entities

• Vaiṣṇava-vāsara (Viṣṇu sacred day)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purity, discernment, and restraint—especially on sacred observance days—are presented as markers of dharmic life.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No site is named; it is a conduct-focused verse within the Revā Khaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Implied observance: maintaining bodily purity (snāna) and dietary restraint on a Vaiṣṇava sacred day (commonly associated with vrata like Ekādaśī).