Previous Mantra
Next Mantra

Mantra 10

Rishi: Puruṣa-sūkta tradition
Devata: Puruṣa / Prajāpati
Chandas: Triṣṭubh

यत्पुरु॑षं॒ व्यद॑धुः कति॒धा व्य॑कल्पयन् । मुखं॒ किम॑स्यासी॒त् किं बा॒हू किमू॒रू पादा॑ उच्येते

yát púruṣaṃ vyádadhuḥ katidhā́ vyàkalpayan | múkhaṃ kím asyāsīt kíṃ bāhū́ kím ūrū́ pā́dā ucyete

അവർ പുരുഷനെ വിഭജിച്ചപ്പോൾ, എത്രവിധമായി അവനെ ക്രമപ്പെടുത്തി? അവന്റെ മുഖം എന്തായിരുന്നു? അവന്റെ ബാഹുക്കൾ എന്തായിരുന്നു? അവന്റെ ഊറുക്കളും പാദങ്ങളും എന്തെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു?

यत् । पुरुषम् । वि । अदधुः । कति-धा । वि । अकल्पयन् । मुखम् । किम् । अस्य । आसीत् । किम् । बाहू । किम् । ऊरू । पादाः । उच्येते

यत्which (that)
यत्:
कर्म (व्यदधुः इत्यस्य) / सम्बन्ध-निर्देशक
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) / यद्-शब्द
पुरुषम्the Person (Puruṣa)
पुरुषम्:
कर्म (व्यदधुः) / कर्म (व्यकल्पयन्)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
विapart, asunder, in division
वि:
क्रियाविशेषण (व्यदधुः) / उपसर्ग-योग
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अदधुःthey placed/arranged (set)
अदधुः:
क्रिया
TypeVerb
Rootधा (धातु) — दधाति
कतिhow many
कति:
विशेषण (धा-क्रियायाः प्रकार-प्रश्नः)
TypeAdjective/Pronoun
Rootकति (प्रश्न-संख्यावाचक)
धाin ways/parts
धा:
क्रियाविशेषण (व्यदधुः) — प्रकार/विभाग
TypeIndeclinable
Rootधा (अव्यय-प्रत्ययः; ‘in parts/ways’)
विdistinctly, separately
वि:
क्रियाविशेषण (व्यकल्पयन्) / उपसर्ग-योग
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अकल्पयन्they arranged/formed
अकल्पयन्:
क्रिया
TypeVerb
Rootकॢप् (धातु) — कल्पयति
मुखम्mouth
मुखम्:
प्रश्न-विषयः (किम्…आसीत्) / कर्तृ-सम्बन्धः
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
किम्what?
किम्:
प्रश्न-प्रातिपदिकम्; विधेय-निर्देशः
TypePronoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अस्यof him (of that Puruṣa)
अस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी) — ‘of him/its’
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम) — अस्य
आसीत्was
आसीत्:
क्रिया (अस्तित्व/भव)
TypeVerb
Rootअस् (धातु) — अस्ति
किम्what?
किम्:
प्रश्न-प्रातिपदिकम्
TypePronoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
बाहू(his) two arms
बाहू:
प्रश्न-विषयः (किम्…[आस्ताम्/आसीत्])
TypeNoun
Rootबाहु (प्रातिपदिक)
किम्what?
किम्:
प्रश्न-प्रातिपदिकम्
TypePronoun
Rootकिम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
ऊरू(his) two thighs
ऊरू:
प्रश्न-विषयः
TypeNoun
Rootऊरु (प्रातिपदिक)
पादाःfeet
पादाः:
कर्तृ/विषयः (उच्येते) — ‘the feet are said’
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
उच्येतेare called/are spoken of
उच्येते:
क्रिया (कर्मणि) — ‘are called/said’
TypeVerb
Rootवच् (धातु) — उच्यते (कर्मणि)
P
Puruṣa
P
Prajāpati