Previous Verse
Next Verse

Shloka 85

कुम्भकर्णवधः

The Slaying of Kumbhakarna

ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः ।अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ।।।।

tatas sa saṁjñām upalabhya kṛcchrād balīyasaḥ tasya bhujāntarasthaḥ |

avekṣamāṇaḥ purasājamārgaṁ vicintayāmāsa muhur mahātmā ||

അപ്പോൾ ആ ബലവാനായ രാക്ഷസന്റെ കൈകൾക്കുള്ളിൽ കിടന്നുകൊണ്ട്, കഷ്ടപ്പെട്ട് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത മഹാത്മാവ് നഗരത്തിലെ രാജവീഥി കണ്ട് അല്പനേരം ചിന്തിച്ചു.

ततःthen
ततः:
TypeIndeclinable
Roottataḥ (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्ययम् (thereupon)
सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
संज्ञाम्consciousness
संज्ञाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsaṃjñā (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
उपलभ्यhaving regained
उपलभ्य:
Kriya (क्रिया; पूर्वक्रिया)
TypeVerb
Rootupa-√labh (धातु)
Formक्त्वान्त (Absolutive) ‘having regained/obtained’
कृच्छ्रात्with difficulty
कृच्छ्रात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootkṛcchra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्तिः, एकवचनम्; प्रकार/हेतु-अर्थे (with difficulty)
बलीयसःof the stronger one
बलीयसः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeAdjective
Rootbalīyas (प्रातिपदिक; तुलनात्मक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; तुलनात्मक-प्रत्यय (तर/यस) ‘stronger’; तस्य विशेषणम्
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्
भुजान्तरस्थःsituated between (his) arms
भुजान्तरस्थः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootbhuja (प्रातिपदिक) + antara (प्रातिपदिक) + stha (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; सप्तमी-तत्पुरुषः ‘भुजान्तरं (भुजयोः अन्तरम्) तत्र स्थितः’
अवेक्षमाणःlooking around
अवेक्षमाणः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootava-√īkṣ (धातु)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; वर्तमानकृदन्तः (शानच्) ‘looking at’
पुरसाजमार्गम्the city’s royal road
पुरसाजमार्गम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootpura (प्रातिपदिक) + rāja (प्रातिपदिक) + mārga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुषः ‘पुरस्य राजमार्गः’ (royal road of the city)
विचिन्तयामासpondered
विचिन्तयामास:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootvi-√cint (धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्
मुहुःagain and again
मुहुः:
TypeIndeclinable
Rootmuhuḥ (अव्यय)
Formकाल/आवृत्ति-अव्ययम् (repeatedly)
महात्माthe great-souled one
महात्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmahātman (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘महान् आत्मा’ इति कर्मधारयः; सः इत्यस्य विशेषणम्

(Sugriva) being strong and painfully gained senses, from the arms of the great Rakshasa, started looking at the royal path of the city. He was bewildered and started pondering this way.

S
Sugrīva
K
Kumbhakarṇa
L
Laṅkā (implied: city/royal road)

FAQs

Dharma here is disciplined judgment under pressure: even in pain and danger, Sugrīva pauses to assess the situation rather than acting blindly.

Sugrīva has been seized by Kumbhakarṇa; he regains awareness and scans the city’s main road, considering his next move.

Presence of mind (dhairya) and strategic reflection (nīti-buddhi) amid crisis.