द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
ഈ അധ്യായത്തിൽ സനത്കുമാരൻ വിവരിക്കുന്നു: ശിവന്റെ പ്രധാന ഗണനായകർ—നന്ദീശ്വരൻ, ഭൃംഗി/ഇഭമുഖൻ, ഷൺമുഖൻ (കാർത്തികേയൻ)—ഇവരെ കണ്ട ദാനവർ ക്രോധിച്ച് ക്രമബദ്ധമായ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുചേരുന്നു. നിശുംബൻ കാർത്തികേയനെ ലക്ഷ്യമാക്കി അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മയൂരവാഹനത്തിന്റെ ഹൃദയം തുളച്ച്, അത് മൂർച്ചിച്ചു വീഴ്ത്തുന്നു. കാർത്തികേയൻ പ്രത്യാക്രമണത്തിൽ നിശുംബന്റെ രഥവും അശ്വങ്ങളും ഭേദിച്ച്, തീക്ഷ്ണശരത്തോടെ അവനെ പരിക്കേൽപ്പിച്ച് യുദ്ധഗർജനം മുഴക്കുന്നു; എന്നാൽ നിശുംബനും തിരിച്ചടിച്ച്, കാർത്തികേയൻ ശക്തി എടുക്കാൻ പോകുന്ന നിമിഷത്തിൽ തന്റെ ശക്തിയാൽ അദ്ദേഹത്തെ വേഗത്തിൽ നിലത്താഴ്ത്തുന്നു. മറ്റൊരിടത്ത് നന്ദീശ്വരനും കാലനേമിയും തമ്മിലുള്ള ദ്വന്ദ്വത്തിൽ നന്ദി പ്രഹരിച്ച് കാലനേമിയുടെ രഥത്തിലെ അശ്വങ്ങൾ, ധ്വജം, രഥം, സാരഥി എന്നിവ വരെ ഛേദിക്കുന്നു; ക്രുദ്ധനായ കാലനേമി തീക്ഷ്ണബാണങ്ങളാൽ നന്ദിയുടെ ധനുസ്സിനെ മുറിക്കുന്നു. യുദ്ധതന്ത്രങ്ങളുടെ വർധന, യുദ്ധോപകരണങ്ങളെ നിർവീര്യമാക്കുന്ന പ്രതീകം, പരുക്കുകൾക്കിടയിലും വീരധൈര്യം—ഇവയെ മുൻനിർത്തി അടുത്ത മറിവുകൾക്കും ദൈവധർമ്മസ്ഥാപനത്തിനും അധ്യായം പീഠികയാകുന്നു.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान् । अमर्षादभ्यधावंत द्वंद्वयुद्धाय दानवाः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ശിവഗണാധിപന്മാരായ നന്ദി, ഭൃംഗി, ഷൺമുഖൻ എന്നിവരെ കണ്ട ദാനവർ കടുത്ത അമർഷത്തോടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധത്തിനായി പാഞ്ഞുവന്നു।
Verse 2
नन्दिनं कालनेमिश्च शुंभो लंबोदरं तथा । निशुंभः षण्मुखं देवमभ्यधावत शंकितः
കാലനേമിയും ശുംഭനും നന്ദിയെ ആക്രമിക്കാൻ മുന്നേറി; ലംബോദരനും കൂടെ ചേർന്നു. ഭീതിയോടെ നിശുംഭൻ ഷൺമുഖ ദേവനെ ആക്രമിക്കാൻ പാഞ്ഞു।
Verse 3
निशुंभः कार्तिकेयस्य मयूरं पंचभिश्शरैः । हृदि विव्याध वेगेन मूर्छितस्स पपात ह
നിശുംഭൻ കാർത്തികേയന്റെ മയൂരവാഹനത്തെ അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ വേഗത്തിൽ ഹൃദയത്തിൽ കുത്തി; അത് മൂർച്ചിച്ച് നിലംപതിച്ചു।
Verse 4
ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पंचभिरेव च । विव्याध स्यंदने तस्य हयान्यन्तारमेव च
അപ്പോൾ ശക്തിധരനായ കാർത്തികേയൻ ക്രോധിച്ച് വെറും അഞ്ചു അമ്പുകളാൽ അവന്റെ രഥത്തിൽ കെട്ടിയ കുതിരകളെ അന്തർമർമ്മസ്ഥാനങ്ങളിൽ കുത്തി।
Verse 5
शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुंभं देववैरिणम् । जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः
പിന്നീട് യുദ്ധോന്മത്തനായ വീരൻ മറ്റൊരു മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് ദേവവൈരിയായ നിശുംഭനെ വേഗത്തിൽ പ്രഹരിച്ചു; ഉച്ചത്തിൽ ഗർജ്ജിച്ചു।
Verse 6
असुरोऽपि निशुंभाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् । जघान कार्तिकेयं तं गर्जंतं स्वेषुणा रणे
അപ്പോൾ നിശുംഭനെന്ന അസുരൻ—അത്യന്തം വീര്യവാനായ മഹാവീരൻ—യുദ്ധത്തിൽ ഗർജ്ജിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ കാർത്തികേയനെ തന്റെ അമ്പുകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചു।
Verse 7
ततश्शक्तिं कार्तिकेयो यावजग्राह रोषतः । तावन्निशुंभो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत्
അപ്പോൾ കാർത്തികേയൻ കോപത്തോടെ ശക്തി പിടിച്ചെടുക്കുമ്പോഴേക്കും, അതേ നിമിഷം നിശുംഭൻ വേഗത്തിൽ തന്റെ ശക്തിയാൽ അവനെ നിലംപതിപ്പിച്ചു।
Verse 8
एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुंभयोः । आहवो हि महान्व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः
ഇങ്ങനെ, ഹേ മഹാവ്യാസ, അവിടെയേ കാർത്തികേയനും നിശുംബനും തമ്മിൽ മഹായുദ്ധം ഉദിച്ചു; ഇരുവരും വീരനാദത്തോടെ ഗർജിച്ചു.
Verse 9
ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत । सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमाच्छिनत्
അപ്പോൾ നന്ദീശ്വരൻ അമ്പുകളാൽ കാലനേമിയെ ഭേദിച്ചു; പിന്നെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ കുതിരകൾ, പതാക, രഥം, സാരഥി എന്നിവയെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി.
Verse 10
कालनेमिश्च संकुद्धो धनुश्चिच्छेद नंदिनः । स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैश्शिलीमुखैः
കോപാകുലനായ കാലനേമി തന്റെ ധനുസ്സിൽ നിന്നു വിട്ട അത്യന്തം തീക്ഷ്ണമായ ലോഹമുഖ അമ്പുകളാൽ നന്ദിയുടെ ധനുസ്സു മുറിച്ചു।
Verse 11
अथ नन्दीश्वरो वीरः कालनेमिं महासुरम् । तमपास्य च शूलेन वक्षस्यभ्यहनद्दृढम्
അപ്പോൾ വീരനായ നന്ദീശ്വരൻ മഹാസുരൻ കാലനേമിയെ ഒഴിവാക്കി ത്രിശൂലത്തോടെ അവന്റെ വക്ഷസ്സിൽ ദൃഢമായി പ്രഹരിച്ചു।
Verse 12
स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः । अद्रेः शिखरमुत्पाट्य नन्दिनं समताडयत्
ത്രിശൂലത്തിൽ ഹൃദയം ഭേദിക്കപ്പെട്ടിട്ടും, കുതിരകളും സാരഥിയും ഹതമായിട്ടും, അവൻ പർവ്വതശിഖരം പിഴുതെടുത്ത് നന്ദിയെ അടിച്ചു।
Verse 13
अथ शुंभो गणेशश्च रथमूषक वाहनौ । युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम्
അപ്പോൾ ശുംഭനും ഗണേശനും—ഒരാൾ രഥാരൂഢനും മറ്റാൾ മൂഷകവാഹനാരൂഢനും ആയി—യുദ്ധത്തിൽ ശരവൃഷ്ടികളാൽ പരസ്പരം ആവർത്തിച്ച് വേധിച്ചു।
Verse 14
गणेशस्तु तदा शुंभं हृदि विव्याध पत्रिणा । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले
അപ്പോൾ ഗണേശൻ പത്രിണമായ അമ്പുകൊണ്ട് ശുംഭന്റെ ഹൃദയം വേധിച്ചു; മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ സാരഥിയെ ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തി।
Verse 15
ततोऽतिक्रुद्धश्शुंभोऽपि बाणदृष्ट्या गणाधिपम् । मूषकं च त्रिभिर्विद्ध्वा ननाद जलदस्वनः
പിന്നീട് അതിക്രുദ്ധനായ ശുംഭൻ ബാണദൃഷ്ടിയാൽ ഗണാധിപനെ ലക്ഷ്യമാക്കി; മൂഷകത്തെ മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ വേധിച്ച് ഇടിമേഘധ്വനിപോലെ ഗർജിച്ചു।
Verse 16
मूषकश्शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः । लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि
ശരവേധിതമായ ശരീരമുള്ള മൂഷകൻ കടുത്ത വേദനയിൽ കുലുങ്ങി; ലംബോദരനും വീണു—സത്യമായി അവൻ പാദാതിയായി മാറി।
Verse 17
ततो लम्बोदरश्शुंभं हत्वा परशुना हृदि । अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः
അപ്പോൾ ലംബോദരൻ പരശുവാൽ ശുംഭന്റെ ഹൃദയം പിളർത്തി അവനെ സംഹരിച്ചു; അതേ നിമിഷം അവനെ ഭൂമിയിൽ വീഴ്ത്തി, പിന്നെ വീണ്ടും മൂഷകവാഹനത്തിൽ ആരൂഢനായി।
Verse 18
समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः । प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम्
വീണ്ടും ഗജമുഖനായ വിഭു സമരത്തിനായി സന്നദ്ധനായി. പിന്നെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, ക്രോധത്തിൽ, അങ്കുശം മാത്രമുപയോഗിച്ച് ആ മഹാഗജത്തെ വീഴ്ത്തി വധിച്ചു।
Verse 19
कालनेमिर्निशुंभश्च ह्युभौ लंबोदरं शरैः । युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम्
അപ്പോൾ കാലനേമിയും നിശുംബനും—ഇരുവരും—ക്രോധത്തിൽ, വിഷസർപ്പസമമായ മാരകശരങ്ങളാൽ, ഒരേസമയം വേഗത്തിൽ ലംബോദരനെ പ്രഹരിച്ചു।
Verse 20
तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः । अभ्यधावत वेगेन कोटिभूतयुतस्तथा
അവൻ അത്യന്തം പീഡിക്കപ്പെടുന്നതു കണ്ട മഹാബലനായ വീരഭദ്രൻ, അതുപോലെ കോടിക്കണക്കിന് ഭൂതങ്ങളോടുകൂടെ, മഹാവേഗത്തിൽ മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलंधरोपाख्याने विशे षयुद्धवर्णनं नामैकविंशतितमोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ ഭാഗമായ രുദ്രസംഹിതയിലെ പഞ്ചമ യുദ്ധഖണ്ഡത്തിൽ, ജലന്ധരോപാഖ്യാനാന്തർഗതമായ ‘വിശേഷ യുദ്ധവർണനം’ എന്ന ഇരുപത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു।
Verse 22
ततः किलकिला शब्दैस्सिंहनादैश्सघर्घरैः । विनादिता डमरुकैः पृथिवी समकंपत
അപ്പോൾ കിലകിലാ ശബ്ദങ്ങളും സിംഹനാദങ്ങളും ഘർഘര ഗർജ്ജനങ്ങളും—ഡമരുക്കളുടെ നിനാദത്തോടൊപ്പം—ഭൂമി തന്നെ കുലുങ്ങി.
Verse 23
ततो भूताः प्रधावंतो भक्षयंति स्म दानवान् । उत्पत्य पातयंति स्म ननृतुश्च रणांगणे
പിന്നീട് ഭൂതഗണങ്ങൾ പാഞ്ഞെത്തി ദാനവരെ ഭക്ഷിക്കാൻ തുടങ്ങി. ചാടിച്ചാടി അവർ അവരെ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലത്തടിച്ചു വീഴ്ത്തി; രണാങ്കണത്തിൽ നൃത്തവും ചെയ്തു.
Verse 24
एतस्मिन्नंतरे व्यासाभूतां नन्दीगुहश्च तौ । उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे
ഇതിനിടയിൽ നന്ദിയും ഗുഹനും—അടിയേറ്റ് ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവർ—വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിച്ചു. എഴുന്നേറ്റ് അവർ ഇരുവരും യുദ്ധഭൂമിയിൽ അത്യന്തം ഗർജ്ജിച്ചു.
Verse 26
स नन्दी कार्तिकेयश्च समायातौ त्वरान्वितौ । जघ्नतुश्च रणे दैत्यान्निरंतरशरव्रजैः । छिन्नैर्भिन्नैर्हतैर्दैत्यैः पतितैर्भक्षितैस्तथा । व्याकुला साभवत्सेना विषण्णवदना तदा
അപ്പോൾ നന്ദിയും കാർത്തികേയനും അതിവേഗം എത്തി. യുദ്ധത്തിൽ അവർ ഇടവിടാതെ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ദാനവരെ സംഹരിച്ചു. ദൈത്യർ ഛിന്നഭിന്നമായി ഹതരായി—ചിലർ വീണു, ചിലർ ഭക്ഷിതരുമായി; അപ്പോൾ അവരുടെ സേന വ്യാകുലമായി, മുഖങ്ങളിൽ വിഷാദം നിറഞ്ഞു.
Verse 27
एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान् । वीरभद्रो गणाश्चान्ये जगर्जुस्समरेऽधिकम्
ഇങ്ങനെ നന്ദി, കാർത്തികേയൻ, പ്രതാപവാനായ വികടൻ, വീരഭദ്രൻ എന്നിവരും മറ്റു ഗണങ്ങളും—സമരത്തിൽ കൂടുതൽ ശക്തിയായി ഗർജിച്ചു.
Verse 28
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा । कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः
സിന്ധുപുത്രന്റെ ആ രണ്ടു സേനാനായകർ—നിശുംഭനും ശുംഭനും—അവരും പരാജിതരായി; മഹാദൈത്യൻ കാലനേമിയും മറ്റു അസുരന്മാരും തോറ്റു.
Verse 29
प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः । रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली
ആ സൈന്യം പൂർണ്ണമായി തകർന്നത് കണ്ട സാഗരനന്ദനനായ ബലവാൻ, അത്യുച്ച പതാകയുള്ള രഥം കയറി, ശിവഗണങ്ങളെ നേരിടാൻ മുന്നേറി.
Verse 30
ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः । जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा
അപ്പോൾ പരാജിതരായിട്ടും ദൈത്യർ മഹോത്സവത്തിലിരിക്കുന്നവരെപ്പോലെ ആയി; ഹേ വ്യാസ, ആ സമയത്ത് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിന് ഒരുങ്ങി അവർ കൂടുതൽ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു.
Verse 31
सर्वे रुद्रगणाश्चापि जगर्जुर्जयशालिनः । नन्दिकार्तिकदंत्यास्यवीरभद्रादिका मुने
വിജയനിശ്ചയത്തിൽ ദീപ്തരായ സർവ്വ രുദ്രഗണങ്ങളും ഗർജിച്ചു—ഹേ മുനേ—നന്ദി, കാർത്തികൻ, ദന്ത്യാസ്യൻ, വീരഭദ്രൻ മുതലായവർ.
Verse 32
हस्त्यश्वरथसंह्रादश्शंखभेरीरवस्तथा । अभवत्सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा
അപ്പോൾ ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും രഥങ്ങളുടെയും ഭീകരഘോഷം ഉയർന്നു; ശംഖഭേരികളുടെ നാദവും മുഴങ്ങി. ഇരുസേനകളിലും സിംഹനാദംപോലെയുള്ള യുദ്ധഘോഷവും പ്രതിധ്വനിച്ചു.
Verse 33
जलंधरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव । द्यावापृथिव्योराच्छन्नमंतरं समपद्यत
ജലന്ധരന്റെ അമ്പുകളുടെ കൂട്ടമഴ, കനത്ത മഞ്ഞുപടലങ്ങൾപോലെ, ആകാശവും ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള മുഴുവൻ അന്തരീക്ഷവും മൂടി മറച്ചു।
Verse 34
शैलादिं पंचभिर्विद्ध्वा गणेशं पंचभिश्शरैः । वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः
അവൻ ശൈലാദിയെ അഞ്ചു ബാണങ്ങളാൽ, ഗണേശനെ അഞ്ചു ശരങ്ങളാൽ, വീരഭദ്രനെ ഇരുപതു ബാണങ്ങളാൽ ഭേദിച്ചു; മഴമേഘഗർജ്ജനപോലുള്ള നാദത്തോടെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ മുഴങ്ങി।
Verse 35
कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् । जलंधरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च
അപ്പോൾ രുദ്രപുത്രനായ മഹാവീരൻ കാർത്തികേയൻ വേഗത്തിൽ ശക്തിയാൽ ദൈത്യൻ ജലന്ധരനെ ഭേദിച്ചു; വീരനായി മുഴങ്ങി ഗർജ്ജിച്ചു।
Verse 36
स पूर्णनयनो दैत्यः शक्तिनिर्भिन्नदेहकः । पपात भूमौ त्वरितमुदतिष्ठन्महाबलः
ആ ദൈത്യൻ കണ്ണുകൾ വിസ്തൃതമായി തുറന്നവനായി, ശക്തിയാൽ ഭേദിക്കപ്പെട്ട ദേഹത്തോടെ, വേഗത്തിൽ ഭൂമിയിൽ വീണു; എങ്കിലും മഹാബലവാനായതിനാൽ ഉടൻ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു।
Verse 37
ततः क्रोधपरीतात्मा कार्तिकेयं जलंधरः । गदया ताडयामास हृदये दैत्यपुंगवः
അതിനുശേഷം ക്രോധാവിഷ്ടചിത്തനായ ദൈത്യശ്രേഷ്ഠൻ ജലന്ധരൻ ഗദയാൽ കാർത്തികേയനെ ഹൃദയപ്രദേശത്ത് പ്രഹരിച്ചു।
Verse 38
गदाप्रभावं सफलं दर्शयन्शंकरात्मजः । विधिदत्तवराद्व्यास स तूर्णं भूतलेऽपतत्
ഹേ വ്യാസാ, ഗദയുടെ പ്രഭാവം സഫലമായതായി തെളിയിച്ചുകൊണ്ട് ശങ്കരപുത്രൻ, വിധാതാവ് (ബ്രഹ്മാവ്) നൽകിയ വരബലത്താൽ, ഉടൻ ഭൂമിയിൽ വീണു।
Verse 39
तथैव नंदी ह्यपतद्भूतले गदया हतः । महावीरोऽपि रिपुहा किंचिद्व्याकुलमानसः
അതുപോലെ തന്നെ നന്ദിയും ഗദാഘാതത്തിൽ ഹതനായി ഭൂമിയിൽ വീണു. മഹാവീരനും ശത്രുഹന്താവുമായിരുന്നിട്ടും ഒരു നിമിഷം അവന്റെ മനസ് അല്പം വ്യാകുലമായി।
Verse 40
ततो गणेश्वरः क्रुद्धस्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । संप्राप्यातिबलो दैत्य गदां परशुनाच्छिनत्
അപ്പോൾ ഗണേശ്വരൻ ക്രുദ്ധനായി ശിവന്റെ പാദാംബുജം സ്മരിച്ചു. അത്യന്തം ബലവാനായി ദൈത്യനെ സമീപിച്ച്, പരശുവാൽ അവന്റെ ഗദയെ വെട്ടിമുറിച്ചു।
Verse 41
वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम् । सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे
വീരഭദ്രൻ മൂന്ന് അമ്പുകളാൽ ദാനവന്റെ ഹൃദയം തുളച്ചു; പിന്നെ ഏഴ് അമ്പുകളാൽ അവന്റെ കുതിരകൾ, പതാക, ധനുസ്സ്, കുട എന്നിവ വെട്ടിമുറിച്ചു।
Verse 42
ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रश्शक्तिमुद्यम्य दारुणाम् । गणेशं पातयामास रथमन्यं समारुहत्
അപ്പോൾ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ദൈത്യേന്ദ്രൻ ഭീകരമായ ശക്തി ഉയർത്തി ഗണേശനെ നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി; പിന്നെ മറ്റൊരു രഥത്തിൽ കയറി।
Verse 43
अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः । विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः
അപ്പോൾ ആ മഹാബലനായ ദൈത്യേന്ദ്രൻ അതിവേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു പാഞ്ഞുവന്നു. ക്രോധം നിറഞ്ഞ്, ഹൃദയത്തിൽ വീരഭദ്രനെ അവഗണിച്ചു.
Verse 44
वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् । ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलंधरः
അപ്പോൾ ദൈത്യരാജൻ ജലന്ധരൻ മൂർച്ചയുള്ള, വിഷസർപ്പസദൃശമായ ആയുധംകൊണ്ട് വീരഭദ്രനെ വേഗത്തിൽ പ്രഹരിച്ചു. ആ മഹാവീരൻ ജലന്ധരൻ ഗർജ്ജിച്ചു.
Verse 45
वीरभद्रोऽपि संकुद्धस्सितधारेण चेषुणा । चिच्छेद तच्छरं चैव विव्याध महेषुणा
വീരഭദ്രനും ക്രോധിതനായി, മൂർച്ചയുള്ള ധാരയുള്ള അമ്പുകൊണ്ട് ആ ശരം വെട്ടിമാറ്റി. പിന്നെ മഹാബാണംകൊണ്ട് പ്രതിപക്ഷത്തെ കുത്തിത്തുളച്ചു.
Verse 46
ततस्तौ सूर्यसंकाशौ युयुधाते परस्परम् । नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ
അപ്പോൾ സൂര്യസദൃശമായി ദീപ്തിയുള്ള ആ രണ്ട് ശ്രേഷ്ഠവീരന്മാർ പരസ്പരം യുദ്ധം ചെയ്തു. നാനാവിധ ശസ്ത്രങ്ങളും ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും കൊണ്ട് അവർ ദീർഘകാലം പോരാടി.
Verse 47
वीरभद्रस्ततस्तस्य हयान्बाणैरपातयत् । धनुश्चिच्छेद रथिनः पताकां चापि वेगतः
അപ്പോൾ വീരഭദ്രൻ അവന്റെ കുതിരകളെ അമ്പുകളാൽ വീഴ്ത്തി. അതിവേഗത്തിൽ രഥയോദ്ധാവിന്റെ ധനുസ്സും പതാകയും മുറിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ അഹങ്കാരം തകർത്തു.
Verse 48
अथो स दैत्यराजो हि पुप्लुवे परिघायुधः । वीरभद्रोपकठं स द्रुतमाप महाबलः
അപ്പോൾ പരിഘായുധം (ഇരുമ്പുകദ) ധരിച്ച ആ ദൈത്യരാജൻ ചാടിപ്പുറപ്പെട്ടു; മഹാബലവാനായ അവൻ വേഗത്തിൽ വീരഭദ്രന്റെ അടുത്തെത്തി।
Verse 49
परिघेनातिमहता वीरभद्रं जघान ह । सबलोऽब्धितनयो मूर्ध्नि वीरो जगर्ज च
അപ്പോൾ സമുദ്രജന്യനായ ആ വീരൻ, ബലസമ്പന്നനായി, അതിമഹത്തായ പരിഘം കൊണ്ട് വീരഭദ്രന്റെ തലയിൽ പ്രഹരിച്ചു; ആ ശൂരൻ ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു।
Verse 50
परिघेनातिमहता भिन्नमूर्द्धा गणाधिपः । वीरभद्रः पपातोर्व्यां मुमोच रुधिरं बहु
അതിമഹത്തായ പരിഘപ്രഹാരത്തിൽ തല പിളർന്ന ഗണാധിപൻ വീരഭദ്രൻ ഭൂമിയിൽ വീണു; ധാരാളം രക്തം ഒഴുകി।
Verse 51
पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात् । अपागच्छन्रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम्
വീരഭദ്രൻ വീണുകിടക്കുന്നത് കണ്ട രുദ്രഗണങ്ങൾ ഭയപ്പെട്ടു; യുദ്ധഭൂമി ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ പിന്മാറി ഓടി, ‘മഹേശ്വരാ!’ എന്ന് നിലവിളിച്ച് ശരണം തേടി।
Verse 52
अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः । निजपार्श्वस्थितान् वीरानपृच्छद्गणसत्तमान्
അപ്പോൾ ഗണങ്ങളുടെ കോലാഹലം കേട്ട ചന്ദ്രശേഖരനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ, തന്റെ അരികിൽ നിന്ന വീരന്മാരായ ശ്രേഷ്ഠ ഗണങ്ങളെ ചോദ്യം ചെയ്തു।
Verse 53
शंकर उवाच । किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् । विचार्यतां महावीराश्शांतिः कार्या मया ध्रुवम्
ശങ്കരൻ അരുളിച്ചെയ്തു— എന്റെ ഗണങ്ങളിൽ ഈ മഹാകോലാഹലം എന്തുകൊണ്ടാണ് ഉണ്ടായത്? ഹേ മഹാവീരന്മാരേ, നന്നായി ആലോചിക്കുവിൻ; തീർച്ചയായും ഞാൻ ശാന്തി വരുത്തണം.
Verse 54
यावत्स देवेशो गणान्पप्रच्छ सादरम् । तावद्गणवरास्ते हि समायाताः प्रभुं प्रति
ദേവേശ്വരൻ ഗണങ്ങളെ ആദരത്തോടെ ചോദ്യം ചെയ്യുമ്പോഴേക്കും, ആ ശ്രേഷ്ഠ ഗണങ്ങൾ തങ്ങളുടെ പ്രഭുവിന്റെ അടുക്കൽ വേഗത്തിൽ എത്തിച്ചേർന്നു.
Verse 55
तान्दृष्ट्वा विकलान्रुद्रः पप्रच्छ इति कुशलं प्रभुः । यथावत्ते गणा वृत्तं समाचख्युश्च विस्तरात्
അവരെ വ്യാകുലരും ക്ഷീണിതരുമായി കണ്ട പ്രഭു രുദ്രൻ അവരുടെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു. തുടർന്ന് ഗണങ്ങൾ സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി വിശദമായി അറിയിച്ചു.
Verse 56
तच्छ्रुत्वा भगवानुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । अभयं दत्तवांस्तेभ्यो महोत्साहं प्रवर्द्धयन्
അത് കേട്ട മഹാലീലാകരനായ പ്രഭു ഭഗവാൻ രുദ്രൻ അവർക്കു അഭയം നൽകി, അവരുടെ മഹോത്സാഹം വർദ്ധിപ്പിച്ചു.
Frequently Asked Questions
A sequence of dvaṃdva-yuddhas (single-combats) where Niśumbha engages Ṣaṇmukha/Kārttikeya and Kālanemi engages Nandīśvara, featuring weapon exchanges and the disabling of chariots and mounts.
Purāṇic battle symbolism often targets the ‘supports’ of power—mount, horses, banner, and bow—signifying the dismantling of an opponent’s operative capacity and the collapse of adharmic momentum.
Śiva’s executive agencies: Nandīśvara (gaṇa authority) and Ṣaṇmukha/Kārttikeya (martial śakti), presented as instruments through which Rudra’s order is defended.