शिवस्यार्द्धनारीनरावतारवर्णनम् (Description of Shiva’s Ardhanārī-nara Manifestation)

Verse 1

नन्दीश्वर उवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ विधिकामप्रपूरकम् । अर्द्धनारीनराख्यं हि शिवरूपमनुत्तमम्

നന്ദീശ്വരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ താത, മഹാപ്രാജ്ഞാ! ശ്രവിക്ക; വിധി (ധർമ്മ)യും കാമവും പൂർണ്ണമാക്കുന്ന ‘അർദ്ധനാരീ-നര’ എന്ന പേരിലുള്ള ശിവന്റെ അനുത്തമ രൂപം.

Verse 2

यदा सृष्टाः प्रजा सर्वाः न व्यवर्द्धंत वेधसा । तदा चिंताकुलोऽभूत्स तेन दुःखेन दुखितः

വേധസ് (ബ്രഹ്മാ) സൃഷ്ടിച്ച എല്ലാ പ്രജകളും വളരാതിരുന്നപ്പോൾ, അവൻ ചിന്തയിൽ വ്യാകുലനായി; ആ ദുഃഖം കൊണ്ടു ദുഃഖിതനായി അവൻ തന്നെയും വേദനിച്ചു.

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां रुद्रसंहितायां शिवस्यार्द्धनारीनरावतारवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ തൃതീയ ശതരുദ്രസംഹിതയിൽ “ശിവന്റെ അർദ്ധനാരിയും നരാവതാരവും സംബന്ധിച്ച വർണ്ണനം” എന്ന മൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 4

नारीणां कुलमीशानान्निर्गतं न पुरा यतः । ततो मैथुनजां सृष्टिं कर्तुं शेके न पद्मभूः

ആദിയിൽ ഈശാനൻ (ഭഗവാൻ ശിവൻ) നിന്നു സ്ത്രീകുലം പുറപ്പെട്ടിരുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് പദ്മഭൂ (കമലജന ബ്രഹ്മാവ്) മൈഥുനജന്യ സൃഷ്ടി നടത്താൻ കഴിയാതെപോയി.

Verse 5

प्रभावेण विना शंभोर्न जायेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्तयन्ब्रह्मा तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे

ബ്രഹ്മാവ് ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു—“ശംഭുവിന്റെ പ്രഭാവവും അനുഗ്രഹവും ഇല്ലാതെ ഈ പ്രജകൾ ജനിക്കുകയില്ല.” ഇങ്ങനെ വിചാരിച്ച് സൃഷ്ടിക്ക് ദിവ്യസഹായം ലഭിക്കുവാൻ അദ്ദേഹം തപസ് ആരംഭിച്ചു.

Verse 6

शिवया परया शक्त्या संयुक्तं परमेश्वरम् । संचिंत्य हृदये प्रीत्या तेपे स परमं तपः

പ്രേമഭക്തിയോടെ ഹൃദയത്തിൽ ശിവാ എന്ന പരാശക്തിയോടുകൂടി ഏകീഭവിച്ച പരമേശ്വരനെ ധ്യാനിച്ചു; പിന്നെ അദ്ദേഹം പരമമായ തപസ് അനുഷ്ഠിച്ചു.

Verse 7

तीव्रेण तपसा तस्य संयुक्तस्य स्वयंभुवः । अचिरेणैव कालेन तुतोष स शिवो द्रुतम्

അവന്റെ തീക്ഷ്ണമായ തപസ്സും അചഞ്ചലമായ ഏകാഗ്രതയും മൂലം സ്വയംഭൂ ശിവൻ വേഗത്തിൽ പ്രസന്നനായി; വളരെ കുറച്ച് സമയത്തിനുള്ളിൽ മഹാദേവൻ തൃപ്തനായി.

Verse 8

ततः पूर्णचिदीशस्य मूर्तिमाविश्य कामदाम् । अर्द्धनारीनरो भूत्वा ततो ब्रह्मान्तिकं हरः

അതിനുശേഷം ഹരൻ (ശിവൻ) പൂർണ്ണചിദീശ്വരന്റെ കാമദായിനിയായ മൂർത്തിയിൽ പ്രവേശിച്ച് അർദ്ധനാരീ-നര രൂപമായി; തുടർന്ന് ബ്രഹ്മാവിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു പോയി।

Verse 9

तं दृष्ट्वा शंकरं देवं शक्त्या प्ररमयान्वितम् । प्रणम्य दण्डवद्ब्रह्मा स तुष्टाव कृताञ्जलिः

പരമശക്തിയോട് ഏകീഭവിച്ച ശങ്കരദേവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ബ്രഹ്മാവ് ദണ്ഡവത് നമസ്കരിച്ചു; കൃതാഞ്ജലിയായി നിന്നുകൊണ്ട് അവനെ സ്തുതിച്ചു।

Verse 10

अथ देवो महादेवो वाचा मेघगभीरया । संभवाय सुसंप्रीतो विश्वकर्त्ता महेश्वरः

അപ്പോൾ വിശ്വകർത്താവായ മഹേശ്വരൻ മഹാദേവൻ, സംഭവനിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനായി, മേഘഗർജനപോലെ ഗംഭീരമായ വാണിയിൽ അവനോട് അരുളിച്ചെയ്തു।

Verse 11

ईश्वर उवाच । वत्सवत्स महाभाग मम पुत्र पितामह । ज्ञातवानस्मि सर्व तत्तत्त्वतस्ते मनोरथ

ഈശ്വരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— ഹേ വത്സാ, ഹേ മഹാഭാഗ്യവാനേ, എന്റെ പുത്രാ, ഹേ പിതാമഹാ! നിന്റെ ആഗ്രഹത്തിന്റെ അന്തസ്സിലുള്ള ഉദ്ദേശം ഞാൻ തത്ത്വതഃ പൂർണ്ണമായി അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 12

प्रजानामेव वृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना । तपसा तेन तुष्टोऽस्मि ददामि च तवेप्सितम्

നീ ഇപ്പോൾ ജീവികളുടെ വർദ്ധിയും ക്ഷേമവും ലക്ഷ്യമാക്കി മാത്രമേ തപസ്സു ചെയ്തുള്ളൂ. ആ തപസ്സിൽ ഞാൻ പ്രസന്നനാണ്; അതുകൊണ്ട് നിന്റെ അഭീഷ്ടം ഞാൻ നൽകുന്നു।

Verse 13

इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः । पृथक्चकार वपुषो भागाद्देवीं शिवां शिवः

ഇങ്ങനെ പരമോദാരവും സ്വഭാവമധുരവും ആയ വചനം ഉച്ചരിച്ച്, ഭഗവാൻ ശിവൻ തന്റെ ദേഹത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തിൽ നിന്ന് ശുഭദേവിയായ ശിവയെ വേർതിരിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുത്തി।

Verse 14

तां दृष्ट्वा परमां शक्तिं पृथग्भूतां शिवागताम् । प्रणिपत्य विनीतात्मा प्रार्थयामास तां विधिः

ശിവനിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച് വേറിട്ട ദിവ്യസാന്നിധ്യമായി പ്രത്യക്ഷമായ ആ പരമശക്തിയെ കണ്ട വിധി (ബ്രഹ്മാവ്) വിനീതഹൃദയത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു അവളോട് പ്രാർത്ഥിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । देवदेवेन सृष्टोहमादौ त्वत्पतिना शिवे । प्रजाः सर्वा नियुक्ताश्च शंभुना परमात्मना

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ശിവേ! ദേവദേവനും പരമാത്മാവുമായ നിന്റെ പതി ശംഭു ആദിയിൽ എന്നെ സൃഷ്ടിച്ചു. അതേ പരമ ശംഭുവാണ് സർവ്വ പ്രജകളെയും അവരുടെ അവരുടെ കര്‍മ്മക്രമങ്ങളിൽ നിയോഗിച്ചത്।

Verse 16

मनसा निर्मिताः सर्वे शिवे देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छंति सृज्यमानाः पुनःपुनः

ഹേ ശിവേ! ശിവനെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ മനസ്സാൽ ദേവന്മാരാദികളായ എല്ലാവരെയും സൃഷ്ടിച്ചു; എങ്കിലും അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടാലും യഥാർത്ഥ വർദ്ധിയും പൂർണ്ണതയും പ്രാപിക്കുന്നില്ല।

Verse 17

मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्द्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः

പുരുഷ-സ്ത്രീ യुग്മജനനത്തിലൂടെ ഈ പരമ സൃഷ്ടിയെ പ്രവഹിപ്പിച്ച ശേഷം, ഇനി എന്റെ സർവ്വ പ്രജകളെയും പോഷിപ്പിച്ച് വർദ്ധിപ്പിച്ച് വ്യാപിപ്പിക്കുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു।

Verse 18

न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् । तेन नारीकुलं श्रेष्ठं मम शक्तिर्न विद्यते

ആദിയിൽ നിന്നിൽ നിന്നു സ്ത്രീകളുടെ അവ്യയ കുലം പുറപ്പെട്ടില്ല. അതുകൊണ്ട് നാരീകുലം ശ്രേഷ്ഠം; അതില്ലാതെ എന്റെ ശക്തി പ്രകടമാകുന്നില്ല.

Verse 19

सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः । तस्मात्त्वं परमां शक्तिं प्रार्थयाम्यखिलेश्वरीम्

സകല ശക്തികളുടെയും ഉദ്ഭവം നിനക്കിൽ നിന്നുതന്നെയാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ—അഖിലേശ്വരിയായ പരമശക്തിയെ—കൃപയ്ക്കായി പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു.

Verse 20

शिवे नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिं देहि नमोऽस्तु ते । चराचरं जगद्विद्धि हेतोर्मातः शिवं प्रिये

ഹേ ശിവേ! സ്ത്രീകുലം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള ശക്തി എനിക്കു ദയചെയ്യണമേ; നിനക്കു നമസ്കാരം. പ്രിയ മാതാവേ, ഈ സമസ്ത ചരാചര ജഗത് കാരണരൂപ ശിവനിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചതെന്ന് അറിക.

Verse 21

अन्यं त्वत्तः प्रार्थयामि वरं च वरदेश्वरि । देहि मे तं कृपां कृत्वा जगन्मातर्नमोऽस्तु ते

ഹേ വരദായിനി, വരേശ്വരീ! നിന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ഞാൻ മറ്റൊരു വരം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ജഗന്മാതാവേ, കരുണചെയ്ത് അത് എനിക്കു നല്കണമേ; നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 22

चराचरविवृद्ध्यर्थमीशेनैकेन सर्वगे । दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवाम्बिके

ഹേ സർവ്വവ്യാപിനി ഭവാംബികേ! ചരാചര സകല ജീവികളുടെ വർദ്ധനയും വികാസവും നിമിത്തം, ഏക ഈശ്വരന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, എന്റെ പുത്രൻ ദക്ഷന്റെ പുത്രിയായി ഭവിക്കണമേ.

Verse 23

एवं संयाचिता देवी ब्रह्मणा परमेश्वरी । तथास्त्विति वचः प्रोच्य तच्छक्तिं विधये ददौ

ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവാൽ അപേക്ഷിക്കപ്പെട്ട പരമേശ്വരി ദേവി ‘തഥാസ്തു’ എന്നു അരുളി, വിധിക്കപ്പെട്ട കര്‍മ്മസിദ്ധിക്കായി ആ ശക്തി തന്നു.

Verse 24

तस्माद्धि सा शिवा देवी शिवशक्तिर्जगन्मयी । शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम्

അതുകൊണ്ട് ആ ശിവാ ദേവി—ശിവശക്തി, ജഗന്മയി—തന്റെ ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഏക ശക്തിയെ സൃഷ്ടിച്ചു; അത് അവളുടെ ആത്മപ്രഭയോടു സമമായ ദീപ്തിയായിരുന്നു.

Verse 25

तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य शक्तिं देववरो हरः । कृपासिन्धुर्महेशानो लीलाकारी भवाम्बिकाम्

ആ ശക്തിയെ മൃദുഹാസത്തോടെ നോക്കി ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഹരൻ പറഞ്ഞു. കരുണാസമുദ്രമായ മഹേശാനൻ, ലീലാകാരി, ഭവാംബികയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു.

Verse 26

शिव उवाच । तपसाराधिता देवि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रसन्ना भव सुप्रीत्या कुरु तस्याखिलेप्सितम्

ശിവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദേവി, പരമേഷ്ഠിയായ ബ്രഹ്മാവ് തപസ്സുകൊണ്ട് നിന്നെ ആരാധിച്ച് പ്രസന്നമാക്കി. നീ പരമപ്രീതിയോടെ കൃപചെയ്ത് അവന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുക.

Verse 27

तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा । ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत्

പരമേശ്വരന്റെ ആജ്ഞ ശിരസ്സുനമിച്ച് സ്വീകരിച്ച്, ആ ദേവി ബ്രഹ്മാവിന്റെ വചനപ്രകാരം ദക്ഷന്റെ പുത്രിയായി ജനിച്ചു.

Verse 28

दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणो सा शिवा मुने । विवेश देहं शंभोर्हि शंभुश्चान्तर्दधे प्रभुः

ഹേ മുനേ, ബ്രഹ്മാവിന് അതുല ശക്തി ദാനം ചെയ്ത ശേഷം ആ ദേവി ശിവ ശംഭുവിന്റെ ദേഹത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; പരമപ്രഭു ശംഭുവും അന്തർധാനം ചെയ്തു।

Verse 29

तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्स्त्रिया भागः प्रकल्पितः । आनन्दं प्राप स विधिः सृष्टिर्जाता च मैथुनी

അന്നുമുതൽ ഈ ലോകത്തിൽ സ്ത്രീയുടെ ഭാഗം (ന്യായമായ അവകാശം) സ്ഥാപിതമായി. അപ്പോൾ വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് ആനന്ദം പ്രാപിച്ചു; സൃഷ്ടിയും മൈഥുനിയായി—സ്ത്രീ-പുരുഷ സംഗമത്തിലൂടെ—ജനിക്കുവാൻ തുടങ്ങി।

Verse 30

एतत्ते कथितं तात शिवरूपं महोत्तमम् । अर्द्धनारीनरार्द्धं हि महामंगलदं सताम्

ഹേ താതാ! ശിവന്റെ പരമോത്തമമായ രൂപം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു—അർദ്ധനാരീശ്വരസ്വരൂപം, പകുതി സ്ത്രീ പകുതി പുരുഷൻ; ഇത് സജ്ജനർക്കു മഹാമംഗളം നൽകുന്നു।

Verse 31

एतदाख्यानमनघं यः पठ्च्छृणुयादपि । स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्

ഹേ പാപരഹിതനേ! ഈ നിർമലമായ ആഖ്യാനം ആരെങ്കിലും പാരായണം ചെയ്യുകയോ കേൾക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ എല്ലാ യുക്തമായ ഭോഗങ്ങളും അനുഭവിച്ച് അവസാനം ശിവകൃപയാൽ പരമഗതി—ഉത്തമ മോക്ഷം—പ്രാപിക്കുന്നു।