Rig Veda 1.164.13: Mandala 1, Sukta 164, Mantra 13

Sukta 1.164

Rishi: Dīrghatamas Āucathya

Devata: Ṛta as sustaining axis; implicit cosmic wheel

Chandas: Triṣṭubh

Samhita Patha (Devanagari)

पञ्चारे चक्रे परिवर्तमाने तस्मिन्ना तस्थुर्भुवनानि विश्वा । तस्य नाक्षस्तप्यते भूरिभारः सनादेव न शीर्यते सनाभिः ॥

Transliteration

pañcā́re cakré parivártamāne tásminnā́ tasthur bhúvanāni víśvā | tásya nákṣas tapyate bhū́ribharāḥ sanā́d eva ná śīryate sánābhiḥ ||

Translation

അഞ്ചു അറകളുള്ള ചക്രം തിരിയുമ്പോൾ, അതിൽ സർവ്വ ഭുവനങ്ങളും സ്ഥാനമേറ്റിരിക്കുന്നു. മഹാഭാരം വഹിച്ചാലും അതിന്റെ അക്ഷം ചൂടുപിടിക്കുകയില്ല; ആദികാലം മുതൽ അതിന്റെ നാഭി പൊട്ടുന്നില്ല—ശാശ്വതത്തിൽ സ്ഥാപിതമായതിനാൽ.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• पञ्च: five
• पञ्च: विशेषण (कर्म/कर्तृ-सम्बन्धे)
• Type: Adjective/Numeral
• Root: पञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक) अथवा पञ्च (अव्यय-रूप)

• अरे: in/with the spoke(s)
• अरे: Adhikaraṇa (स्थित्यधिकरणम्) / Karaṇa (साधनभावः) संदर्भानुसार
• Type: Noun
• Root: अर (प्रातिपदिक) ‘spoke’

• चक्रे: in the wheel
• चक्रे: Adhikaraṇa
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक) ‘wheel’

• परि: around, all about
• परि: —
• Type: Indeclinable
• Root: परि (उपसर्ग/अव्यय)

• वर्तमाने: turning, revolving
• वर्तमाने: Adhikaraṇa-विशेषणम्
• Type: Verb (Participle)
• Root: √वृत् (वर्तते) + शानच् (वर्तमान-कृदन्त)

• तस्मिन्: in that (wheel)
• तस्मिन्: Adhikaraṇa
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (निषेध-अव्यय)

• अ: (particle; often untranslatable)
• अ: —
• Type: Indeclinable
• Root: अ (वेदिक-निपातः; पदपूरण/उद्गार)

• तस्थुः: stood, remained
• तस्थुः: Kartā (भुवनानि विश्वा) के क्रियापदेन सह
• Type: Verb
• Root: √स्था (तिष्ठति)

• भुवनानि: the worlds/realms
• भुवनानि: Kartā
• Type: Noun
• Root: भुवन (प्रातिपदिक) ‘worlds, beings/realms’

• विश्वा: all
• विश्वा: Kartā-विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) ‘all’

• तस्य: of it, its
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive) — ‘of it/of that’
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• नाक्षः: the axle (at the nave), hub-axle
• नाक्षः: Kartā (तप्यते इति क्रियायाः)
• Type: Noun
• Root: नाभि + अक्ष (समासः: नाभ्याक्ष- ‘hub-axle’/‘axle at the nave’)

• तप्यते: heats up, is heated/strained
• तप्यते: — (अकर्मक/भावे) ; कर्ता = नाक्षः
• Type: Verb
• Root: √तप् (तप्यते)

• भूरि: much, abundant
• भूरि: विशेषणम् (भारः इति)
• Type: Adjective/Indeclinable
• Root: भूरि (अव्यय/विशेषण-प्रातिपदिक) ‘much, abundant’

• भारः: burden, load
• भारः: Kartā (शी॑र्यते इति) / अथवा तप्यते इत्यस्य हेतु-भावः (कारणम्) संदर्भानुसार
• Type: Noun
• Root: भार (प्रातिपदिक) ‘load, burden’

• सनात्: from of old, eternally
• सनात्: Adhikaraṇa (कालाधिकरणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: सनात् (अव्यय) ‘from of old, since ancient times’

• एव: indeed, just
• एव: —
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (निषेध-अव्यय)

• शी॑र्यते: breaks, decays, is shattered
• शी॑र्यते: — (अकर्मक/भावे) ; कर्ता = (नाक्षः/भारः) सन्दर्भे
• Type: Verb
• Root: √शॄ/शीर् (शी॑र्यते) ‘to break, decay, be shattered’

• सना॑भिः: with the nave intact; having a (sound) hub
• सना॑भिः: Karaṇa (सह/साधनभावः) / विशेषणम्
• Type: Adjective
• Root: स-नाभि (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समासः) ‘having the same nave; with the nave intact’