Previous Verse
Next Verse

Shloka 49

औषधिपर्वताहरणम् / The Retrieval of the Herb

Bearing Mountain

स पुच्छमुद्यम्यभुजङ्गकल्पंविनम्यपृष्ठंश्रवणेनिकुञ्च्य ।विवृत्यवक्त्रंबडबामुखाभमापुफ्लुवेव्योमनिचण्डवेगः ।।6.74.49।।

sa puccham udyamya bhujaṅga-kalpaṃ vinamya pṛṣṭhaṃ śravaṇe nikuñcya |

vivṛtya vaktraṃ baḍabā-mukhābhaṃ āpuphluve vyomni caṇḍa-vegaḥ ||6.74.49||

സർപ്പസദൃശമായ വാൽ ഉയർത്തി, പിൻഭാഗം വളച്ച്, ചെവികൾ ചുരുക്കി, വഡവാമുഖാഗ്നിയെപ്പോലെ വായ് തുറന്ന്, ഉഗ്രവേഗത്തോടെ അവൻ ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പാഞ്ഞു.

सःhe
सः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम
पुच्छम्tail
पुच्छम्:
कर्म (Karman/Object)
TypeNoun
Rootपुच्छ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
उद्यम्यhaving lifted
उद्यम्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeVerb
Rootउद्√यम् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive): ‘having raised’
भुजङ्गकल्पम्serpent-like
भुजङ्गकल्पम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootभुजङ्ग + कल्प (प्रातिपदिक)
Formउपमान-तत्पुरुष (upamāna-tatpuruṣa: ‘like a serpent’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणं (qualifying पुच्छम्)
विनम्यhaving bent
विनम्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeVerb
Rootवि√नम् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive): ‘having bent’
पृष्ठम्back
पृष्ठम्:
कर्म (Karman/Object)
TypeNoun
Rootपृष्ठ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
श्रवणे(his) two ears
श्रवणे:
कर्म (Karman/Object)
TypeNoun
Rootश्रवण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/2nd), द्विवचन (Dual)
निकुञ्च्यhaving drawn in
निकुञ्च्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeVerb
Rootनि√कुञ्च् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive): ‘having contracted/folded’
विवृत्यhaving opened
विवृत्य:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeVerb
Rootवि√वृ (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive): ‘having opened’
वक्त्रम्mouth
वक्त्रम्:
कर्म (Karman/Object)
TypeNoun
Rootवक्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
बडबामुखाभम्like a mare’s mouth (gaping)
बडबामुखाभम्:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootबडबामुख + आभ (प्रातिपदिक)
Formउपमान-तत्पुरुष (upamāna-tatpuruṣa: ‘resembling a mare’s mouth’); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणं (qualifying वक्त्रम्)
आपुफ्लुवेleapt up
आपुफ्लुवे:
क्रिया (Predicate)
TypeVerb
Rootआ√प्लु (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद; ‘sprang up/leapt’
व्योम्निin the sky
व्योम्नि:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootव्योमन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन
चण्डवेगःof fierce speed
चण्डवेगः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootचण्ड + वेग (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय (descriptive: ‘fierce-speeded’); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणं (qualifying सः)

Raising his tail which resembled a serpent, bending his back, and ears, opening his mouth wide expounded Hanuman sprang up at terrific speed.

H
Hanumān
S
Sky (Vyoman)

FAQs

Dharma requires decisive action after inner resolve; once duty is accepted, one acts with full commitment and disciplined energy.

Hanumān physically prepares himself and launches into the air at great speed to carry out Rāma’s work.

Kṛtaniścaya (firm determination) and parākrama (dynamic heroism) directed toward a righteous end.