देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
ഈ അധ്യായത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ പീഡയ്ക്ക് ശേഷം അവർ എങ്ങനെ വീണ്ടും ക്ഷേമം പ്രാപിച്ചു എന്ന് വ്യാസൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് ചോദിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ശിവന്റെ പദ്മപാദങ്ങൾ സ്മരിച്ചു സനത്കുമാരന്റെ വചനരൂപത്തിൽ വൃത്താന്തം പറയുന്നു. ത്രിപുരനാഥന്റെ തേജസ്സും ‘മായാ’ എന്ന മായാവി ശില്പിയും (താരകാസുരവംശബന്ധിതൻ) ഏർപ്പെടുത്തിയ അടിച്ചമർത്തലും മൂലം ദേവന്മാർ ദഗ്ധരായി പരാജിതരായി ദുഃഖാർത്തരായി ബ്രഹ്മാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. നമസ്കരിച്ചു തങ്ങളുടെ ദുഃഖം അറിയിച്ച് ശത്രുനാശത്തിനുള്ള ഉപായം അപേക്ഷിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് അവരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ദൈത്യ-ദാനവ ഭേദം വ്യക്തമാക്കുകയും യഥാർത്ഥ പരിഹാരം ശർവൻ (ശിവൻ) മുഖേനയേ സിദ്ധിക്കൂ എന്നും പറയുന്നു. ബ്രഹ്മബന്ധത്തിൽ പോഷിക്കപ്പെട്ട ദൈത്യനെ ബ്രഹ്മാവിന് നേരിട്ട് വധിക്കുന്നത് ധർമ്മസംഗതമല്ല എന്ന നിയന്ത്രണവും അദ്ദേഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ശിവശക്തി ഈ പരിധികളെ അതിക്രമിച്ച് നിർണായക പരിഹാരം വരുത്തും. ‘ദേവസ്തുതി’ എന്ന ശീർഷകം, സ്തുതിയിലൂടെ ശിവാനുഗ്രഹം ആഹ്വാനിച്ച് ത്രിപുരയുദ്ധചക്രത്തിൽ നിർണായക ഇടപെടൽ സാധൂകരിക്കുന്നതാണെന്ന് കാണിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर । ततः किमभवद्देवाः कथं च सुखिनोऽभवन्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ബ്രഹ്മപുത്രാ, ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞാ, വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ! എനിക്ക് പറയുക—അതിന് ശേഷം എന്തു സംഭവിച്ചു? ദേവന്മാർ എങ്ങനെ സുഖശാന്തരായി?
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः
ഇങ്ങനെ ശ്രീശിവമഹാപുരാണത്തിലെ ദ്വിതീയ റുദ്രസംഹിതയിലെ പഞ്ചമ യുദ്ധഖണ്ഡത്തിൽ ‘ദേവസ്തുതി’ എന്ന രണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ तत्प्रभया दग्धा देवा हीन्द्रादयस्तथा । संमंत्र्य दुःखितास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ പ്രഭയാൽ ദഗ്ധരായി ഇന്ദ്രാദി എല്ലാ ദേവന്മാരും ദുഃഖിതരായി; ആലോചിച്ച് എല്ലാവരും ശരണത്തിനായി ബ്രഹ്മാവിനടുത്തേക്ക് പോയി।
Verse 4
नत्वा पितामहं प्रीत्या परिक्षिप्ताखिलास्सुराः । दुःखं विज्ञापयामासुर्विलोक्यावसरं ततः
പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവിനെ ഭക്തിപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ച്, ചുറ്റും കൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും യോജിച്ച അവസരം കണ്ടു തങ്ങളുടെ ദുഃഖം അറിയിച്ചു।
Verse 5
देवा ऊचुः । धातस्त्रिपुरनाथेन सतारकसुतेन हि । सर्वे प्रतापिता नूनं मयेन त्रिदिवौकसः
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു— ഹേ ധാതാ (ബ്രഹ്മാ)! ത്രിപുരനാഥനായ താരകപുത്രനും മയനും ഞങ്ങളായ സ്വർഗ്ഗവാസികളെയെല്ലാം തീർച്ചയായും കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചു.
Verse 6
अतस्ते शरणं याता दुःखिता हि विधे वयम् । कुरु त्वं तद्वधोपायं सुखिनस्स्याम तद्यथा
അതുകൊണ്ട്, ഹേ വിധാതാ (ബ്രഹ്മാ)! ദുഃഖിതരായി ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ ശരണത്തിൽ വന്നിരിക്കുന്നു. അവന്റെ വധത്തിനുള്ള ഉപായം നിങ്ങൾ ഒരുക്കുക; അങ്ങനെ ഞങ്ങൾ മുൻപുപോലെ സന്തോഷികളാകാം.
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य भवकृद्विधिः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्मयतो भीतमानसान्
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു— ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ അപേക്ഷിച്ചതോടെ ലോകസൃഷ്ടികർത്താവായ വിധി (ബ്രഹ്മാ) പുഞ്ചിരിച്ചു; പിന്നെ മയനെക്കൊണ്ട് ഭീതമായ മനസ്സുള്ള അവരൊക്കെയും മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 8
ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तेभ्यो दानवेभ्यो विशेषतः । आचक्षे तद्वधोपायं शिवं शर्वः करिष्यति
ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു— ഹേ ദേവന്മാരേ! പ്രത്യേകിച്ച് ആ ദാനവന്മാരെ ഭയപ്പെടേണ്ട. അവരുടെ വധത്തിനുള്ള ഉപായം ഞാൻ പറയുന്നു; മംഗളകരമായ കാര്യം ശർവ്വസ്വരൂപനായ ശിവൻ തന്നെ നടത്തും.
Verse 9
मत्तो विवर्धितो दैत्यो वधं मत्तो न चार्हति । तथापि पुण्यं वर्द्धैत नगरे त्रिपुरे पुनः
എന്നാൽ പോഷിക്കപ്പെട്ടും വർദ്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടും ഉള്ള ഈ ദൈത്യൻ എന്റെ കൈകളാൽ വധിക്കപ്പെടാൻ അർഹനല്ല. എങ്കിലും ത്രിപുര നഗരത്തിൽ വീണ്ടും പുണ്യവും മംഗളവും വർദ്ധിക്കട്ടെ.
Verse 10
शिवं च प्रार्थयध्वं वै सर्वे देवास्सवासवाः । सर्वाधीशः प्रसन्नश्चेत्स वः कार्यं करिष्यति
അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും നിശ്ചയമായി ശിവനെ പ്രാർത്ഥിക്കുവിൻ. സർവാധീശൻ പ്രസന്നനായാൽ അവൻ നിങ്ങളുടെ കാര്യം സാധിപ്പിക്കും.
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य विधेर्वाणीं सर्वे देवास्सवासवाः । दुखितास्ते ययुस्तत्र यत्रास्ते वृषभध्वजः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു— വിധാതാവായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകൾ ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ എല്ലാ ദേവന്മാരും ദുഃഖിതരായി, വൃഷഭധ്വജനായ ഭഗവാൻ ശിവൻ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
Verse 12
प्रणम्य भक्त्या देवेशं सर्वे प्रांजलयस्तदा । तुष्टुवुर्विनतस्कंधाश्शंकरं लोकशंकरम्
അപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും ദേവേശ്വരനെ ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു, കൈകൂപ്പി നിന്നു; തലകുനിച്ച് ലോകമംഗളകാരിയായ ശങ്കരനെ സ്തുതിച്ചു.
Verse 13
देवा ऊचुः । नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टि विधायिने । नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹിരണ്യഗർഭനേ, സർവ്വസൃഷ്ടിയുടെ വിധാതാവേ, നമസ്കാരം. സ്ഥിതികർത്താവായ നിനക്കു നമഃ; ഹേ വിഷ്ണോ, ഹേ പ്രഭവിഷ്ണോ, പ്രണാമം.
Verse 14
नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं शिवायामित तेजसे
ഹരസ്വരൂപനേ, സർവ്വഭൂതസംഹാരകനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. നിർഗുണനായ, അപാര തേജസ്സുള്ള ശിവനേ, പ്രണാമം.
Verse 15
अवस्थारहितायाथ निर्विकाराय वर्चसे । महाभूतात्मभूताय निर्लिप्ताय महात्मने
അവസ്ഥകളില്ലാത്തവനും നിർവികാരനും ദീപ്തിമാനുമായ; മഹാഭൂതങ്ങളുടെ അന്തരാത്മയായിട്ടും അവയിൽനിന്ന് അലിപ്തനായ പരമ മഹാത്മാവിന് നമസ്കാരം.
Verse 16
नमस्ते भूतपतये महाभारसहिष्णवे । तृष्णाहराय निर्वैराकृतये भूरितेजसे
ഹേ ഭൂതപതേ! മഹാഭാരം സഹിക്കുന്നവനേ, തൃഷ്ണ ഹരിക്കുന്നവനേ, വൈരമില്ലാത്ത സ്വരൂപനേ, അപാര തേജസ്സാൽ ദീപ്തനേ—നമസ്കാരം।
Verse 17
महादैत्यमहारण्यनाशिने दाववह्नये । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शूलपाणये
ഹേ ശൂലപാണി! മഹാദൈത്യ മഹാരണ്യം നശിപ്പിക്കുന്ന ദാവാഗ്നിയേ, ദൈത്യവൃക്ഷങ്ങളെ വെട്ടുന്ന കുഠാരമേ—നമസ്കാരം।
Verse 18
महादनुजनाशाय नमस्ते परमेश्वर । अम्बिकापतये तुभ्यं नमस्सर्वास्त्रधारक
ഹേ പരമേശ്വരാ! മഹാദനുജരെ നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, അംബികാപതേ, സർവ ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച് അധിപനായവനേ—നമസ്കാരം।
Verse 19
नमस्ते पार्वतीनाथ परमात्मन्महेश्वर । नीलकंठाय रुद्राय नमस्ते रुद्ररूपिणे
ഹേ പാർവതീനാഥാ, പരമാത്മ മഹേശ്വരാ! ഹേ നീലകണ്ഠ രുദ്രാ! രുദ്രസ്വരൂപനേ—നമസ്കാരം।
Verse 20
नमो वेदान्तवेद्याय मार्गातीताय ते नमः । नमोगुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते
വേദാന്തത്തിലൂടെ അറിയപ്പെടുന്നവനേ, എല്ലാ മാർഗങ്ങളെയും അതിക്രമിച്ചവനേ—നിനക്കു നമസ്കാരം. ഗുണസ്വരൂപനേ, ഗുണങ്ങളുടെ അധിപതിയേ, എങ്കിലും ഗുണാതീതനേ—നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 21
महादेव नमस्तुभ्यं त्रिलोकीनन्दनाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय वासुदेवाय ते नमः
ഹേ മഹാദേവാ! ത്രിലോകത്തെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. പ്രദ്യുമ്നൻ, അനിരുദ്ധൻ, വാസുദേവൻ എന്ന സ്വരൂപത്തിലും നിനക്കേ പ്രണാമം.
Verse 22
संकर्षणाय देवाय नमस्ते कंसनाशिने । चाणूरमर्दिने तुभ्यं दामोदर विषादिने
ഹേ ദേവ സംകർഷണാ! കംസനാശകനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ചാണൂരമർദ്ദകനായ ദാമോദരാ, ലോകവിഷാദം ഹരിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു പ്രണാമം.
Verse 23
हृषीकेशाच्युत विभो मृड शंकर ते नमः । अधोक्षज गजाराते कामारे विषभक्षणः
ഹേ സർവ്വവ്യാപി വിഭോ! ഹൃഷീകേശാ, അച്യുതാ; ഹേ മൃഡാ, ശങ്കരാ, നിനക്കു നമസ്കാരം. ഹേ അധോക്ഷജാ, ഗജാരി, കാമാരി, വിഷഭക്ഷകാ—നിനക്കു പ്രണാമം.
Verse 24
नारायणाय देवाय नारायणपराय च । नारायणस्वरूपाय नाराणयतनूद्भव
ദേവ നാരായണനു നമസ്കാരം; നാരായണപരനായവനു നമസ്കാരം. നാരായണസ്വരൂപനു നമസ്കാരം; നാരായണന്റെ തനുവിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവനു നമസ്കാരം.
Verse 25
नमस्ते सर्वरूपाय महानरकहारिणे । पापापहारिणे तुभ्यं नमो वृषभवाहन
ഹേ സർവ്വരൂപനേ! മഹാനരകഹാരിണേ! പാപാപഹാരിണേ! നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹേ വൃഷഭവാഹന (നന്ദിവാഹന) ശിവനേ, നമോ നമഃ।
Verse 26
क्षणादिकालरूपाय स्वभक्तबलदायिने । नानारूपाय रूपाय दैत्यचक्रविमर्दिने
ക്ഷണത്തിൽ തുടങ്ങി കാലസ്വരൂപനായവനേ, സ്വഭക്തർക്കു ബലം നല്കുന്നവനേ, ഇഷ്ടാനുസാരം നാനാരൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നവനേ, ദൈത്യരുടെ ചക്രസമൂഹത്തെ മർദ്ദിക്കുന്നവനേ—നിനക്കു നമസ്കാരം।
Verse 27
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं सहस्रावयवाय च
ബ്രാഹ്മണ്യദേവൻ—ധർമ്മരക്ഷക പ്രഭുവേ, നമസ്കാരം; ഗോവും ബ്രാഹ്മണരും ക്ഷേമം പ്രാപിക്കുവാൻ പ്രവർത്തിക്കുന്നവനേ, നമസ്കാരം. സഹസ്രമൂർത്തിയേ, നിനക്കു നമോ; സഹസ്രാവയവനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം।
Verse 28
धर्मरूपाय सत्त्वाय नमस्सत्त्वात्मने हर । वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च
ഹേ ഹരാ! ധർമ്മസ്വരൂപനേ, ശുദ്ധ സത്ത്വമേ, സത്ത്വാത്മനേ—നിനക്കു നമസ്കാരം. വേദങ്ങളാൽ അറിയപ്പെടുന്ന സ്വരൂപനേ, വേദപ്രിയ പ്രഭുവേ—നമോ നമഃ।
Verse 29
नमो वेदस्वरूपाय वेदवक्त्रे नमो नमः । सदाचाराध्वगम्याय सदाचाराध्वगामिने
വേദസ്വരൂപനായ പരമേശ്വരനു നമസ്കാരം; വേദം പ്രസ്താവിക്കുന്ന വേദവക്താവിനു വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം. സദാചാരമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ പ്രാപ്യനായവനു നമസ്കാരം; സ്വയം സദാചാരപഥത്തിൽ നടക്കുന്നവനുമു നമസ്കാരം।
Verse 30
विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमस्सत्यमयाय च । सत्यप्रियाय सत्याय सत्यगम्याय ते नमः
ഹേ ദൂരദൂരത്തോളം പ്രശസ്തനായ പ്രഭോ, നിനക്കു നമസ്കാരം; സത്യസാരമായ നിനക്കും നമസ്കാരം. സത്യപ്രിയനേ, സ്വയം സത്യമായവനേ, സത്യത്തിലൂടെയേ പ്രാപ്യമാകുന്നവനേ—നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 31
नमस्ते मायिने तुभ्यं मायाधीशाय वै नमः । ब्रह्मगाय नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मजाय च
ഹേ മായാധാരീ, നിനക്കു നമസ്കാരം; മായയുടെ അധീശ്വരനേ, നിനക്കും നമസ്കാരം. ബ്രഹ്മാവാൽ ഗായിക്കപ്പെടുന്നവനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം; പരബ്രഹ്മമേ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ ജനകനേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 32
तपसे ते नमस्त्वीश तपसा फलदायिने । स्तुत्याय स्तुतये नित्यं स्तुतिसंप्रीतचेतसे
ഹേ ഈശ്വരാ, നിന്റെ തപസ്സിന് നമസ്കാരം; തപസ്സിലൂടെ ഫലം നൽകുന്ന നിനക്കും നമസ്കാരം. സ്തുത്യനായവനേ, സ്വയം സ്തുതിരൂപനായവനേ; സ്തുതികളാൽ നിത്യം പ്രീതിചെയ്യുന്ന ചിത്തമുള്ള നിനക്കു ഞാൻ എപ്പോഴും നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 33
श्रुत्याचारप्रसन्नाय स्तुत्याचारप्रियाय च । चतुर्विधस्वरूपाय जलस्थलजरूपिणे
വേദോക്ത ആചാരത്തിൽ പ്രസന്നനും, സ്തോത്ര-സ്തുതിയുടെ ശാസ്ത്രീയാചാരത്തിൽ പ്രിയനും, ചതുര്വിധസ്വരൂപനും, ജലജ-സ്ഥലജ-ഉഭയജ രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്ന പരമേശ്വര ശിവനു നമസ്കാരം।
Verse 34
सर्वे देवादयो नाथ श्रेष्ठत्वेन विभूतयः । देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणां त्वं रविर्मतः
ഹേ നാഥാ! എല്ലാ ദേവാദികളും അവരുടെ ശ്രേഷ്ഠതയിൽ നിങ്ങളുടെ തന്നെ വിഭൂതികളാണ്. ദേവന്മാരിൽ നിങ്ങൾ ഇന്ദ്രരൂപനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; ഗ്രഹങ്ങളിൽ നിങ്ങൾ രവി (സൂര്യൻ) എന്നായി മാന്യനാണ്.
Verse 35
सत्यलोकोऽसि लोकानां सरितां द्युसरिद्भवान् । श्वेतवर्णोऽसि वर्णानां सरसां मानसं सरः
ലോകങ്ങളിൽ നീ സത്യലോകം; നദികളിൽ നീ ദിവ്യ നദി. വർണങ്ങളിൽ നീ ശ്വേതവർണം; സരസ്സുകളിൽ നീ പവിത്രമായ മാനസസരോവരം.
Verse 36
शैलानां गिरिजातातः कामधुक्त्वं च गोषु ह । क्षीरोदधिस्तु सिन्धूनां धातूनां हाटको भवान्
ഹേ ഗിരിജാതാതാ! പർവതങ്ങളിൽ നീ ഹിമവാൻപോലെ ശൈലജൻ; പശുക്കളിൽ നീ കാമധേനുരൂപ കാമധുക്ക്; സിന്ധുക്കളിൽ നീ ക്ഷീരസാഗരം; ധാതുക്കളിൽ നീ ശുദ്ധ ഹാടക സ്വർണം. എല്ലായിടത്തും നീ പരമശ്രേഷ്ഠൻ ശിവൻ.
Verse 37
वर्णानां ब्राह्मणोऽसि त्वं नृणां राजासि शंकर । मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं तीर्थानां तीर्थराड् भवान्
ഹേ ശങ്കരാ! വർണ്ണങ്ങളിൽ നീ ബ്രാഹ്മണസ്വരൂപൻ; മനുഷ്യരിൽ നീ രാജാവ്. മുക്തിക്ഷേത്രങ്ങളിൽ നീ കാശി; തീർത്ഥങ്ങളിൽ നീ തീർത്ഥരാജൻ.
Verse 38
उपलेषु समस्तेषु स्फटिकस्त्वं महेश्वर । कमलस्त्वं प्रसूनेषु शैलेषु हिमवांस्तथा
ഹേ മഹേശ്വരാ! എല്ലാ കല്ലുകളിലും നീ സ്ഫടികം; പുഷ്പങ്ങളിൽ നീ കമലം; പർവതങ്ങളിൽ നീ ഹിമവാൻ (ഹിമാലയം).
Verse 39
भवान्वाग्व्यवहारेषु भार्गवस्त्वं कविष्वपि । पक्षिष्वेवासि शरभः सिंहो हिंस्रेषु संमतः
വാക്കിലും പെരുമാറ്റത്തിലും നീ ഭാര്ഗവസമൻ; കവികളിലും നീ പ്രസിദ്ധൻ. പക്ഷികളിൽ നീ ശക്തനായ ശരഭ; ഹിംസ്ര ജീവികളിൽ നീ സിംഹനായി അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 40
शालग्रामशिला च त्वं शिलासु वृषभध्वज । पूज्य रूपेषु सर्वेषु नर्मदालिंगमेव हि
ഹേ വൃഷഭധ്വജ മഹാദേവാ! ശിലകളിൽ നീ ശാലഗ്രാമശിലയാണ്; എല്ലാ പൂജ്യരൂപങ്ങളിലും നീ തന്നെയാണ് നർമദാ ലിംഗം, പരമാരാധ്യൻ।
Verse 41
नन्दीश्वरोऽसि पशुषु वृषभः परमेश्वर । वेदेषूपनिषद्रूपी यज्वनां शीतभानुमान्
ഹേ പരമേശ്വരാ! ജീവികളിൽ നീ നന്ദീശ്വരൻ; മൃഗങ്ങളിൽ നീ വൃഷഭൻ. വേദങ്ങളിൽ നീ ഉപനിഷദ്-സാരരൂപൻ; യജമാനർക്കു നീ ശീതകിരണ ചന്ദ്രൻ, മംഗളവും പോഷണവും നൽകുന്നവൻ।
Verse 42
प्रतापिनां पावकस्त्वं शैवानामच्युतो भवान् । भारतं त्वं पुराणानां मकारोऽस्यक्षरेषु च
ഹേ പ്രഭോ! പ്രതാപികളിൽ നീ പാവകൻ (അഗ്നി); ശൈവഭക്തരിൽ നീ അച്യുതൻ, അചലൻ. പുരാണങ്ങളിൽ നീ ഭാരതംപോലെ മഹത്തായവൻ; അക്ഷരങ്ങളിൽ നീ ‘മ’കാരം—ബീജരൂപം।
Verse 43
प्रणवो बीजमंत्राणां दारुणानां विषं भवान् । व्योमव्यप्तिमतां त्वं वै परमात्मासि चात्मनाम्
ഹേ ദേവാ! ബീജമന്ത്രങ്ങളുടെ മൂലം നീ പ്രണവം (ഓം) ആകുന്നു; ദാരുണവും ഭയങ്കരവുമായവയിൽ നീ വിഷസ്വരൂപൻ. ആകാശംപോലെ വ്യാപിക്കുന്നവർക്കു നീ പരമാത്മാവ്; എല്ലാ ആത്മകളിലും നീ അന്തരാത്മാവാണ്।
Verse 44
इन्द्रियाणां मनश्च त्वं दानानामभयं भवान् । पावनानां जलं चासि जीवनानां तथामृतम्
ഹേ ശിവാ! ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മനസ്സ് നീയാണ്; ദാനങ്ങളിൽ നീ അഭയദാനം. പാവനങ്ങളിൽ നീ ജലം; ജീവികൾക്ക് നീ അമൃതം, മോക്ഷദായകൻ।
Verse 45
लाभानां पुत्रलाभोऽसि वायुर्वेगवतामसि । नित्यकर्मसु सर्वेषु संध्योपास्तिर्भवान्मता
എല്ലാ ലാഭങ്ങളിലും നീ പുത്രലാഭം; വേഗമുള്ളവയിൽ നീ തന്നെയാണ് വായു. എല്ലാ നിത്യകർമ്മങ്ങളിലും നീ സന്ധ്യോപാസനയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 46
क्रतूनामश्वमेधोऽसि युगानां प्रथमो युगः । पुष्यस्त्वं सर्वधिण्यानाममावास्या तिथिष्वसि
യാഗങ്ങളിൽ നീ അശ്വമേധം; യുഗങ്ങളിൽ നീ ആദ്യ യുഗം. എല്ലാ പോഷക മംഗലശക്തികളിലും നീ പുഷ്യ; തിഥികളിൽ നീ അമാവാസ്യ.
Verse 47
सर्वर्तुषु वसंतस्त्वं सर्वपर्वसु संक्रमः । कुशोऽसि तृणजातीनां स्थूलवृक्षेषु वै वटः
എല്ലാ ഋതുക്കളിലും നീ വസന്തം; എല്ലാ പർവ്വകാലങ്ങളിലും നീ സംക്രമം. പുല്ലിനങ്ങളിൽ നീ കുശ; മഹാവൃക്ഷങ്ങളിൽ നീ വടവൃക്ഷം.
Verse 48
योगेषु च व्यतीपातस्सोमवल्ली लतासु च । बुद्धीनां धर्मबुद्धिस्त्वं कलत्रं सुहृदां भवान्
ഹേ ദേവാ! ശുഭയോഗങ്ങളിൽ നീ പവിത്ര വ്യതീപാതം; ലതകളിൽ നീ സോമവല്ലി. ബുദ്ധികളിൽ നീ ധർമ്മബുദ്ധി; സ്നേഹിതരിൽ നീ പ്രിയതമ സഹചാരൻ.
Verse 49
साधकानां शुचीनां त्वं प्राणायामो महेश्वर । ज्योतिर्लिंगेषु सर्वेषु भवान् विश्वे श्वरो मतः
ഹേ മഹേശ്വരാ! ശുദ്ധഹൃദയ সাধകര്ക്ക് നീ തന്നെയാണ് പ്രാണായാമത്തിന്റെ ശാസനം. എല്ലാ ജ്യോതിര്ലിംഗങ്ങളിലും നീ വിശ്വേശ്വരൻ—വിശ്വത്തിന്റെ അധിപൻ—എന്ന് അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 50
धर्मस्त्वं सर्वबंधूनामाश्रमाणां परो भवान् । मोक्षस्त्वं सर्ववर्णेषु रुद्राणां नीललोहितः
നീ തന്നെയാണ് ധർമ്മം—എല്ലാ ബന്ധങ്ങൾക്കും എല്ലാ ആശ്രമങ്ങൾക്കും പരമതത്ത്വം. എല്ലാ വർണ്ണങ്ങളിലും നീ തന്നെയാണ് മോക്ഷം; രുദ്രന്മാരിൽ നീ നീലലോഹിതൻ.
Verse 51
आदित्यानां वासुदेवो हनूमान्वानरेषु च । यज्ञानां जपयज्ञोऽसि रामः शस्त्रभृतां भवान्
ആദിത്യന്മാരിൽ നീ വാസുദേവൻ; വാനരന്മാരിൽ നീ ഹനുമാൻ. യജ്ഞങ്ങളിൽ നീ ജപയജ്ഞം; ആയുധധാരികളിൽ നീ രാമൻ.
Verse 52
गंधर्वाणां चित्ररथो वसूनां पावको ध्रुवम् । मासानामधिमासस्त्वं व्रतानां त्वं चतुर्दशी
ഗന്ധർവന്മാരിൽ നീ ചിത്രരഥൻ; വസുക്കളിൽ നീ പാവകൻ; കൂടാതെ ധ്രുവൻ—അചല ധ്രുവതാരം. മാസങ്ങളിൽ നീ അധിമാസം; വ്രതങ്ങളിൽ നീ ചതുര്ദശി.
Verse 53
ऐरावतो गजेन्द्राणां सिद्धानां कपिलो मतः । अनंतस्त्वं हि नागानां पितॄणामर्यमा भवान्
ഗജേന്ദ്രന്മാരിൽ നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് ഐരാവതൻ എന്നു പ്രസിദ്ധൻ; സിദ്ധന്മാരിൽ നിങ്ങൾ കപിലൻ എന്നു മാന്യൻ. നാഗങ്ങളിൽ നിങ്ങൾ അനന്തൻ; പിതൃകളിൽ നിങ്ങൾ ആര്യമാ സ്വരൂപൻ.
Verse 54
कालः कलयतां च त्वं दैत्यानां बलिरेव च । किं बहूक्तेन देवेश सर्वं विष्टभ्य वै जगत्
അളക്കപ്പെടുന്ന എല്ലാറ്റിന്റെയും അളവായ നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് കാലൻ; ദൈത്യരിൽ നിങ്ങൾ ബലിയാണ്. ദേവേശാ, കൂടുതൽ എന്തു പറയണം—നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് സർവ്വജഗത്തെയും വ്യാപിച്ചു ധരിക്കുന്നത്.
Verse 55
एकांशेन स्थितस्त्वं हि बहिःस्थोऽन्वित एव च
നീ നിശ്ചയമായും നിന്റെ ശക്തിയുടെ ഒരു അംശത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; എങ്കിലും എല്ലാ പരിധികൾക്കും പുറത്തായി നിന്നിട്ടും നീ സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചു, സർവ്വത്തോടും അന്വിതനായി നിലനിൽക്കുന്നു.
Verse 56
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे महादेवं वृषध्वजम् । स्तोत्रैर्नानाविधैदिंव्यैः शूलिनं परमेश्वरम्
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ വൃഷധ്വജനായ മഹാദേവനെ സ്തുതിച്ച ശേഷം, സർവ്വ ദേവന്മാരും ശൂലധാരിയായ പരമേശ്വരനെ നാനാവിധ ദിവ്യസ്തോത്രങ്ങളാൽ പുകഴ്ത്തി.
Verse 57
प्रत्यूचुः प्रस्तुतं दीनास्स्वार्थं स्वार्थविचक्षणाः । वासवाद्या नतस्कधाः कृताञ्जलि पुटा मुने
അപ്പോൾ സ്വന്തം ക്ഷേമം തേടി ദീനരായിരുന്നെങ്കിലും ലക്ഷ്യത്തിൽ ദൃഢരായ ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ—സ്വാർത്ഥസാധനത്തിൽ നിപുണർ—മുനിയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു. അവർ ഭുജങ്ങൾ താഴ്ത്തി, കരംകൂപ്പി വിനയത്തോടെ അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 58
देवा ऊचुः । पराजिता महादेव भ्रातृभ्यां सहितेन तु । भगवंस्तारकोत्पन्नैः सर्वे देवास्सवासवाः
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാദേവാ! രണ്ടു സഹോദരന്മാർ കൂടെയുണ്ടായിട്ടും, ഇന്ദ്രനോടുകൂടി ഞങ്ങൾ എല്ലാ ദേവന്മാരും താരകത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഗണസമൂഹങ്ങളാൽ പരാജിതരായി. ഹേ ഭഗവൻ, ഞങ്ങൾ നിന്റെ ശരണം തേടുന്നു.
Verse 59
त्रैलोक्यं स्ववशं नीतं तथा च मुनिसत्तमाः । विध्वस्तास्सर्वसंसिद्धास्सर्वमुत्सादितं जगत्
ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ! ത്രിലോകവും അവരുടെ അധീനതയിൽ കൊണ്ടുവന്നു; എല്ലാ സിദ്ധന്മാരും തകർത്തു, സമഗ്ര ജഗത്ത് നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 60
यज्ञभागान्समग्रांस्तु स्वयं गृह्णाति दारुणः । प्रवर्तितो ह्यधर्मस्तैरृषीणां च निवारितः
ആ ദാരുണൻ യാഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭാഗവും സ്വയം ഏറ്റെടുക്കുന്നു. അവരുടെ കാരണത്താൽ അധർമ്മം പ്രവഹിക്കുകയും ഋഷികളുടെ ധർമ്മമാർഗം തടയപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 61
अवध्यास्सर्वभूतानां नियतं तारकात्मजाः । तदिच्छया प्रकुर्वन्ति सर्वे कर्माणि शंकर
ഹേ ശങ്കരാ! താരകന്റെ പുത്രന്മാർ നിശ്ചയമായും സർവ്വഭൂതങ്ങൾക്കും അവധ്യരാണ്. അവന്റെ ഇച്ഛയാൽ മാത്രം പ്രേരിതരായി അവർ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ചെയ്യുന്നു.
Verse 62
यावन्न क्षीयते दैत्यैर्घोरैस्त्रिपुरवासिभिः । तावद्विधीयतां नीतिर्यया संरक्ष्यते जगत्
ത്രിപുരവാസികളായ ഭയങ്കര ദൈത്യന്മാർ ലോകത്തെ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്നതിന് മുമ്പേ, ജഗത്തിനെ സംരക്ഷിക്കുന്ന വിധത്തിലുള്ള നയം നടപ്പാക്കപ്പെടട്ടെ.
Verse 63
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् । शिवः संभाषमाणानां प्रतिवाक्यमुवाच सः
സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രാദി ദിവൗകസന്മാരുടെ വാക്കുകൾ ഇങ്ങനെ കേട്ടശേഷം, അവർ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ഭഗവാൻ ശിവൻ അവർക്കു യുക്തമായ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Frequently Asked Questions
The devas, distressed by the Tripura-associated asuric power (Tripuranātha/Mayā and Tāraka’s line), approach Brahmā for protection and ask for the means to defeat the enemy.
Brahmā highlights a constraint of agency (he cannot simply kill one connected to his own empowerment) and redirects the resolution to Śiva, implying that only Śiva transcends such boonic and karmic entanglements.
Śiva is foregrounded as Śarva—the effective cosmic agent of destruction/restoration—while Brahmā functions as counselor and theological mediator; the devas embody collective surrender expressed through stuti.