Rig Veda 6.39.2 — Mandala 6, Sukta 39, Mantra 2

Sukta 6.39

Rishi: unknown

Devata: Indra

Chandas: likely Triṣṭubh (not verified from input alone)

Samhita Patha (Devanagari)

अयमुशानः पर्यद्रिमुस्रा ऋतधीतिभिॠतयुग्युजानः । रुजदरुग्णं वि वलस्य सानुं पणीँर्वचोभिरभि योधदिन्द्रः ॥

Transliteration

ayám uśānáḥ páry ádrim usrā́ ṛtádhītibhī ṛtáyug yujānáḥ | rujád arúgṇaṃ ví válasya sā́nuṃ paṇī́n váco-bhir abhí yódhad índraḥ ||

Translation

ഈ ഇന്ദ്രൻ, ആഗ്രഹത്തോടെ, ഋതത്തോട് യുക്തനായി, ഋതധീതികളാൽ (സത്യദർശനങ്ങളാൽ) അദ്രി/ശിലയെ ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ചു, ദീപ്തമായ കിരണങ്ങളെ (ഉസ്രാ) പുറപ്പെടുവിച്ചു. വലന്റെ ആവരണത്തിലെ അഖണ്ഡമായ ശിഖരം (സാനു) അവൻ തകർത്തു; വാക്കിന്റെ ശക്തിയാൽ പണികളോടു യുദ്ധം ചെയ്തു.

Word by Word

• अयम्: this (he)
• अयम्: कर्तृ (इन्द्रस्य निर्देशः)
• Type: Pronoun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• उशानः: desiring, eager
• उशानः: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Adjective/Participle
• Root: वश् (धातु) → उशान (कृदन्त-प्रातिपदिक; इच्छन्/कामयमानः) अथवा √उश् ‘to desire’ (वैदिक)

• परि: around, all about
• परि: क्रियाविशेषणम् (पर्यद्रिम् इत्यत्र उपसर्गभावः)
• Type: Indeclinable
• Root: परि (उपसर्ग/अव्यय)

• अद्रिम्: the rock, mountain
• अद्रिम्: कर्म (पर्यद्रिम्—‘अद्रिं परि’)
• Type: Noun
• Root: अद्रि (प्रातिपदिक)

• उस्राः: ruddy cows; dawn-rays
• उस्राः: कर्तृ (गावः/किरणाः—सन्दर्भानुसार)
• Type: Noun
• Root: उस्र (प्रातिपदिक)

• ऋतधीतिभिः: with true/ṛta-inspired thoughts
• ऋतधीतिभिः: करण (याभिः—‘ऋतधीतिभिः’)
• Type: Noun
• Root: ऋत-धिति (समास-प्रातिपदिक)

• ऋतयुग्युः: yoking/linked with ṛta (right order)
• ऋतयुग्युः: कर्तृ-विशेषणम् (इन्द्रस्य)
• Type: Adjective
• Root: ऋत-युग्यु (समास-प्रातिपदिक; ‘ऋतेन युज्यमानः/योजयितुम् अर्हः’)

• अजानः: begetting, producing
• अजानः: कर्तृ-विशेषणम्
• Type: Participle
• Root: जन् (धातु) → अजान (कृदन्त; ‘जनयन्/उत्पादयन्’)

• रुजत्: breaking
• रुजत्: कर्तृ-विशेषणम् (इन्द्रः—‘breaking’)
• Type: Verb (participle) / verbal adjective
• Root: रुज् (धातु) ‘to break’

• अरुग्णम्: unbroken, intact
• अरुग्णम्: कर्म-विशेषणम् (सानुम् इत्यस्य)
• Type: Adjective
• Root: रुज् (धातु) → रुग्ण (कृदन्त) with privative अ-

• वि: apart, asunder
• वि: क्रियाविशेषणम् (रुजत् इत्यत्र)
• Type: Indeclinable
• Root: वि (उपसर्ग/अव्यय)

• वलस्य: of Vala (the cave/obstructor)
• वलस्य: सम्बन्ध (सानुम्—‘वलस्य’)
• Type: Noun
• Root: वल (प्रातिपदिक)

• सानुम्: ridge; summit; side (of the rock/cave)
• सानुम्: कर्म (रुजत्—what is broken)
• Type: Noun
• Root: सानु (प्रातिपदिक)

• पणीन्: the Paṇis (niggardly demons/traders)
• पणीन्: कर्म (अभि योद्धत्—whom he fought)
• Type: Noun
• Root: पणि (प्रातिपदिक)

• वचोभिः: with words; with sacred utterances
• वचोभिः: करण (with words/formulas)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)

• अभि: against, towards
• अभि: क्रियाविशेषणम् (योद्धत् इत्यत्र)
• Type: Indeclinable
• Root: अभि (उपसर्ग/अव्यय)

• योद्धत्: fought
• योद्धत्: क्रिया
• Type: Verb (injunctive/imperf. form)
• Root: युध् (धातु) ‘to fight’

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)