Mantra 23
Rishi: Traditionally ascribed within the Aditi-hymn complex (RV provenance); in Vājasaneyin transmission treated as received mantra (ṛṣi not always specified in ritual manuals).
Devata: Aditi (as sarvadevatā / viśvadevatā).
Chandas: Triṣṭubh (RV 1.89.10 is triṣṭubh; this mantra corresponds to that locus).
Samhita Patha (Devanagari)
अदि॑तिर्द्यौ॒रदि॑तिर॒न्तरि॑क्ष॒मदि॑तिर्मा॒ता स पि॒ता स पु॒त्रः । विश्वे॑ दे॒वा अदि॑ति॒: पञ्च॒ जना॒ अदि॑तिर्जा॒तमदि॑ति॒र्जनि॑त्वम्
Transliteration
áditir dyáur áditir ántarikṣam áditir mátā sá pitá sá putráḥ | víśve devá áditiḥ páñca jánā áditir játam ádir janítvam
Translation
അദിതിയാണ് ദ്യൗ (സ്വർഗ്ഗം); അദിതിയാണ് അന്തരിക്ഷം; അദിതിയാണ് മാതാവ്—അവളാണ് പിതാവ്, അവളാണ് പുത്രൻ. അദിതിയാണ് സർവ്വദേവന്മാർ; അദിതിയാണ് മനുഷ്യരുടെ പഞ്ചജന; അദിതിയാണ് ജനിച്ചതും, അദിതിയാണ് ജനിക്കാനിരിക്കുന്നതും.
Padapatha (Word Analysis)
अदि॑तिः । द्यौः । अदि॑तिः । अ॒न्तरि॑क्षम् । अदि॑तिः । मा॒ता । सः । पि॒ता । सः । पु॒त्रः । विश्वे॑ । दे॒वाः । अदि॑तिः । पञ्च॑ । जनाः॑ । अदि॑तिः । जा॒तम् । अदि॑तिः । जनि॑त्वम्
Word by Word
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ (सम्बन्ध-वाक्येषु विषयः)
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
द्यौःthe heaven/sky
द्यौः:
कर्तृ/विषयः (समास-सम्बन्धः: ‘अदितिः = द्यौः’)
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक) / द्यौस्
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ/विषयः
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
अन्तरिक्षम्the mid-region/atmosphere
अन्तरिक्षम्:
कर्तृ/विषयः (सम्बन्धः: ‘अदितिः = अन्तरिक्षम्’)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ/विषयः
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
माताmother
माता:
कर्तृ/विषयः (सम्बन्धः: ‘अदितिः = माता’)
TypeNoun
Rootमातृ (प्रातिपदिक)
सःhe/that (one)
सः:
कर्तृ/विषयः (अनुवादक-सम्बन्धः)
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पिताfather
पिता:
कर्तृ/विषयः (सम्बन्धः: ‘सः = पिता’)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
सःhe/that (one)
सः:
कर्तृ/विषयः
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
पुत्रःson
पुत्रः:
कर्तृ/विषयः (सम्बन्धः: ‘सः = पुत्रः’)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
विश्वेall
विश्वे:
कर्तृ/विषयः (देवाः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
देवाःgods
देवाः:
कर्तृ/विषयः (सम्बन्धः: ‘विश्वे देवाः = अदितिः’)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ/विषयः (सम्बन्ध-वाक्येषु विधेयः/विषयः)
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
पञ्चfive
पञ्च:
— (विशेषण-प्रयोगः)
TypeNumeral
Rootपञ्च (संख्या-प्रातिपदिक)
जनाःpeoples/tribes
जनाः:
कर्तृ/विषयः (सम्बन्धः: ‘पञ्च जनाः = अदितिः’)
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक) / जनाः (लोकाः)
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ/विषयः
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
जातम्that which is born / the born (all that has arisen)
जातम्:
कर्तृ/कर्म (सन्दर्भानुसारं ‘यत् जातम्’ = ‘whatever is born’)
TypeParticiple (Adjective/Noun)
Root√जन् (धातु) → जात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
अदितिःAditi
अदितिः:
कर्तृ/विषयः
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
जनित्वम्birth; the process/state of generation
जनित्वम्:
कर्तृ/कर्म (सन्दर्भानुसारं ‘यत् जनित्वम्’ = ‘the act/state of being born’)
TypeNoun (Abstract)
Root√जन् (धातु) → जनित्व (भाववाचक-प्रातिपदिक; -त्व)
Entities Mentioned
A
AditiV
Viśve DevāḥP
Pañca JanāḥRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes