Rig Veda 10.41.2 — Mandala 10, Sukta 41, Mantra 2

Sukta 10.41

Devata: Aśvinau (Nāsatyā)

Samhita Patha (Devanagari)

प्रातर्युजं नासत्याधि तिष्ठथः प्रातर्यावाणं मधुवाहनं रथम् । विशो येन गच्छथो यज्वरीर्नरा कीरेश्चिद्यज्ञं होतृमन्तमश्विना ॥

Transliteration

prātar-yújaṃ nāsatyā́dhi tiṣṭhathaḥ prātar-yā́vāṇaṃ madhu-vā́hanaṃ rátham | víśo yéna gácchatho yájvarīr narā kīréś cid yajñáṃ hótṛ-mantam aśvinā ||

Translation

ഹേ നാസത്യരേ, പ്രാതഃയുജ് (പ്രഭാതത്തിൽ ചേർക്കാൻ സജ്ജമായ) യുഗത്തിൽ കയറുവിൻ; പ്രാതഃ വരുന്ന മധുവാഹന (മധു വഹിക്കുന്ന) രഥത്തിൽ കയറുവിൻ. ആ രഥംകൊണ്ട്, ഹേ നരൗ (വീരന്മാരേ), നിങ്ങൾ വിശഃ (ജനങ്ങൾ)ക്കും യജ്വരീഃ (ഉത്സാഹമുള്ള യജ്ഞകർതാക്കൾ)ക്കും ഇടയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഹേ അശ്വിനൗ, ഗായകനുവേണ്ടിയും നിങ്ങൾ യജ്ഞത്തെ ഹോതൃമന്ത (ഹോതൃ-ശക്തിയാൽ സമൃദ്ധം) ആക്കുന്നു.

Word by Word

• प्रातर्: in the morning
• प्रातर्: Adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रातर् (अव्यय-प्रातिपदिक) < प्रातः

• युजम्: yoked, harnessed
• युजम्: Karma (विशेष्य: रथम्/अश्विनौ प्रति ‘युक्तम्’)
• Type: Adjective
• Root: युज् (प्रातिपदिक; ‘युज्’ = युक्त/योजित) < √युज् (युजँ योगे)

• नासत्या: O Nāsatyas (Aśvins)
• नासत्या: (सम्बोधन) —
• Type: Noun
• Root: नासत्य (प्रातिपदिक; अश्विनोः नाम)

• अधि: upon, on
• अधि: Adhikaraṇa (स्थानाधिकरण; तिष्ठथः इत्यस्य)
• Type: Indeclinable
• Root: अधि (उपसर्ग/अव्यय)

• तिष्ठथः: you two stand / mount
• तिष्ठथः: Kartā (कर्ता: नासत्या)
• Type: Verb
• Root: √स्था (ष्ठा गतिनिवृत्तौ/स्थितौ) + ति (लट्)

• प्रातर्: in the morning
• प्रातर्: Adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रातर् (अव्यय-प्रातिपदिक) < प्रातः

• यावाणम्: swift-going
• यावाणम्: Karma (विशेष्य: रथम्)
• Type: Adjective
• Root: यावाण (प्रातिपदिक; ‘यावन्/याव’ से; शीघ्रगामी/यातृ-भाव)

• मधुवाहनम्: honey-bearing / sweetness-bearing
• मधुवाहनम्: Karma (विशेष्य: रथम्)
• Type: Adjective
• Root: मधु + वाहन (प्रातिपदिक; वाहन < √वह (वहँ प्रापणे/वहने))

• रथम्: chariot
• रथम्: Karma (तिष्ठथः/गच्छथोः इत्यस्य गन्तव्य/आरोह्य-वस्तु)
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• विशः: the clans / peoples
• विशः: Kartā (कर्ता: गच्छथोः—‘जनाः/विशः’ as those reached/visited; Vedic usage allows quasi-object sense)
• Type: Noun
• Root: विश् (प्रातिपदिक; ‘जनाः/प्रजाः/कुलानि’)

• येन: by which (means)
• येन: Karaṇa (करण: ‘येन’ = ‘जिससे/जिसके द्वारा’)
• Type: Pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• गच्छथो: you two go
• गच्छथो: Kartā (कर्ता: नरा/अश्विना)
• Type: Verb
• Root: √गम् (गमॢँ गतौ) + ति (लट्)

• यज्वरीः: the sacrificing women
• यज्वरीः: Karma (गच्छथोः—‘whom you go to/visit’)
• Type: Noun
• Root: यज्वरि (प्रातिपदिक; यज्- ‘यज्ञकर्त्री’) < √यज् (यजँ देवपूजासंगतिकरणदानेषु)

• नरा: O two men (Aśvins)
• नरा: (सम्बोधन) —
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)

• कीरेः: of the singer/poet
• कीरेः: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध: ‘of the singer/poet’)
• Type: Noun
• Root: कीरि (प्रातिपदिक; ‘स्तुतिकार/कवि/गायक’)

• चित्: even
• चित्: —
• Type: Indeclinable
• Root: चित् (अव्यय; ‘अपि/एव’)

• यज्ञम्: sacrifice
• यज्ञम्: Karma (गच्छथोः—‘to/for the sacrifice’ in Vedic object-of-motion sense)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) < √यज्

• होतृमन्तम्: having a Hotṛ-priest
• होतृमन्तम्: Karma (विशेष्य: यज्ञम्)
• Type: Adjective
• Root: होतृ + मन्त (प्रातिपदिक; होतृ < √हु (हु दाने/आह्वाने), मन्त = ‘युक्त/सम्पन्न’)

• अश्विना: O Aśvins
• अश्विना: (सम्बोधन) —
• Type: Noun
• Root: अश्विन् (प्रातिपदिक; अश्विनौ)